Klimaatverandering: onze tuinen aanpassen!

De klimaatverandering in je tuin herkennen

De opwarming van de aarde is geen gelijkmatige en homogene opwarming. Ze veroorzaakt een algemene verstoring van het mondiale klimaat en van onze lokale klimaten, waardoor weersvoorspellingen moeilijker kunnen worden. Sinds enkele jaren stellen we als tuiniers allemaal veranderingen vast in het klimaat waaraan onze tuinen worden blootgesteld:

• een algemene stijging van de temperaturen en een toename van de frequentie van hittegolven (de afgelopen 5 jaar waren de warmste sinds 1850)
• een verandering in de neerslag, die verschilt per regio en seizoen, met steeds duidelijkere droogteperiodes en daardoor in alle seizoenen een uitdroging van de bodem
• een toename van de frequentie en intensiteit van hevige weersverschijnselen, zoals zware regenval, die plaatselijk overstromingen kan veroorzaken, stormen of hagelbuien en bosbranden
• een ontregeling van de seizoenen, met te zachte winters, te droge lentes en najaren
• een algemene afname van het aantal vorstdagen en van de duur van het sneeuwdek in de betreffende regio’s

Nu het klimaat verandert, verandert dus ook het dagelijkse weer.

Maar op het niveau van je tuin hebben een of meerdere microklimaten ook invloed op je planten, met verschillende microklimaten binnen de tuin zelf. Ze zijn afhankelijk van:

• de standplaats
• de beschutting door gebouwen en muren
• het bladerdak en groene schermen (hagen), die schaduwrijke plekken bevorderen en als windscherm fungeren
• hellingen

Door dagelijkse observaties moeten tuiniers de veranderingen waaraan hun grond wordt blootgesteld kunnen begrijpen en ermee rekening kunnen houden. De volgende eenvoudige en doeltreffende oplossingen kunnen iedereen helpen zich aan deze nieuwe situatie aan te passen.

Droogte en hittegolven, hagel, overstromingen… de verschijnselen waaraan onze tuinen worden blootgesteld, zullen naar verwachting steeds negatiever worden en we moeten nu al onze werkwijze aanpassen

Planten schaduw geven en combineren

Om verlichting te bieden bij tropische temperaturen is niets zo doeltreffend als beplanting. Door bomen, grote heesters en zelfs klimplanten tegen gevels te planten, creëer je schaduw en temper je de atmosfeer waaraan je tuin wordt blootgesteld. Meer hierover lees je in het artikel “Beplanting om de omgevingslucht af te koelen“.

Planten onder het bladerdek doen het beter dan in de volle zon en deze grote diversiteit aan beplanting helpt de tuin tijdens warme periodes koel te houden. Deze planten dragen bovendien bij aan de opname van schadelijke koolstofdioxide en geven zuurstof af. Let er wel op dat je de ruimte goed indeelt, zodat te dichte schaduw of te sterke wortelconcurrentie het geheel niet in gevaar brengt.

→ Om je te helpen bij de keuze van schaduwbomen, vind je in onze selectie 8 bomen met een parasolvormige groeiwijze, 10 schaduwbomen en het artikel over 10 bomen voor schaduw in een kleine tuin. Lees daarnaast meer over 7 snelgroeiende klimplanten en 5 klimplanten die muren niet beschadigen

Ook in de moestuin wordt steeds vaker gesproken over een “voedselbos”, met eenjarige moestuingewassen aan de voet van bomen. Hoewel dit concept interessant is, is het niet per se geschikt voor alle regio’s. Je moet het aanpassen aan de bodem- en klimaatomstandigheden en aan de gekweekte planten. Bomen zorgen namelijk voor schaduw en een koelere atmosfeer, maar sommige groenten hebben ook zon nodig. Het komt dus aan op een evenwicht dat je voor elke tuin moet vinden en uitproberen. Denk voor schaduw op je moestuinperceel aan fruitbomen, waarbij je de voorkeur geeft aan oude en lokale variëteiten die zich beter zullen aanpassen.

