De wintertuin of Winter garden

Wat is een wintertuin?

Als we over een wintertuin spreken, denken we meestal aan de aangename leefruimte, aan die mooie veranda’s of oude serres die vaak openstaan naar een kamer in huis en die nuttig zijn om enkele mooie, vorstgevoelige exoten te laten overwinteren.

Maar deze term wordt steeds vaker gebruikt voor wat ons in dit artikel interesseert (…ook al is de andere wintertuin charmant): een aantrekkelijke tuin die tijdens het sombere seizoen speelt met winterse kleuren. Deze wintertuin, afkomstig uit Engeland en gebaseerd op de eindeloze mogelijkheden van het plantenpalet, ontstond daar in de jaren 1980. Daar blijven veel tuinen tijdens het koude seizoen geopend en zijn de ‘winter walks’ -winterse wandelingen waarbij de mooiste kleurrijke planten te bewonderen zijn- zelfs erg populair bij de Engelsen.

Dit type tuin, dat inmiddels in Europa in de mode is, wil de tuin in de winter weer tot leven brengen door gebruik te maken van het kleurenpalet van talrijke planten die tot nu toe waarschijnlijk te weinig werden toegepast, en door wintergroen blad, schors, kale groeiwijzen, bloei en bessen, evenals uitgebloeide delen die blijven staan, te benutten.

Hoewel winterbloeiers die vaak lang bloeien, zoals Hamamelis, nieskruid en Daphne, er zeker bij horen, steunt de wintertuin op enkele onmisbare planten –coniferen, berken of prunussen, heide en grassen- en op andere planten die je kunt vinden bij de mooiste heesters met decoratief hout, winterbloei of winterse vruchtvorming. Zo slaagt de wintertuin erin om tijdens de maanden die als de somberste worden beschouwd, schitterende kleuren en een ongekende sierlijkheid in de tuin te brengen.

Kleurcontrasten dankzij de schors van berken (onderaan in het midden Betula ermanii), de rood kleurende takken van kornoeljes, de bessen, de lange bloei zoals bij nieskruid en heldere tinten zoals die van Mahonia’s

De belangrijkste principes van samenstelling

Om ervoor te zorgen dat de wintertuin goed tot zijn recht komt en deze poëtische en sierlijke sfeer uitstraalt, is het belangrijk om uit te gaan van enkele onmisbare landschappelijke elementen. We richten ons allang niet meer uitsluitend op heide, die lange tijd werd beschouwd als de enige sierplant voor de winter, maar juist op verschillende soorten planten die grafisch, qua kleur en volume perfect bij elkaar passen:

• Enkele wintergroene bladvormen voor een visuele structuur en volume, vaak ritmisch geaccentueerd door coniferen, maar ook door kardinaalsmutsen, skimmia’s, buxus, rododendrons, Ophiopogons en Hakonechloas, enzovoort…
• Opvallende schors en takken die de tuin accenten geven en zorgen voor verticale lijnen en kleur-, glans- of textuureffecten dankzij afschilferende schors en fijne boomkronen: de koningen Betulas, Prunus en Acers, de prachtige kornoeljes en rubussen…
• vormen met sierwaarde: omdat ze maandenlang kaal zijn, geven we de voorkeur aan bladverliezende bomen en struiken met een vaasvormige groeiwijze (bijvoorbeeld een Acer palmatum of papierberk), een gelaagde groeiwijze (zoals een Cornus controversa) of een meerstammige groeiwijze, als winterse sculpturen. Ook kiezen we voor enkele treur- of parasolvormige heesters of bomen, of voor kronkelige takken zoals die van de Corylus avellana ‘Contorta’ of de Poncirus trifoliata.

De witte schors van de himalayaberk en een festival van sneeuwklokjes en muscari’s in de Winter Walk van Ragley Hall in Engeland (© Amanda Slater). Rechts het prachtige contrast tussen de silhouet van een Tibetaanse sierkers, de gele kornoeljes en een groep berken.

• de verfijnde winterbloei om de koelere tinten tot leven te wekken. Als bodembedekker of in boomvorm ondersteunen ze eenvoudig het geheel van de bladvormen, schors en gekleurde takken

Een greep uit het ruime aanbod winterbloeiers: sneeuwklokjes, de sneeuwbal van Bodnant, nieskruid, Hamamelis en winterheide

• Zones die zorgvuldig zijn ontworpen met kleurcombinaties: rustgevende schakeringen of juist contrasten tussen warme en koele kleuren zijn beide doeltreffend om planten extra allure en dynamiek te geven

Sterke, contrasterende kleuren in de Sir Harold Hillier Garden: Ophiopogons planiscapus ‘Nigrescens’, Rubus cockburnianus, Phormiums, Cornus, grassen en goudkleurige dennen

• Planten die ook in de andere seizoenen goed tot hun recht komen dankzij bolgewassen en wintergroene vaste planten met een voorjaars- of zomerbloei, en dankzij twee-in-éénplanten die in minstens twee seizoenen aantrekkelijk zijn
• een subtiele mix en een mooie harmonie van al deze elementen, om visueel zeer zachte en fotogenieke taferelen te creëren!

