De blauwe bes: planten, snoeien en onderhouden

Plantkunde en beschrijving

Vaccinium corymbosum behoort tot de kosmopolitische familie van de Ericaceae, waartoe enkele van de bekendste planten behoren: de aardbeiboom, de rododendron en de azalea, de Kalmia en de varens. Dat zegt genoeg: dit is een plant die goed gedijt in zure grond.

De naam blauwe bes is afgeleid van Vaccinium myrtillus, de wilde blauwe bosbes die in onze berggebieden groeit, van het oosten van Frankrijk tot de Alpen, en ook in het Centraal Massief. Deze wilde blauwe bosbes groeit alleen op een hoogte van ongeveer 1000 meter of hoger.

De blauwe bes (Vaccinium corymbosum) die we in onze tuinen telen, is nauw verwant aan onze wilde blauwe bosbes en komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika. De plant werd begin 19e eeuw geselecteerd door de Amerikaanse botanicus Frédéric Coville. Vanaf 1920 werd ze op het Noord-Amerikaanse continent geteeld en in de jaren 1930 in Europa geïntroduceerd. In Frankrijk wordt ze pas sinds 1985 geteeld.

Ook andere soorten blauwe bessen worden elders geteeld. In Canada vinden we vooral Vaccinium angustifolium. Op het Amerikaanse continent komen bovendien variëteiten voor die zich hebben aangepast aan hogere temperaturen, zoals Vaccinium asheii (rabbiteye), die ideaal zijn voor het zuiden van Frankrijk, en hybriden van Vaccinium corymbosum die nog minder koude nodig hebben.

Over het algemeen hebben de meeste Vaccinium corymbosum koude temperaturen van minder dan 8 °C nodig om de winterrust te doorbreken.

De blauwe bes heeft veel voordelen in de tuin, maar het belangrijkste is de oogst van haar mooie blauwviolette vruchten, die bij sommige variëteiten bijna zwart zijn. In tegenstelling tot wilde blauwe bessen hebben gekweekte blauwe bessen eerder wit vruchtvlees. Ze groeien in trossen van sappige, stevige, berijpte bessen met een min of meer milde, zoete of zure smaak. Elke bolvormige bes weegt 2 tot 3 g. Je kunt ze rauw eten, gewoon zo of in salades, maar ook verwerken in jam, taarten, sorbets en siropen, of zelfs in hartige gerechten als begeleiding bij wild of een salade. De kleine bessen van Vaccinium corymbosum (die in tuilen groeien!) rijpen afhankelijk van de regio van eind juni tot september. Bij het oogsten heb je geduld nodig, want je plukt de blauwe bessen één voor één. Wilde variëteiten worden daarentegen met een kam geoogst.

De eerste bessen ontstaan op twijgen die minstens 2 jaar oud zijn.

De blauwe bes van bloem tot vrucht

Deze bessen zijn rijk aan vitamine A, B en C, ijzer en calcium, maar ook aan antioxidanten (flavonoïden) en anthocyanen, die helpen veroudering van de cellen tegen te gaan. Ze bevatten ook weinig calorieën, omdat ze weinig suiker bevatten.

De vruchtvorming van de blauwe bes verklaart waarom ze in steeds meer tuinen wordt aangeplant, maar ook de bloei mag er zijn. De Amerikaanse blauwe bes is in het voorjaar, van april tot juni, bedekt met hangende trossen kleine, waswitte klokvormige bloemen die licht rood tot roze getint zijn. De bloemen zijn overvloedig aanwezig en verschijnen boven het loof.

Ook het loof is zeer decoratief in een border of een borderbeplanting. Na het uitlopen zijn de ovale, geaderde bladeren van 5 tot 10 cm lang mooi helder groen; in de zomer worden ze donkerder. Vervolgens krijgt het loof bij het aanbreken van het najaar prachtige koperrode tot purperen kleuren, voordat het gedeeltelijk afvalt.