Je kunt ook in lagen denken en hoge gewassen telen (stokbonen, maïs, aardpeer) en onder hun schaduw soorten kweken die last hebben van hitte, zoals sla of radijs in de zomer. Je kunt ook een “milpa” aanleggen, waarbij de pompoen beschut groeit onder de maïs en bonen, courgettes onder de kiwi’s, aardappelen onder de tuinbonen en pompoenen aan de voet van granaatappelbomen of vijgenbomen. Deze combinaties van groenten, waarbij de hoge plant schaduw geeft aan de lage, zijn in eerste instantie gemakkelijker aan te leggen dan een voedselbos. Als de combinaties niet werken, kun je het volgende jaar gemakkelijk iets anders proberen. Je kunt de zaailingen ook met kratjes beschaduwen of schaduw creëren met verplaatsbare leiwijnstokken.

Beplanting vernieuwen en het plantenassortiment aanpassen

Om planten weerbaarder te maken tegen het te snel veranderende klimaat, is het voortaan belangrijk om op basis van je eigen waarnemingen variëteiten te selecteren die beter bestand zijn tegen hitte en droogte en aangepast zijn aan je omgeving (klimaat, bodem). Stop elk jaar zonder gewetensbezwaren met het kweken van planten die het niet hebben overleefd (of probeer ze elders in de tuin te kweken, onder gunstigere omstandigheden) en test verschillende variëteiten. Zo selecteer je stap voor stap de planten die het best bestand zijn tegen deze omstandigheden. Wissel ervaringen uit met je buren en naasten: iedereen kan leren van de ervaring van anderen!

De zogenoemde ‘mediterrane’ soorten zoals cipressen, olijfbomen, steeneiken en oleanders breiden hun verspreidingsgebied steeds verder naar de noordelijke regio’s uit. Denk bij bomen aan moerbeien (Morus), judasbomen, Gleditsia, platanen, Ginkgo, osagedoorn (Maclura pomifera) of Sophora, die allemaal winterhard en droogtebestendig zijn. Kies bij de heesters die weinig water nodig hebben voor vlinderstruiken, Abelia’s, Berberis, Amerikaanse seringen en Cotoneasters. Bij de vaste planten zorgen de onmisbare Gauras, Sedums, Perovskia’s, lavendels en Agastaches je vrijwel zonder water te geven een rijke bloei. Tot slot zullen de vetplanten en cactussen, die zeer weinig water nodig hebben, een steeds belangrijkere plaats in onze tuinen innemen.

Olijfbomen, vlinderstruiken, yucca’s en agaven of lavendels… Door mediterrane planten die weinig water nodig hebben noordelijker aan te planten, creëer je prachtige tuinen zonder de watervoorraden uit te putten

Vermijd monocultuur en kies voor een grotere diversiteit aan soorten: zo maakt een haag met slechts één soort de haag kwetsbaarder voor droogte, ziekten en plagen. Door verschillende haagheesters te combineren, kun je de enkele planten die afsterven gemakkelijk vervangen zonder een heel deel van de tuin kaal te maken. Bovendien zullen ziekten en plagen zich niet op dezelfde manier verspreiden.

Pas je zaden aan aan minder water door ze zelf te vermeerderen: de mechanismen van de epigenetica stellen planten in staat zich aan te passen aan de kweekomstandigheden en deze informatie aan hun nakomelingen door te geven.

Plant tot slot klein. Planten in kweekpotjes en perskluitjes slaan beter aan en zijn daardoor weerbaarder dan planten in een grotere pot.

Het belang van waterbeheer

Zelfs als we sobere planten aanplanten, heeft de tuin altijd een beetje water nodig: in de moestuin, bij nieuwe aanplant, voor planten in pot, enzovoort.

Ten eerste moet je systemen voor het opvangen van water aanleggen (waterreservoirs, vijvers) met het oog op zomerdroogte, zodat je geen grondwater hoeft op te pompen. Gebruik indien mogelijk grijs water (water uit wasmachines en douches) voor gevestigde sierplanten (en niet voor fruit en groenten). Elk klein gebaar telt: met het opvangen van het waswater van groenten kun je planten in pot of in de border water geven. 

