Mispel: planten, verzorgen en vruchten oogsten

Beschrijving en plantkunde

De mispel behoort tot de grote rozenfamilie, net als veel andere fruitbomen zoals de appelboom, perenboom, pruimenboom en kersenboom. Maar in tegenstelling tot deze verwanten kent hij slechts één botanische soort, waaraan enkele cultivars met min of meer grote of vroege vruchten zijn toegevoegd.

Botanische plaat

De mispel komt oorspronkelijk uit Klein-Azië en Zuidoost-Europa, in een gebied dat de Karpaten, de Kaukasus, de Krim, Turkije, Iran en Griekenland omvat. Hij is in heel Europa ruimschoots ingeburgerd geraakt, ook in de noordelijkste gebieden. Je vindt hem nog steeds in de wilde hagen van het platteland, hoewel mispels bij consumenten enigszins uit de gratie zijn geraakt. Toch werd de mispel enkele eeuwen geleden in het Westen veel gegeten. Hij werd rond 200 voor Christus tijdens de Macedonische oorlogen in Rome geïntroduceerd. Het Capitularium van Villis van Karel de Grote raadt hem bovendien aan als boom om in de tuinen van het rijk te telen. In de middeleeuwen werd de mispel veel geteeld, niet alleen vanwege de smaak van de vruchten, maar ook vanwege de geneeskrachtige eigenschappen van de bladknoppen, vruchten, zaden en het loof. Het hout werd gewaardeerd om zijn hardheid en fijne nerf, waarmee wandelstokken en gedraaide voorwerpen werden gemaakt.

Het woord mespilus komt van het Griekse mespilos, dat is gevormd uit mesos, wat ‘half’ betekent, en pillos, wat ‘bal’ betekent. Deze etymologische oorsprong verwijst dus rechtstreeks naar de vorm van de mispels, die aan de bovenkant afgeplat zijn.

Het is ook belangrijk om meteen te verduidelijken dat de mispel niets gemeen heeft met de Japanse mispel (Eriobotrya japonica), die loquats voortbrengt: ronde, geeloranje vruchten die afkomstig zijn uit de warme gematigde streken van Azië. De Japanse mispel gedijt in zuidelijke gebieden, waar de winters zorgen voor een goede vruchtzetting, terwijl de gewone mispel in de koudste streken groeit, tot op 2000 meter hoogte. Mespilus germanica is dan ook winterhard tot – 20 °C.

Het is een heester of kleine boom van 3 tot 6 meter hoog, met een vrij trage groei. Hij heeft een vaasvormige, brede groeiwijze en een afgeronde kroon. De kronkelige stam van 15 tot 20 cm in doorsnee draagt knoestige, doornige takken die tot 8 meter breed kunnen worden. Naarmate de boom groeit, barst de grijsbruine schors van de stam open, waardoor een nieuwe, meer oranje schors zichtbaar wordt.

Het donkergroene, bladverliezende loof verkleurt in het najaar prachtig rood, oranje of bruin voordat het in de winter afvalt. De mispels blijven daarentegen tot november of december aan de kale takken hangen. Vruchten aan een kale boomkroon vormen een bijzonder fraai gezicht in een wintertuin!

De mispel draagt gaafrandige, langwerpige, afwisselend geplaatste, speerpuntvormige bladeren van een mooi formaat. Ze zijn kort gesteeld en hebben licht golvende randen. De bladeren zijn aan de bovenkant viltig behaard en aan de onderkant eerder witachtig. De hoofdnerf is duidelijk zichtbaar en lichter van kleur.

Begin mei en tot in juni verschijnen de bloemen. Ze geuren en openen zich in het wit, dat kan variëren van crème tot zachtroze. Deze bloemen zijn 3 tot 5 cm groot, staan alleen aan de uiteinden van de takken en hebben, net als de bladeren, een zeer korte steel. De bloemen van de mispel vormen een kelk met 5 bladachtige lobben en hebben 5 bloembladen, 5 kelkbladen en 30 meeldraden. De bloemen van de mispel lijken op die van de meidoorn, maar zijn groter.

Afhankelijk van de variëteit zijn de bloemen van de mispel wit of roze

Daarna maken de bloemen plaats voor de vruchten. Eerst zijn die donkergroen tot bruin, maar tijdens het rijpen worden ze koperbruin.

De eivormige mispels hebben een enigszins tolachtige vorm, zijn vlezig en worden 2,5 cm in doorsnee. Aan de bovenkant zijn ze afgeplat en navelvormig, alsof ze worden gekroond door de rechtopstaande kelklobben. Hun schil is licht behaard. Mispels zijn pas na de vorst eetbaar. De vorst breekt het vruchtvlees namelijk af, waardoor het een bijzondere, delicate smaak krijgt die tegelijk zoet en zuur is en aan bruine puree doet denken. Sommigen zeggen dat het vruchtvlees ‘rot’ moet zijn om het te kunnen eten, maar de term ‘overrijp’ is passender. Zeker als je iemand wilt overtuigen om een mispel te planten! Zonder deze heilzame kou zijn de mispels wrang en oneetbaar. Ze worden daarom overrijp geoogst, zodat je hun complexe smaak optimaal kunt waarderen. Je moet er wel snel bij zijn, want vogels zijn dol op deze vlezige steenvruchten, die in sommige streken ‘hondenkonten’ worden genoemd.

