Sichuanpeper, Zanthoxylum: planten, telen en oogsten

Plantkunde

De Zanthoxylum omvatten bijna 200 soorten bomen en heesters, die bladverliezend of wintergroen kunnen zijn en meestal stekelig zijn. In cultuur vinden we vooral de Zanthoxylum piperitum, evenals Z. simulans en Z. armatum. Deze soorten komen voornamelijk uit Azië (China, Japan, Korea, Taiwan en Nepal), waardoor de Zanthoxylum zijn Nederlandse naam Sichuanpeper kreeg (naar een provincie in het zuidwesten van China). Andere soorten groeien echter in Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Australië. De Zanthoxylum komt vooral voor in de ondergroei, in bossen van warme of tropische gebieden. Toch is het een zeer winterharde heester, die temperaturen tot – 15 °C en zelfs – 20 °C verdraagt. Hij wordt gewaardeerd en gekweekt om zijn kruidige bessen, maar vrijwel alle delen van de plant (bladeren, bloemen, schors…) zijn aromatisch en kunnen worden gebruikt.

Ondanks zijn bijnaam Sichuanpeper behoort de Zanthoxylum niet tot de peperfamilie (Piperaceae), maar maakt hij deel uit van de wijnruitfamilie (Rutaceae), net als citrusbomen! Het is de wijnruit (Ruta graveolens) die haar naam aan deze familie gaf. Rutaceae zijn zeer aromatische en geurige planten. Tot deze familie behoren ook andere sierplanten, zoals Choisya en Skimmia. Sommige planten uit deze familie zijn sterk stekelig, zoals de Zanthoxylum, maar ook de Poncirus trifoliata.

Zanthoxylum piperitum: botanische illustratie

Etymologisch komt de naam Zanthoxylum van het Griekse xanthos: geel, en xylon: hout. De naam verwijst naar een gele kleurstof die uit de wortels van bepaalde soorten wordt gewonnen. In het Frans wordt de Zanthoxylum ook Poivrier du Sichuan, Clavalier, poivre Sansho of poivre Timut genoemd. De naam wordt soms gespeld als Xanthoxylum.

De Zanthoxylum is een snelgroeiende heester die maximaal 3-4 meter hoog en tot 2 m breed wordt. Hij heeft stekelige takken. Na verloop van tijd vallen deze stekels niet af, maar worden ze juist breder en vormen ze uiteindelijk grote uitstulpingen op de stam. Dat maakt de Zanthoxylum nog unieker en verrassender!

Het fijne en elegante loof van de Zanthoxylum wordt zeer gewaardeerd. De bladeren staan verspreid (ze zijn na elkaar aan de takken ingeplant) en worden tot 15-20 cm lang. Ze zijn verdeeld in fijne, langwerpige, ovale deelblaadjes met een getande rand. Ze zijn oneven geveerd (met een oneven aantal deelblaadjes), waarbij het blad een topblaadje heeft. Daardoor doen ze denken aan het loof van de es, wat verklaart waarom de Zanthoxylum simulans soms ‘Clavalier à feuilles de frêne’ wordt genoemd. Bij de Z. piperitum kunnen de bladeren tot 23 deelblaadjes hebben, terwijl het aantal bij de Z. simulans kleiner is (tot 11 deelblaadjes). De takken en bladeren dragen fijne, donkere, scherpe stekels. De bladeren van de Zanthoxylum zijn ook geurig. Wanneer je ze kneust, verspreiden ze een geur van citrus en specerijen.

De stekels van Zanthoxylum simulans en Z. piperitum; de stammen en takken van Z. simulans bedekt met oude stekels die breder zijn geworden en verhout. (foto’s: Plant Image Library / Alpsdake / Dysmorodrepanis / T.Voekler)

De bladeren zijn meestal donkergroen en glanzend. Er bestaan echter enkele variëteiten met purperen bladeren, zoals de Zanthoxylum piperitum ‘Black Magic’ of ‘Purple Leaf’.

De Zanthoxylum piperitum en Z. simulans zijn bladverliezend. In het najaar kleurt hun loof prachtig goudgeel, soms purper, voordat het afvalt.

De Zanthoxylum bloeit in het voorjaar, meestal in mei-juni. Hij draagt dan kleine bloemen met een zacht geelgroene kleur. Ze zijn zeer onopvallend en hebben slechts een diameter van 4-5 mm. Ze hebben vijf kelkbladen maar geen kroonbladen, en de mannelijke bloemen dragen vijf meeldraden. De bloemen staan in trossen die niet groter worden dan 5 cm in doorsnee. Ze verschijnen op de takken van het voorgaande jaar.

