Asplenium: planten, telen en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

De Asplenium omvatten bijna 460 soorten wintergroene varens uit gematigde en tropische streken. De Asplenium komen over de hele wereld voor: je vindt ze op bijna alle continenten! Het is een grote, zeer gevarieerde groep. Veel Asplenium zijn epifyten en groeien van nature op bomen. Ze kunnen ook op rotsen en muurtjes groeien… Tot slot zijn veel Asplenium terrestrisch: ze groeien op de bodem, in het bos.

De bekendste soort is Asplenium nidus, de vogelnestvaren, maar deze is niet winterhard en wordt als kamerplant gehouden! De Asplenium scolopendrium wordt echter vaak in tuinen gekweekt en heeft een vergelijkbare vorm, met lange, groene en gaafrandige varenbladeren. In Frankrijk komt hij voor in bossen, rotsachtige biotopen, op oude muren of langs waterlopen. In de regio’s Limousin en Provence-Alpes-Côte d’Azur is hij beschermd.

Asplenium scolopendrium: botanische illustratie

Heel anders is de Asplenium trichomanes, een varen voor muurtjes of rotstuinen, die geliefd is vanwege zijn fijne, in kleine segmenten verdeelde varenbladeren. Hij komt vrij algemeen in heel Frankrijk voor. Ook de muurvaren, Asplenium ruta-muraria, en de schubvaren (Asplenium ceterach) kunnen worden genoemd. Dit zijn kleine varens die, net als Asplenium trichomanes, op oude muren groeien. Al deze varens zijn klein en teer! Ze hebben maar weinig substraat nodig en zijn redelijk goed bestand tegen droogte.

De naam Asplenium komt uit het Grieks: a betekent ‘zonder’ en splên verwijst naar de milt, als verwijzing naar de geneeskrachtige eigenschappen van deze varens, waarvan men dacht dat ze effectief waren tegen miltziekten.

Asplenium trichomanes wordt ook steenbreekvaren genoemd. Die naam verwijst natuurlijk naar zijn ecologie, want je vindt hem vaak op oude stenen muren, in waterputten, op rotsen of op puinhellingen. De naam ‘steenbreekvaren’ verwijst naar de fijnheid van zijn varenbladeren! De soortnaam trichomanes komt bovendien van het Griekse thrix, dat ‘haar’ betekent.

Asplenium scolopendrium en trichomanes zijn zeer winterhard: ze kunnen temperaturen tot –30 °C verdragen! Ook als je in een koude streek woont, bijvoorbeeld in de bergen, zullen deze Asplenium zich zonder problemen aanpassen.

De Asplenium behoren tot een grote groep varens, de varens en varenachtigen. Het zijn zeer oude planten, die hun hoogtepunt bereikten in het Carboon, lang voordat de dinosauriërs verschenen! Ze hebben primitieve kenmerken behouden, zoals voortplanting door middel van sporen en het ontbreken van bloemen en vruchten. Om zich te vermeerderen hebben ze water nodig, wat verklaart waarom je ze vooral in vochtige biotopen aantreft. Binnen de varens worden de Asplenium ingedeeld bij de familie Aspleniaceae, die haar naam aan dit geslacht te danken heeft.

Varens produceren geen bloemen of vruchten en hebben de bijzonderheid dat ze zich met behulp van sporen voortplanten. Als je de onderkant van de varenbladeren bekijkt, zie je bruine hoopjes met piepkleine sporen die op stof lijken. Ze worden door de wind meegevoerd en ontkiemen op de bodem als er water aanwezig is. Daaruit ontstaan prothalliën: piepkleine organismen die een beetje op mos lijken en de voortplantingsorganen dragen. De prothalliën maken de bevruchting mogelijk, waarna nieuwe varens ontstaan. Deze levenscyclus neemt natuurlijk tijd in beslag en vereist specifieke omstandigheden. Bij de Asplenium verschijnen de sporen in de zomer, tussen juni en september. Je kunt ze oogsten en zaaien.

