Gember telen, verzorgen en oogsten

Plantkunde

Botanische plaat, gepubliceerd in 1814.

Het Zingiber behoort tot de familie van de Zingiberaceae, waartoe talrijke kruidenplanten behoren die aan de oorsprong liggen van gewone specerijen zoals kurkuma, kardemom en laos. Het geslacht is waarschijnlijk afkomstig uit de vochtige tropische of subtropische gebieden van Azië en komt niet meer in het wild voor. De meeste kruidachtige planten van de familie van de Zingiberaceae hebben gemeen dat ze een ondergrondse wortelstok bezitten die knollen vormt, die al sinds de oudheid als specerij worden gebruikt. Dit geldt voor gember (Zingiber), waarvan de knolvormende, vlezige en verdikte wortelstokken een pittige en licht citroenachtige smaak hebben.

Er bestaan verschillende soorten van het geslacht Zingiber, waarbij de aromatische gember (Zingiber officinalis) de bekendste van allemaal is. Deze wordt vooral in potten gekweekt. In onze streken, met een meer zeeklimaat dan tropisch klimaat, kweken we gemakkelijker de Japanse gember (Zingiber mioga), die winterhard is tot -15 °C. Deze wordt in Japan veel gegeten en produceert een gele wortel met een mildere smaak dan die van de aromatische gember. De bloemknoppen van deze soort ontvouwen zich aan het einde van de zomer vlak boven de grond en zijn eetbaar.

Minder verspreid is Zingiber zerumbet, dat zich bedekt met bloeiwijzen die een vloeistof produceren die als shampoo wordt gebruikt, terwijl Zingiber rubens, of rode gember, rode bloemen laat verschijnen die lijken op orchideeën, vlak boven de grond, net als zijn verwant Zinziber mioga.

De bloem van Zinbiger spectabile, of bijenkorfgember, is prachtig. De bloeiwijzen doen denken aan bijennesten en verkleuren bij rijpheid van goudkoper naar vrij donkerrood.

De bloeiwijzen van Zinbiger spectabile verkleuren van goudkoper naar donkerrood

Andere soorten zijn verwant aan gember: de Alpinia galanga maakt indruk door zijn grote hoogte en zeer sierlijke bloemen. Alpinia zerumbet ‘Variegata’, of schelpgember, heeft bontgroen, geel en crèmekleurig blad. De Hedychiums, of gemberlelies, bedekken zich aan het einde van de zomer met prachtige gele of oranje bloeiaren.

Alpinia galanga, Alpinia zerumbet ‘Variegata’, Hedychium

Op het eerste gezicht zou je Zingiber officinalis bijna kunnen verwarren met een maisplant. De plant vormt inderdaad lange stengels die in zijn natuurlijke omgeving 2 meter hoog kunnen worden, maar bij ons eerder 1 meter, waaruit langwerpige en lancetvormige bladeren ontspringen. Deze felgroene bladeren groeien in pollen, zijn omhullend en worden 10 tot 15 cm lang. Ze geven de plant een bijzonder weelderig uiterlijk. Helaas verschijnen de bloemen in ons klimaat niet altijd.

In het najaar vergelen en verdrogen de bovengrondse delen van het Zingiber en gaat de plant in vegetatieve rust. Dit is het juiste moment om de wortelstokken uit te nemen.

Tussen juli en september verschijnen originele bloeiwijzen aan deze stengels. De witte tot gele bloemen van de aromatische gember, soms met rood bestoven lippen, ontvouwen zich in het hart van groene en gele, stevige en dichte schutbladeren. Ze worden 10 tot 15 cm lang en groeien in onregelmatige aren.

De bloeiwijzen van Zingiber officinalis

Na de bloei maken de bloemen plaats voor okselstandige aren met zwarte zaden in driekleppige capsules. Die van Zinbiger mioga zijn daarentegen lichtgeel en verschijnen aan de voet van de stengel, vlak boven de grond.

Maar gember wordt vooral gekweekt om zijn knolvormende wortelstokken, die meestal eetbaar zijn en veel worden gebruikt in de Aziatische en Indiase keuken. Japanners waarderen ook de bloemknoppen van Zingiber mioga, die net uit de grond zijn gekomen. De wortelstokken van het Zingiber zijn sappig en vlezig. Ze hebben talrijke geneeskrachtige en aromatische eigenschappen. Of gember nu vers, gedroogd, tot poeder vermalen of gekonfijt wordt gegeten, hij staat bekend om zijn stimulerende (en niet afrodiserende!), spijsverteringsbevorderende, pijnstillende, slijmoplossende en bloedstelpende eigenschappen…

Zingiber officinale is een tropische plant die vanwege zijn behoefte aan warmte en vocht vrij moeilijk in de volle grond te kweken is. Zinbiger mioga is daarentegen winterharder en past zich aan in Franse tuinen. Je hoeft de wortelstok alleen maar met een goede laag mulch te bedekken om hem tijdens het koude seizoen warm te houden.