Hoe vaak heb ik deze zin al gehoord: “Ik hoef geen water te besparen, ik heb een waterput (of een boorgat)”? Ook al is water voor sommigen gratis, water is hoe dan ook kostbaar en we moeten erop besparen! Is capillair water geven met oya’s, deze ingegraven terracotta potten, dan de oplossing? Ze zijn niet noodzakelijk geschikt voor alle bodems en het nut ervan lijkt bijvoorbeeld beperkt op kleigrond. Pas zuinige, geschikte en doordachte bewateringstechnieken toe, zonder mee te gaan met hypes, en ontdek onze beste tips om water te besparen in de tuin.

Wat water geven in het algemeen betreft, moet je dus zuinig omgaan met water door te kiezen voor sobere soorten, meer te mulchen en op het juiste moment voor elke plant water te geven. In periodes met beperkingen moet je ook weten welke groenten je redt, door tijdens zomerse hittegolven de voorkeur te geven aan wintergroenten, ten koste van bepaalde zomergroenten zoals tomaten of sperziebonen.

Planten in pot zijn minder zelfredzaam bij watertekort, omdat hun wortelstelsel de hulpbronnen niet diep uit de bodem kan halen; meer potbeplanting en bloembakken plaatsen is tegenwoordig misschien niet langer een goed idee, tenzij je er uiterst sobere soorten in plant, zoals vetplanten of cactussen. Als deze planten de winters in jouw regio mogelijk niet verdragen, kun je ze binnen beschut zetten. Grotere bakken maken het gemakkelijker om de watergift en de ontwikkeling van de planten te beheersen dan kleine potten, en terracotta houdt meer vocht vast dan plastic potten. Vergeet ook planten in pot niet te mulchen, zodat ze zoveel mogelijk vocht vasthouden, en zet ze tijdens de zomerperiode ‘s middags in de schaduw.

Om je gewassen minder afhankelijk te maken van water geven en ze weerbaarder te maken, moet je de watergiften verder uit elkaar plannen. Geef in het voorjaar of op koele dagen ‘s ochtends vroeg water en geef bij warm weer ‘s avonds water, altijd aan de voet van de planten. Vergeet ook niet dat sproeien met een beregeningsinstallatie enorm veel water verspilt en tegelijk cryptogame ziekten bevordert. Kies liever voor druppelirrigatie of poreuze slangen, die zuiniger zijn.

Vang regenwater op, vervang dorstige potbeplanting door sobere potbeplanting en geef water met het besef dat elke liter water kostbaar is

Afgelopen met het groene gazon!

Tegenwoordig is het zinvol en nuttig om je gazon geheel of gedeeltelijk om te vormen tot een natuurlijke weide. Door de beperkingen zal het sowieso onmogelijk zijn om tijdens het zomerse hittegolfseizoen een perfect groen oppervlak te behouden, dus waarom zou je het dan fanatiek blijven maaien? Een spontaan ontstane weide hoeft geen water te krijgen en is bijzonder rijk aan biodiversiteit! Het resultaat: besparing van water, tijd en geld, minder vervuiling en bescherming van het bodemleven en het grondwater.

Sinds enkele jaren passen we in onze tuin in het zuiden gefaseerd maaien toe: kleine stukken rond het huis worden gemaaid en de rest groeit uit tot een bloemenweide, met charmante kronkelende, gemaaide paden om tussen de bloemen door te lopen. Al snel vestigt zich een grote rijkdom aan dieren: insecten, vlinders, vogels, reptielen… tot groot genoegen van iedereen!

Lees voor meer overtuiging ons artikel “Grasmaaier kapot: waarom het goed is om het gras te laten groeien“.

Zet de stap: laat de grasmaaier en bosmaaier staan en geef een spontaan ontstane weide de ruimte. Dat kan zelfs in kleine ruimtes!

Anders planten en zaaien... en je aanpassen!