Over het algemeen zijn Zanthoxylum-soorten tweehuizig (een individu is mannelijk of vrouwelijk), wat betekent dat er minstens twee planten nodig zijn om zaden te krijgen. Sommige soorten en variëteiten die in cultuur worden gevonden, zijn echter eenhuizig (één plant produceert zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen). In alle gevallen is het, voor een goede vruchtzetting, beter om minstens twee planten in de tuin te zetten, zodat kruisbestuiving kan plaatsvinden.

Vanaf het einde van de zomer of het begin van het najaar verschijnen er kleine, ronde, rozerode bessen aan de Zanthoxylum, die de vrouwelijke bloemen opvolgen. Ze hebben een diameter van 4 tot 5 mm en staan in trossen. Deze bessen hebben een verrassend scherpe, peperachtige smaak, waaraan ze hun bijnaam Sichuanpeper danken. Vooral de bessen van de soort Zanthoxylum piperitum worden gebruikt.

De bessen zijn rijp wanneer ze in tweeën opensplijten en het zwarte zaad dat ze bevatten zichtbaar wordt. Niet het zaad wordt gegeten, maar alleen het omhulsel, dat rood en zeer aromatisch is. Naast hun kruidige smaak zijn de bessen ook decoratief!

Sichuanpeper wordt traditioneel verwerkt in het mengsel ‘vijfkruidenpoeder’, samen met steranijs, kruidnagel, venkelzaad en kaneel.

Let op dat je hem niet verwart met roze peper, ook wel ‘roze bessen’ genoemd. Deze komt van de boom Schinus terebinthus, die oorspronkelijk uit Brazilië komt.

De bessen van de Zanthoxylum, of Sichuanpeper. Alleen het roze omhulsel wordt gegeten, niet het zwarte zaad dat erin zit. (foto’s: Kristine Paulus / Alpsdake)

Belangrijkste variëteiten van Zanthoxylum

Belangrijkste variëteiten

Zanthoxylum piperitum - Japanse peperboom

Dit is de echte Sichuanpeper, die wordt gebruikt om zijn eetbare, pittige bessen! Ook het fijne, lichte loof, dat in talrijke deelblaadjes is verdeeld, wordt gewaardeerd.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Zanthoxylum simulans - Japanse peper

Ook Zanthoxylum simulans levert bessen die als specerij kunnen worden gebruikt. Het is een bijzonder groeikrachtige soort die vrij snel groeit! Hij heeft ook decoratief loof, verdeeld in 3 tot 11 deelblaadjes, dat aan het loof van de es doet denken.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Zanthoxylum piperitum Black Magic - Japanse peperboom

'Black Magic' is een variëteit van Sichuanpeper die opvalt door haar vrij donkere, purperen bladeren. Ideaal om contrast in de tuin te brengen! De bladeren zijn fijn verdeeld, waardoor ze er licht en luchtig uitzien.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Zanthoxylum planten

Waar planten?

U kunt de Zanthoxylum in de volle zon of in lichte schaduw planten. Vermijd alleen diepe schaduw, want de plant heeft veel licht nodig. Zet hem bij voorkeur beschut tegen koude wind.

De grond moet vruchtbaar, vochtig en goed doorlatend zijn. De plant houdt van losse, lichte bodems. Aarzel niet om tijdens het planten goed verteerde compost toe te voegen om de bodem te verrijken en de structuur te verbeteren. Over het algemeen is de Zanthoxylum geen moeilijke heester en groeit hij in de meeste bodems goed. Vermijd echter liever te kalkrijke bodems.

Omdat de takken van de Zanthoxylum doorns hebben, kunt u hem beter niet vlak bij een pad of doorgang planten. U kunt hem daarentegen als doornhaag planten, samen met andere doornige heesters, zoals Berberis, Forsythia en Mahonia aquifolium…

Wanneer planten?

U kunt de Zanthoxylum in het voorjaar (april-mei) of in het najaar (oktober) planten, waarbij u vorstperiodes vermijdt. Kies in gebieden met een zacht klimaat bij voorkeur voor een najaarsplanting en in koelere gebieden voor een voorjaarsplanting.

Hoe planten?

