Hop: waar wordt het voor gebruikt?

Het gebruik ervan in bier

Is hop echt onmisbaar bij het brouwen van bier? Ja… en nee. Het is maar net welke woorden je gebruikt. Per definitie is bier zonder hop geen bier, maar een gruitbier (min of meer de voorloper van bier). Technisch gezien kun je dus bier zonder hop maken, maar… het zal geen bier zijn. Laten we zeggen dat we met woorden spelen.

Historisch gezien wordt het idee om hop in bier te gebruiken meestal toegeschreven aan Hildegard von Bingen, voornamelijk met het oog op de hygiëne. Hop heeft namelijk antibacteriële en schimmelwerende eigenschappen, waardoor het bier beter houdbaar blijft. In werkelijkheid werd hop al sporadisch gebruikt in bepaalde “brouwerijen”, maar toen vooral vanwege de aromatische eigenschappen: de eerste schriftelijke vermelding van dit gebruik dateert uit 822. Toch was het inderdaad deze twaalfde-eeuwse non die als eerste het gebruik van hop in bier systematiseerde (bedankt, Hildegard!). Hop verving toen de conserverende en bittermakende planten uit die tijd: paardenbloem, heide of calendula.

Hop heeft meerdere voordelen bij het brouwen:

• hop geeft bier een specifiek aroma en een specifieke bitterheid: het aroma is afkomstig van de etherische oliën in de bètazuren van hop, terwijl de alfazuren voor de bitterheid zorgen. Deze alfazuren zijn afkomstig van lupuline, een hars die door de vrouwelijke hopbellen wordt geproduceerd. Ja, hars! Net als bij cannabis. Deze plant behoort trouwens tot dezelfde plantenfamilie als hop: de Hennepfamilie (Cannabaceae);
• hop verandert de werking van de gist: de chemische interacties tussen hop en gist zorgen voor stimulatie van de gist;
• hop vermindert de schuimvorming van het wort (sap dat vóór de gisting uit de mout wordt gehaald) tijdens het koken en beïnvloedt de stolling van de mouteiwitten;
• hop vermindert de oxidatie van het bier: dankzij de looistoffen, die het reducerende vermogen van het bier vergroten (weet je nog van de scheikundelessen: redoxreacties… dat soort dingen…). Hierdoor blijft het bier beter houdbaar;
• hop heeft ook invloed op de textuur en kwaliteit van het bier: met name op de schuimstabiliteit, gedeeltelijk dankzij de alfazuren.

Hop toevoegen

Hop wordt op verschillende momenten tijdens het koken van het wort toegevoegd: aan het begin om bitterheid toe te voegen, de smaak in balans te brengen en de textuur van het wort te beïnvloeden, en aan het einde van het koken voor de aroma’s. Je kunt ook vóór het koken, tijdens het maischen, wat hop laten trekken om de smaak te versterken. Sommige brouwers voegen hop ook na het koken toe, tijdens de (eerste) gisting: dit is koudhoppen, ook wel dryhoppen genoemd.

Goed om te weten! Om het aroma van hop te behouden, kun je de vrouwelijke hopbellen het beste aan de lucht laten drogen. De aroma’s gaan echter snel achteruit. Daarom heeft men geperste hop in pellets of staafjes ontwikkeld, die langer houdbaar zijn. Brouwers gebruiken deze twee soorten hop vrij regelmatig in verschillende fasen van het proces.

Wist je dat? Net als bij mout bestaat er een grote verscheidenheid aan hopvariëteiten die voor het brouwen worden geteeld: meer dan honderd. Deze hopvariëteiten worden ingedeeld op basis van hun gehalte aan alfazuren, hun intensiteit en hun karakter (de smaak die ze geven).

Hopbellen en hop in pellets

Geneeskrachtige eigenschappen

De vrouwelijke hopbellen worden vaak gebruikt, onder andere als infusie, vanwege hun therapeutische eigenschappen. Lupuline heeft namelijk een kalmerende, rustgevende en koortsverlagende werking (vermindert koorts). Hop zou ook de spijsvertering bevorderen.

Bovendien produceert hop fyto-oestrogenen die bij een lage dosering overgangsklachten (opvliegers, prikkelbaarheid, zweten…) zouden verminderen. Bij een hoge dosering kunnen deze fyto-oestrogenen echter gevaarlijk blijken, vooral voor zwangere vrouwen of mensen met een voorgeschiedenis van borstkanker of eierstokkanker.

Een teveel aan fyto-oestrogenen kan ook verontrustend zijn bij mannen. Oestrogenen veroorzaken bij mannen de ontwikkeling van gynaecomastie (zwelling van het borstweefsel) en erectieproblemen. Kortom, bier mag best… maar met mate.