Een kleurenpracht

Omdat de wintertuin speelt met kleuren, nodigt hij ons uit om ons chromatische abc en de (vele!) planten met winterwaarde opnieuw te bekijken. We mengen een rijk kleurenpalet met het nog aanwezige blad, dat in de winter vaak donkergroen, bont of blauwachtig is. Bloei is uiteindelijk slechts een van de middelen die we kunnen inzetten en zorgt onder meer voor een mooie overgang naar het voorjaar.

• vuurrode tinten: deze worden ongetwijfeld het meest gebruikt en variëren van oranjeachtig tot mahonierood… Dit zijn de typische warme kleuren, onmisbaar in de wintertuin. Ze worden geleverd door kale takken (die van Cornus zijn daar het mooiste voorbeeld van, maar ook die van Salix purpurea of de koperkleurige takken van Salix alba ‘Vitellina’), de schitterende kaneel- tot mahoniekleurige schors van Acers en Prunus (waaronder Acer griseum, Prunus serrula, Prunus maackii , Betula gynoterminallis) en bepaald blad dat door de kou rood kleurt (Bergenias, azalea’s, hemelse bamboe enzovoort), of door heldere bloei (Hamamelis). Daarbij komen nog de talloze wintervruchten die rood kleuren (sierappels, Cotoneasters, hulst, bepaalde Berberis, Pyracanthas, kakibomen, Nandinas domestica, Physalis, rozenbottels…).

Schors van Acer griseum, Hamamelis, Cotoneaster, Cornus alba en de schors van Prunus serula

• gele tot oranje tinten: ze verschijnen op de kale takken van Cornus sericea of flaviramea en van Salix erythroflexuosa, maar natuurlijk ook in de winterbloei, die veel sprankeling in de tuin brengt en samengaat met de vurige tinten, waardoor mooie kleurovergangen ontstaan: Edgeworthia chrysantha, Chimonanthus praecox, Mahonias, Hamamelis, Cornus mas, Corylopsis…

Chimonanthus praecox, Malus evereste, Edgeworthia chrisantha ‘Red Dragon’, Cornus sericea flaviramea en Cornus mas

• roze tot paarse tinten: winterbloeiende sneeuwballen (V. Bodnantense), de Daphnes, de heideplanten (Erica carnea, Erica darleyensis), vroegbloeiende Prunus, de Chaenomeles, bepaalde oosterse nieskruiden, de Camellia’s, de Cercis aan het einde van de winter, tot aan het verleidelijke violet van de Callicarpa’s en de kale takken van de Salix purpurea enzovoort.

Viburnum bodnantense, Daphne, Ericas darleyensis, Callicarpa en Helleborus

• groene en blauwachtige tinten: dennen, Juniperus, Chamaecyparis en talrijke coniferen, eucalyptus, lavendel, strobloem, heiligenbloem, druifhyacinten en bepaalde grassen, waaronder de prachtige zwenkgrassen: de blauwachtige tinten laten andere kleuren in de wintertuin extra opvallen. Ze zijn wintergroen, worden vooral in de zon gebruikt en hebben vaak een interessante kussenvorm in de lage beplantingslaag. Vergeet ze niet om verrassende contrasten te creëren met roze, oranje of donkerdere tinten! De groene tinten worden geleverd door verschillende bladverliezende soorten, waaronder kardinaalsmutsen, buxus, hulst en natuurlijk coniferen, die vaak worden gekozen vanwege hun heldere, bijna zuurgroene tinten.

Ceders, chamaecyparussen, dennen, maar ook zwenkgrassen, strobloemen en heiligenbloemen, die opvallende pollen vormen als tegenwicht voor de volumes van de grotere bomen

• witte tot zilverkleurige accenten: het gaat om smetteloze bloei die aan sneeuw doet denken en veel zachtheid aan de borders toevoegt. We kunnen onder meer rekenen op een groot assortiment winterheide (Ericas), nieskruid, de sneeuwbes, sneeuwklokjes en bosanemonen, Sarcococca, en talrijke schorsen en takken: Betulas, Rubus biflorus, Rubus cockburnianus…. Maar ook Garrya eliptica, de katjes van wilgen zoals Salix caprea… en om het voorjaar te verwelkomen de witte bloei van Magnolias stellata.