Steeds vaker wordt het belangrijk om de seizoenskalender opnieuw te bekijken en ons aan de veranderingen aan te passen. Tuiniers zullen flexibeler en alerter moeten zijn en de onvermijdelijke fouten moeten accepteren om in deze context van klimaatverandering vooruitgang te boeken.

In de siertuin zorgen herfstaanplantingen, uitgevoerd na weldadige regenbuien, ervoor dat planten de hele vegetatieve rustperiode kunnen benutten om te wortelen en zo beter bestand zijn tegen de droogte in het volgende groeiseizoen.

In de moestuin zullen we minder moeten zaaien en planten, maar wel vaker, om de oogstmogelijkheden bij wisselvallig weer te vergroten. Tijdens vroege en warme voorjaren stimuleren de zachte temperaturen het uitlopen van de vegetatie, die eerder uit haar winterrust komt en begint te botten. Een late vorstperiode vernietigt deze vooruitgelopen vegetatie op een moment waarop ze bijzonder kwetsbaar is. Bij fruitbomen is het daarom voortaan beter om de voorkeur te geven aan late soorten, die beter bestand zijn tegen deze late vorst als de bloei nog niet heeft plaatsgevonden. Klimaatveranderingen zorgen ook voor een verkorting van de groeicyclus van planten tussen het zaaien of de bloei en de oogst; het is aan ons om ons aan te passen.

We kunnen ook overwegen om meer in het najaar en de winter te kweken en minder te rekenen op zomeroogsten, die dan weer eerder in het seizoen moeten worden aangeplant, met beschermingsmiddelen die bij late vorst direct kunnen worden ingezet (tunnels, vliesdoeken…). In continentale en mediterrane gebieden dreigen groenten steeds meer te lijden onder hittegolven en watertekort. Door de voorkeur te geven aan herfst- en wintergroenten zoals wortels, pastinaken, kolen, rammenas, knolrapen, prei, cichorei of veldsla, voorkom je dat je werkt en water verspilt om uiteindelijk je oogst verloren te zien gaan. Maar als de bodem in het najaar te droog blijft, moeten we deze zaai- en plantwerkzaamheden soms misschien achterwege laten of uitstellen om te profiteren van eventuele regen. We kunnen ook rekenen op voorjaarsgewassen, die eerder in het seizoen moeten worden gezaaid en geplant (wortels, radijs, sla, aardbeien, tuinbonen enz.).

Meerjarige groenten en fruit (de eeuwige prei, de Egyptische ui, de kardoen, de meloenpeer ‘Pepino’, de Japanse andoorn, de rabarber, Aziatische spinazie…) zijn ook erg interessant: deze meerjarige eetbare planten vragen niet alleen minder werk, maar hebben ook een diep wortelstelsel, waardoor ze zelfstandiger met water omgaan dan de meeste andere gewassen. Bekijk onze adviezen en ontdek hoe je een meerjarige moestuin aanlegt.

Biodiversiteit van planten en dieren stimuleren

Landbouwpraktijken, de antropisering en klimaatverstoringen hebben er in ongeveer dertig jaar toe geleid dat een groot deel van de insectenpopulaties en een zeer groot aantal vogels, amfibieën, vleermuizen, mollen enzovoort zijn verdwenen. Al deze dieren verrichtten echter, zonder dat mensen zich daarvan bewust waren, ongelooflijk nuttig werk. We hebben een eenvoudige en doeltreffende manier om ervoor te zorgen dat onze tuin zich beter aanpast aan de klimaatverandering: de natuur weer haar gang laten gaan!

Dat betekent dat je de controle loslaat, je minder met je tuin bezighoudt en bijna niets meer doet! Dat is eenvoudiger, kost minder energie en is makkelijk en snel toe te passen. We hebben deze biodiversiteit nodig en om haar te vergroten, hoeven we alleen maar veel minder te doen! Het volstaat simpelweg om de conformistische normen voor een “onderhouden” tuin los te laten. Door de natuur ruimte te geven, kun je veel meer verrijkende activiteiten ondernemen dan het maaien van het gazon, het in bolvorm snoeien van struiken en het verwijderen van kleine plantjes die overal opkomen.