Asplenium scolopendrium ‘Undulatum Angustatum’ (foto Guido), Asplenium scolopendrium ‘Undulatum’ (foto Ashley Basil) en Asplenium trichomanes

Asplenium scolopendrium vormt een uitwaaierende pol die tot 45 cm hoog wordt. In tegenstelling tot de meeste varens heeft hij gaafrandige, ongedeelde bladeren. Ze zijn lang en rechtopstaand, met een prachtige glanzendgroene kleur. Aan de basis zijn ze hartvormig en vormen ze twee oorvormige aanhangsels rond de bladsteel. Deze varenbladeren zijn jong lichtgroen en worden later donkerder. Aan de basis van de bladstelen zitten donkere, bruine schubben.

Hoewel ze enigszins verborgen zitten aan de onderkant van de varenbladeren, zijn de sori van Asplenium scolopendrium door hun rangschikking in regelmatige lijnen behoorlijk sierlijk. Ze staan schuin ten opzichte van de hoofdnerf en vormen zo een patroon dat lijkt op chevrons of visgraten. Hun vorm doet ook denken aan die van een duizendpoot, waaraan deze varen zijn bijnaam te danken heeft.

Als je genoeg hebt van de klassieke, vrij eenvoudige vorm, zorgen de verschillende variëteiten voor wat fantasie. Zo onderscheidt Asplenium scolopendrium ‘Undulatum’ zich, zoals de naam al aangeeft, door een golvende, gekrulde bladrand. Bij de variëteit ‘Cristatum’ is het uiteinde van de varenbladeren naast deze golving ingesneden en in meerdere segmenten verdeeld, wat voor veel originaliteit zorgt!

Asplenium trichomanes verschilt sterk van de tongvaren: het is een schattige, bescheiden varen die in alle richtingen niet hoger wordt dan 20 cm. De lijnvormige varenbladeren bestaan uit 20 tot 40 paren kleine ovale segmenten. De bladeren zijn eerst lichtgroen wanneer ze verschijnen en krijgen na verloop van tijd een donkerdere kleur. Ze komen mooi uit tegen de zwarte centrale as (rachis)!

Er bestaat ook een verrassende Asplenium bulbiferum, die op zijn varenbladeren broedbolletjes draagt! Je kunt ze gemakkelijk afnemen om de plant te vermeerderen; ze zullen wortelen zodra ze de bodem raken.

De tropische Asplenium-soorten worden veel groter dan de soorten die in de tuin worden gekweekt: sommige worden wel 1,50 m of zelfs 2 m hoog! Voorbeelden zijn Asplenium australasicum en Asplenium nidus. Deze indrukwekkende varens lijken op reusachtige tongvarens!

De sporen aan de onderkant van de varenbladeren van Asplenium scolopendrium (foto Salicyna) en Asplenium trichomanes (foto Luis Fernández García)

Belangrijkste variëteiten van Asplenium

Belangrijkste variëteiten:

Onze favoriete variëteiten:

Phyllitis scolopendrium - Tongvaren

Deze wintergroene varen, ook bekend als Asplenium scolopendrium, vormt een pol met langwerpige, ongedeelde varenbladeren. In Frankrijk komt hij in het wild voor. In de tuin staat hij mooi in de onderbeplanting, waar hij voor een heel natuurlijke uitstraling zorgt.

• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Asplenium trichomanes - Steenbreekvaren

Dit is een kleine varen waarvan de varenbladeren uit ovale segmenten bestaan. Hij is ideaal voor een stenen muurtje of rotstuin. Zijn kwaliteiten leverden hem de Award of Garden Merit van de Royal Horticulture Society (RHS) op.

• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Asplenium scolopendrium Undulatum Group - Tongvaren

Deze varen heeft langwerpige varenbladeren met een over de hele lengte van de bladschijf golvende rand. Dat zorgt voor een prachtig reliëfeffect! Ook de mooie zachtgroene kleur wordt gewaardeerd.

• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

 

Asplenium scolopendrium Cristatum Group - Tongvaren

Asplenium scolopendrium 'Cristatum' heeft varenbladeren waarvan de rand van de bladschijf gekruld is. Aan het uiteinde zijn ze bovendien ingesneden en verdeeld in meerdere delen, wat deze varen heel bijzonder maakt! Hij heeft de Award of Garden Merit van de Royal Horticulture Society (RHS) ontvangen.

• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Asplenium scolopendrium Undulatum Angustatum - Tongvaren

Deze varen heeft fijne, delicate varenbladeren met een mooi golvende rand. Ze zijn smaller dan bij de andere variëteiten! Dat zorgt voor een bijzonder lichte en natuurlijke uitstraling.

• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

De Asplenium scolopendrium is een plant die je vooral in bossen aantreft. Zoals de meeste varens heeft hij vooral behoefte aan schaduw en vocht. Hij komt natuurlijk goed tot zijn recht in de ondergroei, maar kan ook in een schaduwrijke border, een koele rotstuin of zelfs aan de rand van een vijver worden geplant. Hij houdt van goede, koele, rijke en vruchtbare bosgrond. Wat de pH betreft, houdt de tongvaren van kalkrijke bodems.

De teeltomstandigheden zijn anders voor de Asplenium trichomanes, die eerder een plant voor muren en rotstuinen is! Hij heeft maar heel weinig substraat nodig en neemt genoegen met een kleine ruimte of een spleet tussen de stenen. Maar als je hem op een meer klassieke manier wilt telen, is dat geen probleem: deze weinig veeleisende varen groeit ook in de volle grond! Ook de pH maakt hem weinig uit: hij verdraagt zowel zure als kalkrijke grond.

Wanneer planten?

Je kunt Asplenium in het voorjaar planten, rond april, of in het najaar, in september-oktober.

Hoe planten?

Voor het planten in de volle grond:

1. Begin met de wortelkluit in een met water gevulde teil te zetten, zodat deze zich opnieuw volzuigt.
2. Graaf terwijl de wortelkluit vochtig wordt een plantgat dat ongeveer twee keer zo groot is als de wortelkluit.
3. Meng wat compost of bladaarde door de plantgrond.
4. Plant je varen en vul de grond rondom aan. Druk de grond vervolgens voorzichtig aan met de vlakke hand, zodat de wortels goed contact maken met het substraat.
5. Geef royaal water.
6. Breng gerust een mulchlaag aan, bijvoorbeeld van afgevallen bladeren, houtsnippers of vlasstro.

Een varen op een stenen muurtje planten:

Dit type beplanting is vooral geschikt voor Asplenium trichomanes, A. ruta-muraria en A. ceterach.

1. Kies een plek tussen de stenen
2. Vul deze met een mengsel van tuingrond en goed verteerde compost.
3. Druk het mengsel aan, zodat het substraat goed tussen de stenen blijft zitten.
4. Haal de varen uit de pot en plant hem.
5. Vul eventuele resterende ruimte op met substraat.

De Asplenium trichomanes vindt gemakkelijk een plek op een stenen muurtje

Onderhoud

De Asplenium zijn planten die weinig bijzondere aandacht vragen. Ze hebben vrijwel geen onderhoud nodig! Ze worden zelden aangetast door ziekten of plagen: alleen roest kan bij een natte winter de varenbladeren van de tongvaren beschadigen.

Je kunt de Asplenium scolopendrium mulchen om de grond vochthoudend te houden en de groei van onkruid tegen te gaan. Het kan ook nuttig zijn om elk jaar wat goed verteerde compost toe te voegen om de bodem te verrijken.

De Asplenium trichomanes is ook een zeer resistente varen: hij is goed winterhard en verdraagt zon en droogte… Hij heeft geen meststof nodig en groeit uitstekend op arme grond.

Vermeerderen

Als je Asplenium nog jong is en nog niet erg breed uitgroeit, kan zaaien met sporen een goede oplossing zijn. Kies anders liever voor scheuren: dat is een eenvoudigere en snellere techniek! Asplenium bulbiferum heeft daarentegen de bijzonderheid dat hij op zijn varenbladeren kleine broedbolletjes draagt, die wortel schieten zodra ze de bodem raken. Zodra ze minstens drie varenbladeren hebben gevormd, kun je ze afnemen en in een pot verspenen.

Zaaien

Je kunt de sporen van Asplenium oogsten en zaaien. Dit is een techniek die tijd kost, maar waarmee je een groot aantal jonge varens kunt verkrijgen, zonder enige gevolgen voor de planten die al op hun plaats staan.

Het doel is een vochtige biotoop te creëren, want varens hebben water nodig om zich voort te planten. Vochtigheid zorgt echter ook voor een omgeving die gunstig is voor schimmels en mossen. Daarom moet het substraat worden gesteriliseerd.