De beste soorten

Gember - Zingiber officinale

Gember wordt alleen in de volle grond geteeld in regio's met lange warme periodes

• Uiteindelijke planthoogte 1 m

Productfiche bekijken

Zingiber mioga - Japanse gember

De winterhardere Japanse gember wordt in de volle grond geteeld onder een beschermende mulchlaag

• Bloeitijd augustus tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

Ter herinnering: gember is een subtropische plant en heeft dus warmte, niet al te fel licht en vocht nodig, omstandigheden die in onze streken moeilijk te vinden zijn. Toch kan de plant in de tuin worden geplant, in een neutrale tot matig zure, lichte, humusrijke, vruchtbare en goed gedraineerde bodem. De plant heeft gedurende meerdere maanden een temperatuur van minstens 25 °C nodig om zich goed te ontwikkelen. Ook moet hij regelmatig, maar nooit overvloedig, water krijgen. Tijdens de winterrust moet de bodem relatief droog zijn.

Wat de standplaats betreft, moet die lijken op die van zijn natuurlijke leefomgeving. Een plek in de halfschaduw is perfect geschikt, en zeker niet in de volle zon tijdens de warmste uren van de dag.

Zingiber mioga stelt veel minder hoge eisen. Deze zeer sierlijke plant kan dankzij zijn winterhardheid tot – 15 °C in de tuin worden geteeld, in een bodem die vochtig maar goed gedraineerd blijft.

Voor beide variëteiten is wintermulch onmisbaar wanneer ze in de volle grond worden geteeld. Ook wordt bescherming tegen regen aanbevolen.

Beide variëteiten zijn gemakkelijker in potten te telen. De pot moet op een plek staan waar de temperatuur voortdurend tussen 20 en 25 °C ligt, en ‘s zomers buiten in de halfschaduw worden gezet. Vergeet niet de pot in september naar binnen te halen.

Wanneer planten?

Idealiter vindt de aanplant plaats in het voorjaar, in mei in de volle grond en tussen maart en juni in een pot.

Als je de wortelstok van je gember echter in een pot wilt telen, kan het planten ook in het najaar gebeuren.

Hoe planten?

Voordat je de wortelstok plant, is het raadzaam deze in water te laten weken zodat hij kan kiemen. De wortelstok mag slechts voor de helft onder water staan. Zodra er meerdere wortels en scheuten zijn verschenen, kun je hem planten.

In de tuin

Plant de wortelstok van Zingiber in losgemaakte tuingrond die is verrijkt met compost of potgrond van goede kwaliteit. De bodem moet voldoende zijn opgewarmd om de jonge scheut te kunnen ontvangen. Bedek de wortelstok licht met aarde en laat een deel boven de grond uitsteken, zodat de stengels en bladeren zich goed kunnen ontwikkelen.

Tijdens het planten moet de wortelstok van de gember iets boven de grond uitsteken

Druk de grond niet te stevig aan, maar geef overvloedig water.

In een pot:

• Kies een pot met een diameter van minstens 30 cm die relatief diep is
• Leg onder in de pot een laag grind of kleikorrels om de drainage te bevorderen.
• Vul de pot met een substraat dat voor 1/3 uit tuingrond, voor 1/3 uit compost of potgrond en voor 1/3 uit zand bestaat.
• Plant de wortelstok 2 tot 3 cm diep en laat een deel boven het oppervlak van het substraat uitsteken.
• Druk de grond licht aan
• Geef overvloedig water.
• Zet de pot op een plek waar de temperatuur minstens 20 tot 25 °C bedraagt, en zet hem ‘s zomers buiten.

Onderhoud

Twee handelingen zijn essentieel voor de ontwikkeling en het overleven van gember: regelmatig water geven en mulchen als je wortelstok in de volle grond staat.

Zingiber heeft een vochtige atmosfeer nodig. De bodem moet daarom vochtig blijven zonder ooit doorweekt te raken. Geef dus regelmatig maar niet overmatig water, vooral wanneer de bladeren 20 cm hoog zijn. Over het algemeen beginnen de bladeren aan het begin van het najaar geel te worden. Stop dan met water geven, want de oogst van de wortelstok komt eraan.