Tijdens het rijpen verkleuren de mispels van bruingroen naar koperkleurig

Elke mispel bevat vijf zaden

De gewone mispel is zelfbestuivend en heeft geen andere mispel in de buurt nodig om vruchten te dragen.

De verschillende mispelvariëteiten

Rond de botanische soort van Mespilus germanica, worden nog verschillende oude cultivars te koop aangeboden. Zo produceert Mespilus germanica ‘Nottingham’ smakelijke vruchten van een behoorlijk formaat, met een zeer aangename zoetzure smaak. De bloei is roze en de plant heeft weinig stekels.

‘Bredase Reus’ is bijzonder groeikrachtig en ‘Large Russian’ produceert zeer grote vruchten. De mispel ‘Royal’, een oud Engels ras, heeft een compacte groeiwijze

Onze favorieten

Mespilus germanica - Mispel

Dit is de botanische soort van de mispel die vruchten van een behoorlijk formaat produceert en prachtig wit bloeit

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Mispel Westerveld - Mespilus germanica

De mispel 'Westerveld' van Nederlandse oorsprong bloeit laat, eind mei. De mispels met romig vruchtvlees zijn groter en talrijk.

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 5 m

Productfiche bekijken

Mispel Géant d'Evreinoff BIO - Mespilus germanica

Dit is een vroege variëteit van de mispel die in april bloeit. Hij produceert zeer grote vruchten die schitteren in de winterzon. Het is een zeer decoratieve mispel.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 5,50 m

Productfiche bekijken

Het planten van de mispel

Waar planten?

Wat de bodem betreft, stelt de mispel weinig eisen. Als de bodem goed gedraineerd is, is hij uitstekend geschikt voor de mispel. Toch ontwikkelt hij zich minder goed in kalkrijke of kleiachtige bodems. Eenmaal gevestigd, wordt de mispel niet graag verplant. Denk daarom goed na over een definitieve standplaats.

Wat de standplaats betreft, moet deze zonnig of in de halfschaduw zijn. Een zonnige plek zorgt namelijk voor een goede vruchtzetting en prachtige najaarskleuren. Bovendien, omdat de mispel een kwetsbare bloei heeft, moet hij absoluut beschut tegen harde wind worden geplant.

Wanneer planten?

De mispel, vooral als hij met blote wortel wordt geleverd, wordt in het najaar geplant.

Hoe planten?

Of hij nu met een wortelkluit of met blote wortel wordt geleverd, de mispel wordt op dezelfde manier geplant:

• Graaf een plantgat van 30 cm in alle richtingen
• Maak de bodem van het plantgat los en verwerk er potgrond of goed verteerde compost doorheen
• Plaats de mispel en zorg ervoor dat de wortelhals zich op bodemniveau bevindt
• Plaats een steunpaal om de boom stevig op zijn plek te houden
• Vul het plantgat met de uitgegraven grond en druk deze aan
• Geef overvloedig water

Eenvoudig onderhoud van de mispel

Weinig veeleisend wat de bodem betreft, is de mispel dat ook als het om verzorging en onderhoud gaat.In het eerste jaar na het planten is water geven noodzakelijk, vooral in het Middellandse Zeegebied of tijdens droogteperiodes. Water geven wordt vooral na de bloei aanbevolen.

Snoeien is niet noodzakelijk. Om de mispel goed in vorm te houden, kan elke 5 jaar een lichte snoei worden uitgevoerd, aan het begin van de winter, in een vorstvrije periode. Deze vormsnoei heeft als doel dode takken te verwijderen, de boomkroon in balans te brengen door naar binnen groeiende takken weg te nemen en zwakke twijgen af te knippen. In de winter, wanneer er nog vruchten aan de boom hangen, kan zelfs een kleine hoeveelheid sneeuw takken breken.

In het voorjaar is een gift van goed verteerde compost welkom. Strooi de compost rond de boom en woel het oppervlak van de bodem licht los.

→ Lees meer over het snoeien van mispels met de adviezen van Pascale

Ziekten en plagen van de mispel

De mispel is een fruitboom die kan worden aangetast door dezelfde ziekten als andere fruitbomen. Te beginnen met het gevreesde bacterievuur, een ernstige ziekte die binnen enkele maanden de dood van de boom veroorzaakt. Deze ziekte is herkenbaar aan het feit dat het loof of de takken eruitzien alsof ze verbrand zijn en kan niet worden behandeld. De enige mogelijkheid is om de boom, na melding bij de gemeente, om te zagen en te verbranden. De enige oplossing ligt dus in preventie: bestrijd bladluizen, die de ziekte verspreiden, en beperk verwondingen, waaronder verwondingen door herhaald snoeien of het afbreken van takken.

De mispel kan ook worden aangetast door moniliose bij fruitbomen, een cryptogame ziekte die ervoor zorgt dat vruchten aan de boom gaan rotten en mummificeren. Een fungicidebehandeling op basis van Bordeauxse pap tijdens het uitlopen is doeltreffend.

