Hoe leg je een voedselbos aan?

Wat is een voedselbos?

In een bos ontwikkelen planten zich van nature op verschillende etages en creëren ze een gunstige leefomgeving voor alle planten. Er is geen rijkere en vruchtbaardere leefomgeving dan deze ecosystemen, waar de grootste planten, bomen en grote heesters, de kleinere schaduw geven en ze tegelijkertijd beschermen tegen de hevigheid van het weer, waar het vocht wordt behouden en humus zich ophoopt, waardoor de bodem voortdurend wordt verrijkt.

In de permacultuur bootst een bostuin of eetbaar bos deze werking eenvoudigweg na: planten worden op verschillende lagen aangeplant om gevarieerde oogsten te verkrijgen en de tuinier zo weinig mogelijk werk te bezorgen: water geven, snoeien en wieden worden de eerste jaren tot het absolute minimum beperkt, om toe te werken naar een vrijwel zelfvoorzienende tuin.

De planten worden op verschillende etages georganiseerd, waarbij alles eetbaar is of een functie heeft voor de plantengemeenschap die is gecreëerd:

• de boomlaag, bestaande uit opgaande bomen. Dit is een zonnige zone.
• de heesterlaag, met de grootste heesters. Dit is een zonnige of halfbeschaduwde zone
• de struiklaag, met kleinere heesters. Dit is een halfbeschaduwde zone
• de kruidlaag, met bodembedekkende planten. Dit is een eerder beschaduwde zone, maar door te spelen met de standplaats kunnen zones worden gecreëerd die voldoende licht en zon krijgen voor planten die daar behoefte aan hebben.

We richten een bostuin in om voedsel te verbouwen, maar delen deze ruimte ook met andere levensvormen, zoals vogels, insecten en bepaalde zoogdieren. Bovendien vermijden we de CO2-uitstoot die gepaard gaat met transport, omdat we eten wat we kweken, en nemen de bomen CO2 op naarmate ze groeien, waardoor ze bijdragen aan de bestrijding van de klimaatverandering.

→ Bekijk in de video een voorbeeld van de aanleg van een bostuin op een met gras begroeid perceel, met uitleg over de verschillende lagen van de bostuin

Een eetbaar bos aanleggen in je eigen tuin?

Neem eerst de tijd om je tuin, de bodem en de standplaats te leren kennen, evenals de overheersende wind waaraan hij wordt blootgesteld. Denk vervolgens na over je wensen en behoeften: wat je wilt kunnen oogsten en dus consumeren, en in welke hoeveelheid. Ook als je weinig ruimte hebt, is het mogelijk om zo’n tuin aan te leggen, bijvoorbeeld door de voorkeur te geven aan zelfbestuivende planten zoals de amandelboom, die als voordeel hebben dat er maar één exemplaar nodig is om oogsten voort te brengen, en aan soorten die minder groot worden.

Als je uitgaat van een open ruimte, zoals een stuk tuin of een bestaande moestuin, begin dan met het planten van de bomen van de hoogste laag. Houd daarbij rekening met hun uiteindelijke omvang, maar plant ze dichter op elkaar dan in een klassieke boomgaard, omdat het de bedoeling is om schaduw te creëren. De tuin kan geleidelijk volledig worden aangeplant, laag voor laag of zone voor zone, afhankelijk van de tijd en het budget waarover je beschikt. Denk ook aan bomen en heesters die als blote wortel worden aangeboden, omdat ze goedkoper zijn in aanschaf.

Informeer je over gunstige plantcombinaties, die in de permacultuur gilden worden genoemd. Het gaat om plantcombinaties waarin planten op elkaar inwerken en elkaar helpen, waardoor stabiele en duurzame ecosystemen ontstaan. Ze zijn doorgaans opgebouwd rond één hoofdplant die hoger is dan de andere planten en wordt aangevuld met andere gewassen binnen wat een plantengemeenschap wordt genoemd. Je moet planten kiezen die dezelfde behoeften hebben wat betreft water en bodem, maar die verschillen in omvang en bovendien een min of meer diep en breed vertakt wortelstelsel hebben, zodat ze elkaar niet beconcurreren.

Om deze combinaties doeltreffend te maken, moet je planten groeperen die minstens drie van de volgende verschillende functies vervullen:

• luchtplanten die structuur bieden: voor schaduw, bescherming tegen de wind en als natuurlijke ondersteuning
• stikstofbindende planten
• planten die mineralen naar boven halen
• planten die structuur aan de bodem geven en deze dankzij hun wortels losmaken
• aantrekkelijke planten, zoals nectarplanten en bestuivende planten, of planten die natuurlijke vijanden aantrekken om hun buren te beschermen
• afwerende planten tegen schadelijke en ongewenste insecten

Het aanleggen van een voedselbos doe je niet zomaar: het is een project waar je goed over moet nadenken en dat bijzonder boeiend blijkt te zijn!

De boomlaag van het voedselbos

Bomen zorgen voor schaduw, beschermen de lagere etages tegen de overheersende wind en temperen hagel, vorst, sneeuw en hevige regen. Door de afbraak van de bladeren van de bomen kan de bodem worden verrijkt met vruchtbare, levende humus. 

