Echium, slangenkruid: zaaien, planten en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

Het geslacht Echium, in de volksmond slangenkruid genoemd, behoort tot de familie van de Boraginaceae, net als smeerwortel en bernagie. Het omvat planten met zeer uiteenlopende groeivormen en telt ongeveer zestig soorten. Het bestaat uit eenjarige, tweejarige en vaste planten, kruidachtige of struikvormige planten, die allemaal bedekt zijn met knobbelige borstelharen en stijve haren die soms huidirritatie veroorzaken.

Bij tweejarige planten zoals pininana en vulgare vormt de twee- of driejarige plant, midden in een rozet van smalle, zilvergroene bladeren, een of meerdere pluimen met min of meer dichte bloemen. Daartussen verschijnen kleine bladeren in dezelfde grijstinten: de schutbladeren. Deze bloei kondigt het einde van de plant aan, die zich meestal overvloedig uitzaait in lichte grond.

De behaarde en stekelige bladeren staan verspreid, anders dan die van salie, en hebben gave randen. Ze vormen een bladrozet met een diameter van 30 tot 50 cm. Bij Echium pininana groeit deze rozet in de hoogte, terwijl hij zich bij Echium fastuosum vertakt en dan dikke, cilindervormige, behaarde stengels met zacht hout vormt. De wortels vormen een diepe penwortel, waardoor verplanten wat lastig is.

Van de kruidachtige slangenkruiden is Echium vulgare een winterharde Europese tweejarige soort (-15 °C), die in Frankrijk vrij algemeen voorkomt. Je vindt deze plant langs wegen, in weilanden, steppen en rotsachtige gebieden op droge grond, van juni tot september. De onderste bladeren van de plant zijn ovaal of lancetvormig, 10-15 cm lang en gesteeld, terwijl de bovenste bladeren smal zijn met één uitstekende nerf en het blad rechtstreeks aan de stengel vastzit.

Echium vulgare – botanische illustratie

Het gewone slangenkruid kan fijne, blauwachtige aren vormen tot 1 m hoog. Het mediterranere slangenkruid met weegbreebladeren, Echium plantagineum, komt voor op zandige plaatsen tot in de Vendée. Het onderscheidt zich door zijn aan de voet hartvormige, zacht behaarde bladeren en iets grotere bloemen, tot 3 cm in diameter (2 cm bij vulgare).

De bloei van Echium vindt bij de struikvormige soorten meestal in het voorjaar plaats, terwijl deze bij de kruidachtige soorten, zoals E. vulgare en E. plantagineum, de hele zomer aanhoudt. De bloeiwijzen bestaan uit langwerpige pluimen met wijd uitlopende klokvormige bloemen van 10 tot 20 mm lang. De bloemen verkleuren meestal van roze in de knop naar helderblauw wanneer de kroon volledig geopend is en vervolgens naar paars tijdens het verwelken. De kelk heeft 5 lobben en de asymmetrische kroon vormt een trechter of een klok met 5 lobben die aan de buitenkant behaard zijn. De vaak felroze meeldraden steken uit de kroon. Het zijn er 5 en ze laten de bloemen schitteren. Ook de witte, uitstekende stamper heeft een uiteinde dat zich in 2 punten splitst. De bloei van Echium trekt talloze bestuivende insecten aan, zoals vlinders, bijen en hommels, die maandenlang een overvloed aan voedsel vinden. Met één hectare slangenkruid zou 400 kg heerlijke honing kunnen worden geproduceerd, met een zacht, bloemig aroma, een mooie amberkleur en een zeer trage kristallisatie.

De droge vruchten van 2-3 mm bestaan uit 4 kleine, ruwe dopvruchten.

De naam echium komt van het Latijnse echis of het Griekse ekhion, wat ‘slang’ betekent. De naam verwijst naar de zaden, die de vorm van een slangenkop hebben, maar ook naar de stamper die uit de kroon steekt en doet denken aan de gespleten tong van slangen. De stam van struikvormige slangenkruiden doet denken aan het geschubde lichaam van een slang. De volksnaam slangenkruid heeft niets te maken met de overtuiging dat de plant slangen zou aantrekken of hun beten zou kunnen genezen. De gedroogde bloemen worden daarentegen gebruikt als geneeskrachtige plant, onder meer vanwege hun zuiverende, vochtafdrijvende en slijmoplossende eigenschappen. De zaden van Echium plantagineum bevatten een interessante hoeveelheid omega 3 en stearidonzuur, met ontstekingsremmende eigenschappen.