In het najaar wordt het loof van de blauwe bes koperrood

Na verloop van tijd wordt de blauwe bes in de tuin een heester die bij sommige variëteiten 2 meter hoog kan worden. Gemiddeld wordt hij echter nauwelijks hoger dan 1 tot 1,50 m in alle richtingen. De blauwe bes bestaat uit sterk vertakte stengels die verhouten naarmate ze ouder worden en heeft een bossige, opgaande, vrij dichte en zeer krachtige groeiwijze. De groei is snel als je de plant de juiste teeltomstandigheden biedt. Door zijn afmetingen wordt de blauwe bes vooral in borders of borderbeplantingen gekweekt, en soms als haag bij de hoogste variëteiten. Ook teelt in pot op een terras is mogelijk.

Belangrijkste variëteiten

De populairste

De productiefste

Een zelfbestuivende variëteit

De meest sierlijke

Blauwe bes Blue Crop

Dit is de makkelijkst te kweken variëteit, waardoor deze overal ter wereld succesvol is

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Patriot

De vruchtvorming van deze blauwe bes loopt van eind juni tot eind juli

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Blue Gold

De oogst van de bessen van Blue Gold vindt eind juli plaats

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Brigitta Blue BIO

De bessen van Brigitta Blue zijn groot, stevig en mooi rond

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Sunshine Blue

Sunshine Blue is een zeer productieve en late variëteit

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Bosbes Powder Blue BIO

Vaccinium ashei Powder Blue is een late variëteit

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 1,80 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Flamingo

Deze recente variëteit van de blauwe bes is zeer decoratief dankzij het bonte loof met roze tinten

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Blauwe bes Andval1601 Yello!Berryblue®

Naast decoratief te zijn, is deze recente variëteit van de blauwe bes zelfbestuivend

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 1,25 m

Productfiche bekijken

De blauwe bes planten

Waar planten?

Van nature groeit de blauwe bes in zure bodems. Omdat de blauwe bes tot de familie van de Ericaceae behoort, heeft deze struik dus een bodem nodig met een pH tussen 4 en 5,5, maximaal 6, die licht en humusrijk is. De bodem moet vocht kunnen vasthouden en tegelijkertijd voldoende goed doorlatend zijn. Want de blauwe bes heeft vooral een hekel aan kleiige en te compacte bodems en aan kalkrijke bodems.

Om de bodem zuurder te maken, kun je bij het planten heidegrond door de bodem mengen of de bodem mulchen met dennenschors.

Kies de standplaats zorgvuldig, want de blauwe bes houdt er niet van om verplant te worden.

Wat licht betreft, houdt de blauwe bes van halfschaduw, maar ook in de zon kan hij het goed doen.

Wanneer planten?

De blauwe bes plant je idealiter in september of oktober. Zo kan hij profiteren van het vocht in dit seizoen en van de nog milde temperaturen. Hij heeft de tijd om zich in de winter goed te vestigen en vanaf juni vruchten te dragen.

Als dat niet lukt, kan de blauwe bes ook in het voorjaar worden geplant, maar dan moet je regelmatig water geven. Bovendien moet je vooral tot het volgende jaar wachten voordat je de eerste bessen kunt proeven.

Hoe planten?

Hoewel er zelfbestuivende variëteiten van Vaccinium bestaan, is het beter om 2 tot 3 blauwe bessen naast elkaar te planten, bij voorkeur verschillende variëteiten om de bestuiving te bevorderen. Als de ruimte beperkt is, kies je het best een zelfbestuivende variëteit. Denk goed na over de standplaats, want de blauwe bes kan ongeveer vijftig jaar lang vruchten dragen.