1. Begin met het oogsten van de sporen aan de onderkant van de varenbladeren. Snijd hiervoor een varenblad af en leg het in een papieren envelop. De sporen laten vanzelf los! Zaai ze niet te lang daarna: na verloop van tijd verliezen ze een deel van hun kiemkracht.
2. Meng potgrond met een beetje zand en zeef het mengsel om een fijn substraat te verkrijgen.
3. Neem een bakje van glas of doorzichtig plastic, bijvoorbeeld een tuperwarebakje met deksel.
4. Doe het substraat in het bakje en bevochtig het. Het oppervlak moet onregelmatig en luchtig zijn; druk het substraat niet te veel aan en strijk het niet helemaal vlak.
5. Zet het bakje 10 minuten in de magnetron om het te steriliseren.
6. Strooi de sporen uit en verdeel ze over het hele oppervlak van het substraat.
7. Plaats een doorzichtig deksel om een steriele en vochtige atmosfeer in stand te houden.
8. Zet de pot op een lichte plek, uit de directe zon, bij een temperatuur van ongeveer 15 °C.

Nu hoef je alleen nog maar geduld te hebben. Na één of twee maanden zou je aan het oppervlak van de potgrond een dun groen laagje moeten zien verschijnen: dit zijn de voorkiemen, kleine organismen die de voortplantingsorganen dragen. Door de aanwezigheid van water vindt de bevruchting plaats, waarna nieuwe kleine varens tevoorschijn komen!

Als het substraat tijdens de teelt toch uitdroogt, aarzel dan niet om het opnieuw te bevochtigen, bij voorkeur met gesteriliseerd water (kook het water en wacht tot het is afgekoeld voordat je water geeft).

Lees voor meer informatie ons speciale advies: ‘Hoe zaai je varensporen?’

Scheuren

Heb je grote pollen van Asplenium scolopendrium, dan kun je die aan het begin van het voorjaar, rond maart-april, scheuren.

1. Zoek een goed ontwikkelde pol die al meerdere jaren op dezelfde plek staat.
2. Graaf ruim genoeg om de pol uit de grond te halen zonder de wortelstokken en wortels te beschadigen.
3. Scheur de pol voorzichtig in verschillende delen. Elk deel moet minstens enkele wortels hebben.
4. Bereid de grond op een andere plek voor door compost toe te voegen en plant de delen opnieuw.
5. Geef overvloedig water.

Combineren

Asplenium scolopendrium is ideaal in een naturalistische bostuin. Je kunt hem combineren met andere schaduwplanten: maagdenpalm, Lamium, Hosta’s… Geniet ook van de prachtige bloei van de salomonszegel en van het lievevrouwebedstro, een kleine bodembedekkende vaste plant met fijne, zeer lichte witte bloemen. Plant hem gerust ook samen met andere varens: Athyrium niponicum, Dryopteris erythrosora, Matteuccia struthiopteris…

Een voorbeeld van een combinatie voor een prachtig, zeer natuurlijk bosachtig tafereel: Asplenium scolopendrium (foto Krzysztof Golik), Epimedium ‘Amber Queen’, Hosta ‘Emily Dickinson’, Polygonatum multiflorum (foto Radio Tonreg) en Galium odoratum (foto David J. Stang)

Asplenium-soorten zijn ook perfect voor een schaduwrijke, koele rotstuin. Daar kun je ze combineren met helmbloemen, Ajuga reptans, steenbreek… Denk ook aan de varen Coniogramme emeiensis, die bijzonder origineel is dankzij de groene, geel gestreepte varenbladeren. Voor meer combinatie-ideeën kun je onze fiches bekijken: ‘10 planten voor het aanleggen van een schaduwrijke rotstuin’

Je kunt ook genieten van de Asplenium trichomanes om een stenen muurtje op te fleuren, in de halfschaduw. Plant hem bijvoorbeeld samen met het fijne Cymbalaria muralis, ook wel muurleeuwenbek genoemd, dat mooie kleine mauve bloemen draagt. Je kunt er ook een klimopvariëteit met bont blad naast zetten, bijvoorbeeld ‘Goldchild’ of ‘Glacier’. Geniet ook van de varen Polypodium vulgare of van de maagdenpalm Vinca minor.

Asplenium is prachtig in een rotstuin, samen met kleine voorjaarsbollen die net zo fijn zijn als de varen zelf! Wij raden vooral Erythronium ‘Pagoda’ aan vanwege de zeer heldere voorjaarsbloei, evenals blauwe druifjes en boshyacint.