• Graaf een groot plantgat, twee tot drie keer zo groot als de wortelkluit.
• Voeg goed verteerde compost toe om de bodem te verrijken.
• Haal de heester uit de pot en maak de buitenkant van de wortelkluit los om de wortels iets uit elkaar te halen
• Plant de Zanthoxylum. De wortelhals moet zich ter hoogte van de bodem bevinden.
• Vul het plantgat rondom weer met aarde
• Geef royaal water.

Blijf de plant in de weken na het planten water geven. U kunt een mulchlaag rond de heester aanbrengen. Gebruik bijvoorbeeld versnipperd takhout (BRF) of gevallen bladeren, enkele centimeters dik.

U kunt de Zanthoxylum in de volle grond in de tuin planten, of in een pot zetten en hem zelfs als bonsai kweken!

Onderhoud

Zanthoxylum is vrij eenvoudig te telen en te onderhouden. Het vraagt niet veel aandacht. Geef het eerste jaar regelmatig water. Eenmaal goed aangeslagen, is Zanthoxylum daarna redelijk droogtebestendig.

Let op voor voorjaarsvorst, die jonge scheuten kan beschadigen en de bloei kan verstoren, en daarmee ook de productie van bessen.

Voor een goede vruchtzetting is het aan te raden om elk jaar wat goed verteerde compost aan de voet van de heester toe te dienen. Werk deze oppervlakkig door de bodem met een lichte grondbewerking met handklauw.

Zanthoxylum verdraagt snoei goed. Hoewel snoei niet noodzakelijk is, zorgt deze ervoor dat de kroon luchtiger wordt en maakt ze de oogst gemakkelijker door de takken uit elkaar te houden. Bovendien heeft Zanthoxylum een bossige groeiwijze en kunnen de doornige takken soms hinderlijk zijn. Snoei helpt dan om de breedte te beperken.

Je kunt Zanthoxylum ook als bonsai telen! Verpot de plant in dat geval regelmatig, om de twee à drie jaar, en snoei hem in de winter regelmatig. Knijp daarnaast in de loop van het jaar enkele scheuten terug. Je kunt hem telen in een substraat op basis van rode Akadama-klei.

Oogst en gebruik

De bessen van de Zanthoxylum worden vanaf het begin van het najaar geoogst, rond oktober. Wanneer de vruchten rijp zijn, barsten ze open en komt het zwarte zaad dat ze bevatten tevoorschijn. Let op, want de Zanthoxylum is een stekelige heester: bescherm uzelf bij het oogsten van de bessen met handschoenen en bedekkende kleding.

Knip de kleine trossen bessen af en oogst ze door er een doek of een teil onder te houden, waarin u ze kunt laten vallen. Laat ze drogen gedurende één tot twee dagen door ze uit te spreiden op een warme, droge plek zonder direct zonlicht. In de keuken wordt alleen de rode omhulling rond het zaad gebruikt. U moet de twee dus van elkaar scheiden, met de hand of bijvoorbeeld met een zeef. Bewaar de stukjes rode omhulling vervolgens in een potje of een pepermolen. U kunt ze dan malen op het moment dat u ze gebruikt. Gebruik ze als specerij om uw gerechten op smaak te brengen! Wanneer u de omhulling en het zaad van elkaar scheidt, kunt u het zaad bewaren om de Zanthoxylum door zaai te vermeerderen.

De Zanthoxylum kan puur worden gebruikt of in combinatie met andere specerijen, bijvoorbeeld om een vijfkruidenmengsel te maken met steranijs, venkelzaad, kruidnagel en kaneel.

Ook de jonge, gedroogde en fijngemalen bladeren van de Zanthoxylum kunnen in de keuken worden gebruikt, omdat ze eveneens aromatisch en zeer geurig zijn.

Gwenaëlle legt uit Hoe oogst, bewaar en gebruik je roze bessen in de keuken?

Vermeerderen

De beste techniek om Zanthoxylum te vermeerderen is zaaien. Het is ook mogelijk om de plant te stekken (half verhoute stengelstekken in juli – augustus of wortelstekken).

Zaaien

Je kunt de zaden in het najaar zaaien, zodra ze rijp zijn, en je zaai daarna aan de kou blootstellen, of dit aan het begin van het voorjaar doen, nadat je ze ongeveer drie maanden in de koelkast hebt bewaard. Deze zaden hebben namelijk een koudeperiode nodig om te kunnen kiemen (koude stratificatie).