In de volle grond moet de wortelstok in de winter worden beschermd met een goede mulchlaag van minstens 20 cm dik. Bescherm hem ook tegen regen, zodat de bodem nooit doorweekt raakt. Zodra de bladeren zijn verdwenen, vormt een gebrek aan licht daarentegen geen probleem meer.

Snoeien is niet nodig.

Zingiber is weinig gevoelig voor ziekten en plagen. In een pot kunnen echter, door de warme en vochtige atmosfeer waarin de plant moet worden gehouden, schildluizen zijn loof koloniseren. Schildluizen zijn herkenbaar aan de wollige hoopjes en het kleverige uiterlijk van de bladeren. Je kunt ze verwijderen met een wattenstaafje gedrenkt in een mengsel van zeepsop en alcohol van 90° of door een oplossing te verstuiven die bestaat uit een theelepel vloeibare zwarte zeep, een theelepel alcohol van 90° en een theelepel koolzaadolie, verdund in een liter water. Zorg ervoor dat je de ruimte waarin de Zingiber staat goed belucht en zet de plant, als het niet koud is, op een regenachtige dag buiten.

Oogst

Na 8 tot 9 maanden na het planten kan de wortelstok worden geoogst. Wacht goed tot alle bladdragende bovengrondse delen zijn verdroogd. Rond september of oktober, in elk geval vóór de vorst, kunt u de wortelstokken met een spitvork uit de grond halen als de gember in de volle grond staat, of de plant uit de grond trekken als deze in een pot groeit. Laat ze enkele dagen in de tuin drogen.

De wortelstok van de gember tijdens de oogst

De oogst kan ook 6 maanden na het planten plaatsvinden, maar de smaak van de wortelstok zal anders zijn: milder en minder citroenachtig.

U kunt de wortelstok 3 tot 4 weken in de koelkast bewaren.

Zingiber mioga wordt anders geoogst. Omdat de bloemknoppen en jonge scheuten eetbaar zijn, plukt u ze zodra ze verschijnen. De wortelstokken worden, net als die van zijn familielid, in het najaar geoogst.

Vermeerderen

Gember vermeerdert zich niet via zaden. Om nieuwe planten te krijgen, vermeerder je de wortelstok. Bewaar bij de oogst delen van de wortelstokken die je in de winter (opnieuw) in een pot zet. De wortelstok gaat in vegetatieve rust. Zet je pot binnen op een niet al te koude plek.

In het voorjaar, wanneer de bladknoppen ontwaken, is het tijd om nieuwe wortelstokken te scheuren en te planten.

Combineren

De teeltomstandigheden van de Zingiber maken het alleen mogelijk om deze te combineren met tropische of subtropische planten die in de volle grond alleen kunnen groeien in regio’s met een zacht klimaat. Zo zorgt het frisgroene loof van de gember, gecombineerd met de prachtige wortelstokvormende plant Curcuma alismatifolia met witte, roze of rode bloemen, ook wel Siamese tulp genoemd, voor een onmiskenbaar exotisch accent op een terras of in een tuin in het zuiden. Gember combineert ook goed met de Alocasia macrorrhiza, of olifantsoor, met zijn enorme glanzend groene bladeren. Ook laat hij de prachtige bloemen van de Strelitzia reginae, of paradijsvogelbloem, en de kleurrijke Abutilons. goed uitkomen.

Curcuma alismatofolia, Alocasia macrorrhiza, Strelitzia reginae, Abutilon

De verschillende toepassingen van gember

Gember wordt al duizenden jaren in de keuken gebruikt vanwege zijn smaak en geneeskrachtige eigenschappen. Je kunt hem vers of gedroogd eten. Vers is de wortelstok licht zurig, zacht, sappig en zeer mals. Zodra hij gedroogd is, wordt de smaak sterker en de structuur vezeliger. Je kunt hem dan geraspt of meegekookt in gerechten gebruiken.

Gember wordt ook als specerij gebruikt, verwerkt in mengsels zoals garam masala, curry of ras-el-hanout. Hij geeft ook desserts, zoals peperkoek, smaak en wordt eveneens gekonfijt gegeten.

Gember maakt deel uit van de samenstelling van peperkoek

Gember maakt ook deel uit van de samenstelling van dranken met een uitgesproken bittere smaak, zoals ginger ale en ginger beer, die veel in cocktails worden gebruikt. In Afrika wordt hij als gembersap gedronken en je kunt hem ook als kruidenthee of in thee drinken.

→ Lees meer in: Gember telen voor de gezondheidsvoordelen.