Echium vulgare en Echium pininana

Belangrijkste variëteiten van Echium

Struikvormende variëteiten

Kruidachtige variëteiten

Echium pininana (zaad) - Trots van Madeira

Reusachtige tweejarige variëteit die een spectaculaire struik vormt met zilverkleurige bladeren en vanaf de bodem een grote blauwachtige, kegelvormige bloeiwijze tot meer dan 1,50 m hoog draagt. Plant haar in lichte grond, beschut tegen vorst, op een talud aan zee of in een pot.

• Bloeitijd augustus, september
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Echium candicans - Trots van Madeira

Kortlevend slangenkruid uit Madeira met een exotisch karakter en uiterlijk, zeer origineel maar vorstgevoelig. In 2 à 3 jaar vormt deze plant een struikachtige pol van 1,50 m hoog en 2 m breed, gevuld met grijsgroen, behaard loof waaruit prachtige blauwe bloeiwijzen tevoorschijn komen. Deze weinig winterharde plant houdt van warmte, volle zon, goed doorlatende tot droge bodems en de kust.

• Bloeitijd april tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Echium russicum - Slangenkruid

Zeer sierlijk slangenkruid uit Oost-Europa, dat lange, dunne donkerrode bloeiwijzen vormt met kleine oudroze en wijnrode bloemen, vermengd met witte haren. Deze plant wordt soms als tweejarige geteeld, maar is een vaste plant in goed doorlatende grond en tijdens niet al te koude winters (-10 °C).

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Echium vulgare Blue Bedder (zaad) - Slangenkruid

Compact groeiend, eenjarig of tweejarig slangenkruid, zeer bijenvriendelijk, ideaal voor een droge tuin en volle zon. Vormt talrijke intensblauwe bloeiwijzen, opvallend fijn en levendig, die uit roze knoppen ontstaan en naar paars verkleuren bij het uitbloeien. Deze sterke plant gedijt in arme, kalkrijke en goed doorlatende bodems.

• Bloeitijd augustus tot november
• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

Echium vulgare - Slangenkruid

Wilde tweejarige soort met een zeer lange, bijenvriendelijke bloei, geschikt voor droge plekken, velden, braakliggend land, wegbermen en rotstuinen. Wordt als infusie gebruikt om hoest te verzachten.

• Bloeitijd mei tot september
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je Echium?

Slangenkruiden houden van warme en zonnige plaatsen, in een eerder droge, arme, zanderige, stenige, zelfs kalkrijke bodem die niet te zuur en vooral zeer goed gedraineerd is. Soorten zoals fastuosum en russicum zijn echter weelderiger en bloeien rijker in vochthoudende en voedselrijke grond, ook al verkort dit hun levensduur. Ze houden het in geen geval langer dan één seizoen uit in zware, compacte en vochtige grond.

Let op de zeer geringe vorsttolerantie van Macaronësische soorten zoals Echium fastuosum en pininana, die al vanaf 0 °C schade oplopen, maar korte vorstperiodes van ongeveer -5 °C zouden kunnen overleven in een perfect gedraineerde bodem die in de winter droog is. Je kunt ze in de meeste van onze streken rechtstreeks in een grote pot telen, omdat ze zeer slecht tegen verplanten kunnen. Echium russicum verdraagt tot -10 °C in een perfect gedraineerde bodem en slangenkruid tot -15 °C.

Wanneer planten?

Plant ze bij voorkeur in september-oktober in een warm klimaat. Kies anders ten noorden van de Loire en in berggebieden voor het begin van het voorjaar.

Hoe planten?

In de meeste van onze streken kweek je de grote, vorstgevoelige soorten in een grote pot, vanwege hun sterke groei, op een zeer lichte plaats zoals een veranda of een vorstvrije kas.

• Breng een laag grind of kleikorrels van 10 cm aan op de bodem van de bak.
• Maak een mengsel van potgrond, zand en leemrijke tuingrond.
• Graaf in de volle grond een diepe plantkuil en voorkom dat je de wanden gladstrijkt.
• Voeg indien nodig zand of compost toe om de grond lichter te maken, en een dosis hoornmeel als de grond zeer arm is.
• Dompel de wortelkluit onder in een emmer water om deze goed vochtig te maken.
• Kies bij zware grond voor aanplant op een heuvel of in een rotstuin.
• Zet de plant in de plantkuil zonder de wortelhals te bedekken.
• Vul de grond aan en druk deze licht aan.
• Geef water.