Omdat het doel voedselzelfvoorziening is, geven we de voorkeur aan fruitbomen met, indien mogelijk, oude en lokale rassen, die beter bestand zijn en beter zijn aangepast aan het klimaat van elke regio. Richt je voor deze etage op je favoriete fruitbomen die geschikt zijn voor je regio en je bodem: perenbomen, appelbomen, kersenbomen, pruimenbomen, moerbeien (Morus), vijgenbomen… enz. Plant bomen die noten voortbrengen, eetbare bessen zoals de Celtis, en lindebomen, die waardevol zijn voor kruidenthee. Naast het feit dat ze eetbare en geneeskrachtige bladeren hebben, nectar en stuifmeel leveren en de bostuin bemesten, zorgen bomen voor een spel van licht en schaduw en dienen ze als dragers voor lianen en klimplanten.

Appelboom, pruimenboom en lindeboom

De struiklaag van de bostuin

Deze tweede laag wordt gevormd door heesters die halfschaduw verdragen. Ze produceren eetbare en smakelijke bessen, die vaak weinig bekend zijn, zoals de krentenboom, de gele kornoelje (Cornus mas), de herfstolijfwilg (Elaeagnus umbellata) de sleedoorn (Prunus spinosa) en de duindoorn (Hippophae rhamnoides), maar ook bessen voor vogels, zoals de sierappel (Malus ‘Golden Hornet‘), waarvan de miniatuurtjes zeer geliefd zijn bij vogels.

In deze laag kunnen ook hazelaars, zwarte vlieren (Sambucus nigra), appelbessen en aardbeibomen staan. De olijfwilg (Eleagnus), brem en blazenstruik zijn ook stikstofbinders, die zeer geschikt zijn voor arme bodems waaraan ze op natuurlijke wijze voedingsstoffen toevoegen: plant ze tussen je eetbare gewassen.

→ Lees ook 7 onmisbare heesters voor een voedselbos.

Cornus mas, hazelaar en Sambucus nigra

De struiklaag van het voedselbos

Deze laag bestaat uit kleine kleinfruitheesters en -struiken, zoals aalbessen, kruisbessen, zwarte bessen, frambozen, moerbeien en honingbessen (Lonicera caerulea ssp. kamtchatica).

Tussen deze planten zetten we eetbare klimplanten (kiwi, druivenranken, chayote, Schisandra…) die langs steunen omhoog groeien of de bomen in klimmen.

Framboos, aalbes, druivenrank en Schisandra sinensis

De kruidlaag van de bostuin

Net als in een bos ligt de bodem in dit type eetbare tuin nooit onbedekt. Hier zijn mulch en de opbouw van humus van groot belang, maar het idee is ook om kleinfruit en eetbare kruidachtige planten te kweken. Natuurlijk denken we aan de aardbeienplanten, met de bekende bosaardbeien of andere variëteiten, zoals de Capron-aardbei (Fragaria moschata), een kleine wilde aardbei die bijzonder geschikt is voor koude klimaten en schaduwrijke plekken.

Andere eetbare planten krijgen hier een prominente plaats, zoals wortelgewassen, kruiden- of geneeskrachtige planten en eetbare paddenstoelen, die je een plek geeft op basis van hun behoeften en de standplaats in je voedselbos. De rabarber of de meerjarige groentenzoals de Daubenton-kool, ui of slangenlook, de meerjarige prei, d‘spinaziezuring en de artisjok zijn er ook van harte welkom. De daslook (Allium ursinum), een schaduwminnende bosplant, zal zich hier gemakkelijk verwilderen, net als de Roomse kervel (Myrrhis odorata), de wilde engelwortel en de agrimonie voor kruidenthee. De eetbare bloeiende planten (daglelies, Tulbaghia’s, bernagie) zullen je voedselbos mooi aanvullen.

Bosaardbeien, Daubenton-kool, Myrrhis odorata en bernagie

Hoe onderhoud je een voedselbos?

Bij het planten is dit nagebootste ecosysteem per definitie nog onvolwassen. De eerste twee of drie jaar zijn er dus werkzaamheden nodig: water geven, wieden, snoeien enzovoort. Daarna worden de planten en hun volledige gemeenschap zelfvoorzienend en zal het systeem veerkracht ontwikkelen bij problemen (door het klimaat, een plaag, ziekten enzovoort). Kies bij het ontwerp al voor soorten die bestand zijn tegen plagen, maar bijvoorbeeld ook tegen droogte, zodat je veel minder werkzaamheden hoeft uit te voeren.

Het voordeel van dit type tuin is vervolgens de tijdwinst: als de tuin eenmaal is aangelegd, na enkele jaren, heeft hij maar heel weinig onderhoud nodig… en kun je volop genieten van je oogst!

Zodra de planten in goede harmonie zijn gevestigd, beperken de werkzaamheden van de tuinier zich bijna uitsluitend tot de oogst!

Meer lezen...

→ Het boek “Het voedselbos” van Martin CRAWFORD (directeur van de Agroforestery Research Trust), uitgegeven door Ulmer, geeft tot in detail alle handvatten om een voedselbos aan te leggen, ongeacht de omvang van het project.