1. Maak de bodem los en verwijder zorgvuldig de stenen en het onkruid.
2. Graaf gaten van 50 cm diep, met een tussenruimte van minstens 1 m.
3. Vul het plantgat met heidegrond, eventueel gemengd met potgrond van afgevallen bladeren en dennennaalden. Je kunt deze mengen met tuingrond. Je kunt ook wat hoornmeel en goed verteerde stalmest toevoegen.
4. Plaats de blauwe bes in het plantgat en vul het aan met bodem, waarbij je de hoogte van de wortelhals respecteert.
5. Druk de bodem aan en mulch met dennenschors
6. Geef overvloedig water.

Voor een blauwe bes in een pot heb je een pot nodig van minstens 60 x 40 cm, voorzien van een laag grind of kleikorrels. Vul de pot met heidegrond, aangevuld met wat compost of potgrond, ongeveer 1/10 van het volume. In de zomer moet je regelmatig water geven en de pot kan buiten blijven staan, want de blauwe bes is bijzonder winterhard.

→ Lees ook onze handleiding Hoe plant je een blauwe bes?

Het onderhoud van de blauwe bes

• Geef in maart meststof voor heideplanten of speciale meststof voor fruitbomen
• Geef in de zomer regelmatig water met regenwater, dat minder kalk bevat dan kraanwater. In de zomer en eventueel ook in het najaar mag de blauwe bes geen watertekort hebben, want dat kan de vruchtvorming in gevaar brengen.

In de zomer heeft de blauwe bes water nodig

• Vul de mulchlaag aan met indien nodig fijngemalen pijnboomschors of cacaodoppen. Je kunt de plant ook van een mulchlaag van varen voorzien.

Ziekten en plagen

De blauwe bes is weinig gevoelig voor schimmelziekten en andere plagen als de groeiomstandigheden zijn afgestemd op zijn behoeften. Anthracnose, roest en grauwe schimmel kunnen de plant daarentegen verzwakken. Deze ziekten kunnen worden voorkomen door het loof niet nat te maken, voldoende ruimte tussen de planten te laten en eenmaal per week preventief paardenstaartgier te spuiten.

Om plagen zoals spanrupsen of witte vliegen te verdrijven, is brandnetelgier doeltreffend. Het bevorderen van de biodiversiteit en het aantrekken van natuurlijke vijanden van deze plagen is uiteraard de beste oplossing.

Vogels die dol zijn op de bessen van de blauwe bes, kunnen worden afgeschrikt door een beschermend helmsteel te plaatsen.

→ Lees meer in onze tuintip: Ziekten en plagen van de blauwe bes

Blauwe bes snoeien

Snoei wordt aanbevolen om de vruchtvorming van de blauwe bes te bevorderen. De takken van deze heester produceren namelijk niet langer dan 3 tot 4 jaar bessen en elke tak draagt alleen vruchten op tweejarig hout of hout van het lopende jaar. Bovendien ontstaan de mooiste en grootste bessen aan de krachtigste takken.

Daarom is snoei elke 3 tot 4 jaar noodzakelijk om takken te verwijderen die onvruchtbaar zijn geworden of tekenen van zwakte of kwetsbaarheid vertonen. Zo kunnen ook dode takken worden verwijderd.

Hoe gaat u te werk? Snoei met een vooraf gedesinfecteerde snoeischaar de takken van meer dan 4 jaar oud tot vlak boven de grond af. De andere takken van 2 jaar of jonger knipt u af op 30 cm boven een knop. Een tiental takken volstaat voor een goede vruchtvorming. Deze snoei vindt plaats in februari.

De vermeerdering van de blauwe bes

De beste manier om een blauwe bes te scheuren, is door de wortelopslag die aan de voet verschijnt weg te nemen. Met een spade met punt maakt u deze met een krachtige steek los van de moerplant. Maak de wortels voorzichtig vrij en dompel ze vervolgens in een papje. Plant ze meteen in bewerkte bodem.

Stekken werkt ook redelijk goed, met een kruidachtige stek in juni of een verhoute stek in oktober-november.