Houd er ten slotte rekening mee dat het gebruik van therapeutische planten nooit medische begeleiding vervangt en dat een overdosis altijd mogelijk is! Zelfs bij planten die onschuldig lijken.

Hop als infusie… met mate

Kun je het eten of niet?

Vrijwel de hele hopplant is eetbaar voor de mens: kegels (of strobilen), jonge scheuten, wortelstokken, bladeren… Het zijn de vrouwelijke kegels die worden gebruikt bij het brouwen van bier of voor andere toepassingen (bijvoorbeeld als kruidenthee). Hop is namelijk een tweehuizige plant, dus er bestaan mannelijke en vrouwelijke planten: alleen de vrouwelijke planten produceren kegels of vrouwelijke bloeiwijzen.

Maar in de praktijk oogsten we vooral de jonge hopscheuten, die turionen worden genoemd, wanneer ze aan het begin van het voorjaar (maart-april) uit de grond komen. Ze kunnen als groente worden gegeten: rauw in een salade of gekookt, een beetje zoals asperges.

Vrouwelijke kegel van hop

Gebruik in cosmetica

De etherische olie van hopbellen wordt als ingrediënt in de parfumerie gebruikt.

Hopbel-extract wordt in de cosmetica-industrie gebruikt als: voornamelijk antimicrobieel middel, maar ook als antitranspiratiemiddel.

Etherische olie van hop

Het is ook een mooie plant!

De hop, Humulus lupulus, is een prachtige klimplant. In de loop der tijd zijn er voor sierdoeleinden geselecteerde cultivars ontstaan. Bijvoorbeeld de zeer mooie gouden hop: Humulus lupulus ‘Aureus’ met goudgeel blad in het seizoen. Deze slingerende klimplant kan in één seizoen stengels produceren die wel 10 m lang worden, waardoor hij waardevol is in de tuin.

Humulus lupulus ‘Aureus’ (Foto Leonora Enking – Flickr)

En de natuur dan?

Hop is een wilde klimplant uit onze flora. Daardoor maakt hij deel uit van het ecosysteem en vormt hij een essentiële schakel in bepaalde voedselketens. Dat geldt met name voor bepaalde insecten die er rechtstreeks van afhankelijk zijn: verschillende rupsen van nachtvlinders voeden zich met hop (de bessengroene uilvlinder, de hopboorder, de snuituil en de kuif), maar ook de hopluis (Phorodon humuli).

Europees warkruid (Cuscuta europaea), een andere inheemse klimplant, klimt graag in hop om erop te parasiteren, waardoor de hop verzwakt en soms afsterft. Zoals elke parasitaire plant heeft Europees warkruid zijn gastheer nodig om te leven (maar dat hoeft niet per se hop te zijn).

Wist je dat? De lange “stengels” van hop kunnen ook worden gebruikt voor wat “wild vlechten” wordt genoemd. Zo maak je tijdens een begeleide wandeling met een gids die gespecialiseerd is in vlechtwerk kennis met een eeuwenoud ambacht.

Humulus lupulus

Pas op dat je niet te veel hop gebruikt!

Het gebruik van hop als geneeskrachtige plant is beslist niet onschuldig! Regelmatige inname van grote hoeveelheden lupuline (geproduceerd door de vrouwelijke hopbellen) kan verstoringen van het endocriene systeem veroorzaken (dat de hormonen regelt). Het gebruik wordt afgeraden aan zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven. Door zijn oestrogene werking is hop ook gecontra-indiceerd voor mensen die een hormoonafhankelijke kanker hebben gehad (borstkanker, eierstokkanker…) of mensen met een verhoogd risico.

Deze klimplant is bij aanraking ook relatief giftig. Sommige hopplukkers kunnen contactdermatitis krijgen. Bij minder dan 5% van hen ontstaan huidletsels, zonder dat daarvoor echt medische behandeling nodig is. Toch is het goed om dit te vermelden. Tijdens het plukken kunnen de dampen van hop ook verwardheid, slaperigheid of hoofdpijn veroorzaken. We mogen immers niet vergeten dat hop tot de Hennepfamilie (Cannabaceae) behoort.

Wees zeer voorzichtig als je hopbellen gebruikt (voor bier of andere toepassingen) en de gelukkige eigenaar bent van een hond of kat. Het eten van hopbellen door een hond of kat kan ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken: tachycardie, een stijging van de lichaamstemperatuur tot 40 °C (die tussen 38 °C en 39 °C hoort te liggen), braken en zelfs coagulopathie (bloedstolsels in de bloedvaten). Dit alles kan binnen 6 uur na inname leiden tot de dood van je trouwe viervoeter.

Hop, een plant die je verstandig moet gebruiken!