Na enkele maanden zul je zien dat vlinders, bestuivende insecten en vogels deze voorheen lege ruimte overspoelen. Bovendien ontdek je nieuwe planten die zorgen voor een voortdurende verbetering van je bodem, verminder je de CO2-uitstoot van je grasmaaiers en bosmaaiers en vind je de rust terug.

Door kleine dieren naar de tuin te lokken, wordt deze weer levendig en veerkrachtiger

De bodem herstellen en ontharden

Een goed gestructureerde bodem, rijk aan organische stof, die voedingsstoffen beschikbaar maakt voor gewassen en water vasthoudt: de droom van elke tuinier, zeker in tijden van klimaatverandering. Dankzij mulchen en composteren kun je de bodem elk jaar verbeteren. Wilde planten en groenbemesters helpen ook de eigenschappen van de bodem te verbeteren en maken de bodem minder verdicht. Deze oplossingen werken niet meteen, maar zorgen er seizoen na seizoen voor dat onze tuinen sterker worden en zich kunnen aanpassen.

Een andere bron van problemen bij klimaatverandering en weersextremen zijn betegelde oppervlakken. Water stroomt weg, dringt niet meer in de bodem en deze verhardingen warmen op in de zon. Overal waar dat mogelijk is, moeten deze minerale oppervlakken nu worden verwijderd en moet je voorkomen dat er nieuwe bijkomen. Het is verleidelijk om rondom het huis ‘schone’ oppervlakken te hebben, maar dat werkt averechts. Beperk minerale oppervlakken tot het strikt noodzakelijke en maak de omgeving groener. Je zult onvermijdelijk last hebben van de warmte op oppervlakken van beton, asfalt, tegels, bestrating en kunstgras, en ook je hele tuin zal daaronder lijden.

Mulchen, composteren, de bodem op een milieuvriendelijke manier bewerken: goed voor de bodem in je tuin zorgen is eenvoudig

Geef het goede voorbeeld en denk aan toekomstige generaties!

Bomen worden geplant voor toekomstige generaties, dat weet iedereen… laten we dus denken aan degenen die na ons komen en op zijn minst de trots hebben om hun enkele mooie, vitale bomen na te laten, in plaats van kunstmatige en verstikkende ruimtes. De wilde tuin en de bostuin zullen waarschijnlijk een tijdlang in de mode zijn, maar we zullen verder moeten gaan dan dat om van onze tuinen op lange termijn natuurruimtes te maken en steeds opnieuw het beetje leven en de hulpbronnen die er nog aanwezig zijn, moeten beschermen.

Goed nieuws in dit zeer sombere beeld: de natuur heeft een hekel aan een leegte en herneemt snel haar rechten. Dit is dus het moment om wat voorlichting te geven en met de mensen om ons heen te praten over de massale achteruitgang van insecten en vogels en over de schaarste aan water, ook in onze “ontwikkelde” landen. Laten we stekken nemen, zaaien, ruilen en composteren, laten we onze naasten woelvorken geven in plaats van smartphones, onze kinderen zakjes zaad in plaats van zakjes chemische snoepjes, en nodigen we onze vrienden uit om te tuinieren, ook als ze niet graag met hun handen in de aarde wroeten… iedereen zal er gevoelig voor zijn, zelfs de grootste tegenstanders… laten we het hopen!

Meer lezen...

→ Om een cijfermatig en wetenschappelijk onderbouwd beeld te krijgen van de klimaatveranderingen, maakt de tool Climat HD van Météo France het mogelijk om de ontwikkeling van het klimaat in de 21e eeuw op nationaal en regionaal niveau te bekijken

→ Voer de naam van je gemeente of van een gebied dat je interesseert in. Op het platform “Demain, quel climat sur le pas de ma porte“, gepubliceerd door Agence France Presse (AFP), kun je het klimaat in het recente verleden vergelijken met dat van de toekomst (rond 2050), volgens drie scenario’s: “optimistisch”, “gemiddeld” en “pessimistisch”

→ Lees ook de adviezen in ons artikel: Waterbeperkingen en water geven: hoe ga je om met de crisis in de tuin?