Echium in de Jardin des Capucins (29)

→ Lees ook: Echium in een pot telen.

Onderhoud

• In de volle grond hoeven Echiums in de zomer geen water te krijgen, ook niet in een droog klimaat. In potten geeft u tijdens de groei één of twee keer per week water en in de zomer wat vaker.
• Zet de plant in de winter op een zeer lichte, vorstvrije plek en geef zeer matig water.

Let op: bij tweejarige soorten zoals Echium pininana vormt de plant in het eerste jaar na het zaaien alleen een compacte bladrozet, die in de winter blijft staan. De bloei vindt het volgende jaar plaats, op voorwaarde dat de plant niet door strenge vorst van meer dan -5 °C is vernietigd.

• Verzamel de zaden van tweejarige soorten om opnieuw te zaaien, of laat de natuur haar gang gaan.

Echiums zijn redelijk weinig gevoelig voor plagen, maar pas op voor naaktslakken, die dol zijn op jonge scheuten.

In de kas kunnen witte vliegen en mijten (rode spint) het loof aantasten. Het is dan aan te raden om de plant tijdens het warme seizoen buiten te zetten op een goed geventileerde en zonnige plek.

Vermeerdering: stekken, zaai

Vermeerderen gebeurt meestal door eenjarige, tweejarige en vaste planten te zaaien. Het stekken van vaste planten zoals fastuosum en russicum is ook in elk seizoen mogelijk.

Stekken

Stek in augustus met halfverhoute stekken of in een ander seizoen.

1. Bereid een pot voor door deze te vullen met potgrond vermengd met zand.
2. Neem uiteinden van halfverhoute takken van 10 cm lang die geen bloemen hebben gedragen.
3. Verwijder de bladeren die dicht bij de basis van de stek zitten.
4. Steek deze voor twee derde van hun lengte in de grond en zorg dat ze elkaar niet raken.
5. Druk de grond rondom voorzichtig aan om de luchtholtes te verwijderen en ervoor te zorgen dat de potgrond goed contact maakt met de stek.
6. Scheid de gewortelde stekken in het najaar en plant ze in kweekpotjes die je tot het voorjaar onder koud glas houdt.

Zaai

Zelfuitzaai komt vrij vaak voor in lichte grond en in een zacht klimaat. Zaai anders van eind mei tot eind juli:

• Zaai de zaden van het slangenkruid 3 mm diep in zaai- en stekgrond.
• De kieming duurt 7 tot 14 dagen bij 18-20 °C.
• Besproei regelmatig om het substraat vochtig te houden totdat de zaailingen opkomen.
• Wanneer je ze kunt hanteren, plant je de jonge planten over in potten met een diameter van 7,5 cm. Laat ze overwinteren in een koude kas, een veranda of op een goed verlichte vensterbank bij een temperatuur van ongeveer 7 °C.
• Plant de plant het volgende voorjaar in de volle grond, met een onderlinge afstand van 1 m, op een zeer zonnige plek in goed doorlatende, eventueel stenige en droge grond.
• Geef deze plant, die dol is op droogte, niet te veel water.

→ Lees meer over het zaaien van Echium pininana in onze tutorial!

Toepassingen en combinaties

Echium russicum, vulgare, plantagineum en Blue Bedder zijn weideplanten die een plek vinden op taluds, in rotstuinen, langs borders en in zeer zonnige, natuurlijk geïnspireerde borders, gecombineerd met klaprozen, vlas, ammis, esparcette, luzerne, eenjarige korenbloemen, bijenvoer en knollathyrus, en met Ebenus cretica met zijn zachtroze, pluizige aren…

Een idee voor een exotische sfeer in een zacht klimaat: Echium fastuosum, Cordyline australis, Afrikaanse lelie, Geranium maderense en Osteospermum

De trots van Madeira (fastuosum) of van de Canarische Eilanden (pininana) zijn op hun beurt uitstekende planten met een indrukwekkende vorm voor milde mediterrane of Atlantische kusttuinen, omdat ze uitstekend bestand zijn tegen opspattend zeewater. Ze kunnen op een rotsachtige helling of in een bak worden gecombineerd met exotische planten zoals Euryops (gele margrieten), Beschoneria, Afrikaanse lelies, Euphorbia mellifera, Melianthus major, grote struiksalies of vaste planten zoals Salvia leucantha, canariensis, guaranatica, involucrata Bethelii, Aloe arborescens, cistusrozen…