Voor de kruidachtige stek:

• Knip groene stukken van 20 cm
• Plant ze in een mengsel van heidegrond en vochtig zand
• Geef water en zet ze beschut in de schaduw
• Maak het mengsel elke dag vochtig
• Verspeen ze na 5 tot 6 weken in afzonderlijke kweekpotjes.
• Zet ze tot het volgende najaar in de boomkwekerij
• Plant ze in oktober in de volle grond

Voor de verhoute stek:

• Knip een tak van 20 cm van het voorgaande jaar
• Plant deze in een mengsel van heidegrond en zand
• Dek hermetisch af met een plastic zak
• Zet de stek af en toe in de zon door het plastic te verwijderen
• Verspeen hem na 2 jaar in de volle grond.

→ Lees meer over het stekken van de blauwe bes in onze tutorial!

Gebruik en combineren

Blauwe bessen kunnen als lage haag worden aangeplant om een moestuin af te bakenen. Door verschillende variëteiten te combineren, bevordert u de bestuiving en vergroot u de kans op een rijke vruchtopbrengst.

Ze kunnen ook worden gecombineerd met cranberry’s (Vaccinium macrocarpon) of rode bosbessen (Vaccinium vitis idaea), die dezelfde groeiomstandigheden nodig hebben. Zo krijgt u een weelderige haag of border vol kleinfruit.

De blauwe bes combineert heel mooi met boomvarens, de witte kornoelje (Cornus alba), cranberry’s (Vaccinium macrocarpon) en de Pieris japonica ‘Flaming Silver’

Door zijn sierlijke uiterlijk dankzij de bloei en de herfstkleuren kan de blauwe bes uitstekend worden gecombineerd in een decoratieve border, naast andere zuurminnende planten zoals rododendrons, azalea’s, camelia’s en boomvarens. Ook in combinatie met een witte kornoelje (Cornus alba), met peperboompjes of met een Japanse rotsheide (Pieris japonica ‘Flaming Silver’) met prachtig lenteloof en witte bloei in pluimen komen ze bijzonder mooi tot hun recht.

De oogst en het bewaren van blauwe bessen

De oogst van blauwe bessen

Ongeveer een week nadat ze donkerblauw zijn verkleurd, zijn de blauwe bessen rijp en kunnen ze worden geplukt. Ook een roodachtige vruchtsteel is een teken van rijpheid. De bessen moeten zonder weerstand loslaten. Als ze moeilijk loskomen, stel het plukken dan uit en kom de volgende dag terug! De vruchten worden één voor één met de hand geplukt, bij voorkeur vroeg in de ochtend.

Blauwe bessen bewaren

Zoals de meeste kleinfruitsoorten kunnen blauwe bessen een week worden bewaard in de groentelade van de koelkast. Doe ze in een niet-luchtdichte bak, bijvoorbeeld op een vel keukenpapier.

Blauwe bessen kunnen ook heel goed worden ingevroren. Spreid ze uit op een plaat en zet die in de vriezer. Doe ze zodra ze bevroren zijn in een diepvrieszak.

Je kunt er ook jam, gelei, coulis, sap of sorbet van maken.

Blauwe bessen kunnen ook worden gedroogd, natuurlijk in de zon op droogrekken, in de oven op lage temperatuur of in een voedseldroger. Gedroogde blauwe bessen kunnen vervolgens zo worden gegeten of in gebak of muffins worden verwerkt.

Gwenaëlle vertelt je in Hoe oogst en bewaar je blauwe bessen? nog veel meer over het oogsten van blauwe bessen.

Wist je dat?

Afhankelijk van de streek hebben blauwe bosbessen verschillende namen. In Lotharingen gaan mensen, wanneer ze wilde blauwe bosbessen gaan plukken, op zoek naar ‘brimbelles’. In het Centraal Massief spreekt men van bosbessen. In de Vogezen wordt de blauwe bosbes uit de Vogezen geteeld. In Canada spreekt men van ‘bleuets’.

Steeds meer regio’s stellen regels op voor de oogst van wilde blauwe bosbessen.