De echte meeldauw tast ook de mispel aan. Echte meeldauw is herkenbaar aan de witte viltlaag die op de bladeren verschijnt of aan de bruine vlekken op de mispels en kan worden bestreden met vernevelingen van koemelk of zwavel. Ook hier is preventie onmisbaar. Virginie D. geeft je waardevolle tips om echte meeldauw te voorkomen.

Tot slot is de mispel gevoelig voor aantastingen door bladluizen of schildluizen. De boom overvloedig afspoelen is een eerste manier om ervan af te komen.

→ Lees meer over de ziekten en plagen van de mispel in het advies van Pascale

Oogst en bewaren van mispels

Mispels worden na de eerste nachtvorst geoogst, dus in november of december. Deze kou versnelt namelijk het beurs worden van de vruchten, die dan heel zacht worden. De kou zorgt er namelijk voor dat de tannines in suikers worden omgezet. Het vruchtvlees krijgt daardoor de consistentie van een puree. Over het algemeen vergissen vogels zich daar niet in en duiken ze met hun snavel vooruit op de vruchten af.

Mispels worden na de eerste nachtvorst geoogst.

De oogst gebeurt voorzichtig, want de schil is dun en het vruchtvlees zacht. Door er eenvoudig met de vingers in te knijpen, barsten ze al open. Na het plukken moeten de mispels worden opgeslagen in een koele ruimte, beschermd tegen de geringste vorst. Je legt ze bij voorkeur op een laag stro om ze te beschermen. Zo kunnen ze 2 tot 4 weken worden bewaard.

Je kunt de mispels ook in oktober plukken, voordat ze beurs worden. Ze worden dan in een koele ruimte gelegd, waar ze verder kunnen rijpen.

→ Lees meer in onze tutorial: Hoe oogst en bewaar je mispels?

De vermeerdering van de mispel

Je kunt de mispel enten op een meidoorn (Crataegus), maar dat is werk voor professionals of ervaren specialisten! De veiligste methode blijft zaaien in oktober op een boomkwekerij, al is dat langzaam en onzeker. Bovendien komen de eigenschappen van de moederplant niet per se natuurgetrouw terug.

Hoe combineer je de mispel?

Met zijn vaasvormige groeiwijze en de grillige vorm van zijn boomkroon is de mispel ideaal als solitair midden in een gazon. Zijn grote, witte of roze voorjaarsbloemen komen prachtig tot hun recht, net als de koperkleurige tinten van zijn herfstloof.

Je kunt Mespilus germanica ook planten in een vrije, landelijke en fruitdragende haag. Bijvoorbeeld samen met een hazelaar, een vlier of een boksdoorn. Plant de heesters met een onderlinge afstand van 1 m tot 1,20 m. Verspringend planten is ideaal voor een mooie dichte haag.

De mispel kan solitair of in combinatie met andere planten worden aangeplant, bijvoorbeeld in een fruithaag met boksdoorn, hazelaar en vlier

De gewone mispel kan ook een plaats krijgen langs de rand van een boomgaard, om fruitbomen die gevoeliger zijn voor vorst te beschermen. Hij is zeer resistent tegen kou en kan de koude wind breken.

Wat te doen met mispels?

Mispels worden zo gegeten. Je hoeft ze alleen tussen je wijsvinger en duim te nemen en er licht in te knijpen, zodat het vruchtvlees openbarst. Vervolgens zuig je het vruchtvlees eruit om van de fruitige zurigheid te genieten. Let op: de zaden bevatten blauwzuur en mogen niet worden gegeten.

Je kunt ze ook bereiden als compote, marmelade, gelei, jam of vruchtenpasta. In compote combineert de mispel bijzonder goed met kip of varkensvlees. Je kunt ze ook met kaas eten.

In de traditionele geneeskunst staat de mispel bekend om zijn verzachtende werking bij irritaties en om zijn tonische, diarree remmende en samentrekkende eigenschappen. De gedroogde bladeren van de mispel staan bekend om hun heilzame werking bij keelpijn en aften.

Wist je dat?

Weet je wat een makila is? Als je Baskisch bent, zou je dat moeten weten. Zo niet, dan leg ik het uit… De makila (of makhila) is een wandelstok die in Baskenland door pelgrims wordt gebruikt. Maar in deze eenvoudige stok schuilt ook een verdedigingsvoorwerp, want de makila is voorzien van een stalen punt. Natuurlijk zie ik de vraag al opkomen: waarom hebben we het in een tekst over de mispel over deze rijkelijk versierde wandelstok? Heel eenvoudig: deze wandelstok wordt traditioneel gemaakt van hout van Mespilus germanica. De tak wordt terwijl hij nog aan de boom zit ingekerfd en zal een jaar lang genezen. Daarna volgen het afzagen en het schillen in de oven, en vooral het drogen gedurende 10 jaar. Er is voor mispelhout gekozen omdat het tegelijk sterk en flexibel is, twee onmisbare eigenschappen voor een wandelstok.