• Maak een pot klaar met een goed doorlatend substraat, bijvoorbeeld een mengsel van potgrond en zand.
• Zaai de zaden aan de oppervlakte.
• Dek ze af met een dun laagje substraat (0,5 tot 1 cm dik)
• Geef fijn water
• Zet de pot op een lichte plek, uit de directe zon.

Heb daarna geduld! De zaden van Zanthoxylum doen er meestal enkele maanden over om te kiemen, soms zelfs tot een jaar. Blijf het substraat regelmatig water geven, zodat het tot aan de kieming licht vochtig blijft. Zodra de jonge kiemplanten groot genoeg zijn om te hanteren, kun je ze verspenen in afzonderlijke potten. Houd de jonge planten het eerste jaar in de winter beschut, om ze tegen de kou te beschermen. Plant ze het volgende voorjaar uit, zodra de temperaturen milder worden.

Zanthoxylum begint na 3 tot 4 jaar te bloeien en vruchten te dragen.

Combineren

Zanthoxylum is ideaal voor het samenstellen van een doornhaag. Je kunt hem combineren met andere doornige heesters: Berberis, Pyracantha, Poncirus trifoliata, Osmanthus heterophyllus, Prunus spinosa… Voor wat kleur kun je genieten van de prachtige roze bloei van de meidoorn Crataegus laevigata ‘Paul’s Scarlet’! Voeg ook Mahonia aquifolium toe, die leerachtige en stekelige bladeren heeft en in de winter een mooie gele bloei laat zien. Ook enkele heesterrozen kunnen een plaats krijgen in dit type haag, die ze met hun prachtige geurende bloei zullen verfraaien. Denk ook aan de Japanse sierkwee (Chaenomeles), een doornige heester die je vanaf het einde van de winter zal verrassen met zijn uitbundige bloei.

Natuurlijk kan Zanthoxylum ook worden gecombineerd met niet-doornige heesters om een mooie landelijke haag samen te stellen: sneeuwballen, Cotinus, lijsterbessen, haagbeuk, kornoeljes…

Je kunt Zanthoxylum gebruiken om een doornhaag samen te stellen. Zanthoxylum piperitum, Crataegus laevigata ‘Paul’s Scarlet’ (foto Sabencia Guillermo César Ruiz), Mahonia aquifolium (foto Kor!An), Osmanthus heterophyllus (foto Salicyna) en Berberis thunbergii

Voor mooie contrasterende effecten in de tuin kun je Zanthoxylum piperitum ‘Black Magic’, met zijn purperen bladeren, combineren met planten met lichtgroen, goudkleurig of bont blad: Cornus alba ‘Ivory Halo’, Lonicera nitida ‘Baggesen’s Gold’ (struikkamperfoelie), Hakonechloa macra ‘Aureola’, Physocarpus opulifolius ‘Angel Gold’… Je kunt ook andere planten met donker blad toevoegen, zoals Cotinus ‘Royal Purple’ of de vlier ‘Black Lace’. Maak ook gebruik van de grote verscheidenheid aan bladkleuren van Japanse esdoorns!

Het is ook interessant om Zanthoxylum te combineren met andere exotische en winterharde bomen en heesters die bijzondere vruchten dragen! Denk bijvoorbeeld aan Feijoa, Lonicera caerulea of de pawpaw. Voor meer ideeën en informatie kun je het artikel van Ingrid op onze blog lezen: ‘7 exotische en winterharde fruitbomen om in de tuin te telen’

Je kunt Zanthoxylum ook als solitair aanplanten, bijvoorbeeld midden in een gazon, om zijn bijzondere groeiwijze en stam te benadrukken! In alle gevallen raden we aan de plant uit de buurt van doorgangen te zetten.

Wist je dat?

Geneeskrachtige eigenschappen

De bessen van Zanthoxylum hebben talrijke eigenschappen. Ze werken ontstekingsremmend, infectiewerend en stimulerend en bevorderen de spijsvertering. Ze zijn ook doeltreffend tegen tandpijn en gewrichtspijn.

Er is ook etherische olie van Zanthoxylum, met verzachtende en infectiewerende eigenschappen, die doeltreffend is tegen tandpijn, stress en nerveuze spanningen.

Niet alleen de bessen zijn interessant om te eten: de bloemen, jonge bladeren en schors van Zanthoxylum piperitum zijn eetbaar en hebben eveneens een pittige smaak.