Helleborus niger, Symphoricarpos, Rubus cockburnianus (© Leonora Enking), Betula utilis Jacquemontii en Salix caprea

• perkamentachtige tinten, strogeel tot roestkleurig: het zijn vooral grassen en verwelkte bloeiwijzen die zijn blijven staan die dit schouwspel creëren, evenals de marcescente bomen en de rossig verkleurde varens. Ze zijn net zo opmerkelijk als de fellere tinten, omdat ze perfect passen bij de zachtheid die door de kou ontstaat. Deze vervaagde tinten geven de verschillende planten in een grote border oneindige gratie en zorgen voor samenhang. Lees ook: Marcescentie, wat is dat? en Decoratieve uitgebloeide bloemen in de winter.

Beige tinten van Miscanthus en rossig verkleurde varen, behouden bloeiwijzen van Sedums en Hydrangeas: ze dragen allemaal bij aan de ingetogen gratie van de wintertuin

Spel met texturen

Vooral door coniferen, loofbomen en groenblijvende heesters, maar ook door de schors van loofbomen, aangebracht, spelen texturen de hoofdrol in een wintertuin. Naast kleur bieden ze achtereenvolgens zachtheid (fluweelachtige bladeren van lavandula lanata of ezelsoor in een zacht klimaat), glans (gladde schors van Prunus of Acer davidii, het rood kleuren van bessen), een mat effect door het afbladderen van berken en het hout van Rubus, vervluchtigde indrukken (luchtige grassen, Salix caprea), een stekelig uiterlijk of juist een mooi volume (heide, nieskruid of Cornus in grote partijen). De winterse tooi zou er in een winter garden echt anders uitzien zonder een vakkundige mix van deze vormen en verschillende bladdichtheden.

De winter walk in Savill Garden: Hakonechloa’s, nieskruid, klimop, Cornus Winter Flame en berken. Texturen komen ook voor bij bepaalde lavendelsoorten, alle coniferen en de Prunus

→ Lees ook: Welke groenblijvende heesters voor een kleurrijke winter?

Een wintertuin... die zich aanpast

Hoewel een wintertuin op het eerste gezicht ingewikkeld lijkt om te ontwerpen, komt dat waarschijnlijk door de soorten waaruit hij bestaat – bomen met een mooie schors, zoals berken en Prunus, en coniferen – die enkele jaren nodig hebben om hun volledige potentieel te tonen. Een wintertuin kan echter in allerlei ruimtes worden aangelegd, zolang hij wordt aangepast aan de afmetingen, standplaats en grondsoort.

• Het best tot zijn recht op grote tuinen of in parken, met enkele planten die in grote partijen zijn aangeplant, is hij inderdaad grandioos op plaatsen waar je voldoende afstand hebt om hem te bewonderen. Maar een wintertuin kan ook worden aangelegd in kleinere tuinen: kies in dat geval voor één border waarin je 3 of 4 sierplanten in de kijker zet, waaronder bijvoorbeeld een boom of heester met een smal opgaande of bolvormige groeiwijze. Plant over het algemeen liever in grote partijen dan met veel verschillende soorten.

De Savill Garden in Engeland (© Karen Roe): wintertuinen komen op grote oppervlakken prachtig tot hun recht

• In tuinen in het zuiden van Frankrijk zullen waarschijnlijk soorten staan die beter zijn aangepast aan het klimaat en de bodem en goed bestand zijn tegen droogte, terwijl ze ook de sierkwaliteiten van een wintertuin bezitten: Arbutus unedo en Eucalyptus bijvoorbeeld vanwege hun wintergroene karakter en prachtige schors, maar ook bamboes, wolfsmelk en dergelijke.
• Veel wintertuinen komen prachtig tot hun recht op een zeer zonnige standplaats, een voorwaarde waaraan coniferen, heide en grassen behoefte hebben. Maar de meeste blikvangers van dit type tuin gedijen ook in lichte halfschaduw, zoals Prunus en berken, kornoeljes, terwijl je in de schaduw mooie borders kunt aanleggen met nieskruid en Daphne. Elke tuin kan dus een wintertuin worden!
• Een zure bodem is vaak geschikt, omdat die goed past bij veel wintergroene planten, zoals zuurminnende heesters... of coniferen. Ook hier kan echter een breed assortiment kalkminnende planten een plek krijgen in de wintertuin, zoals stinkend nieskruid of Corsicaans nieskruid, wolfsmelk en Erica mediterranea…

Onmisbare wintertuinen in Frankrijk en Europa

Sommige tuinen hebben naam gemaakt met hun winterse uitstraling, en juist tijdens de kortste dagen van het jaar moet je ze ontdekken om overtuigd te raken van hun sierwaarde in alle vier de seizoenen… Enkele tuinen in Frankrijk en België zijn trouwens het hele jaar geopend, evenals natuurlijk veel tuinen aan de overkant van het Kanaal:

• In Frankrijk: waaronder le Jardin du Bois Marquis bij Vienne en de tuin van prinses Greta Sturdza ‘Le Vasterival’ in Varengeville-sur-Mer, bij Dieppe.
• In België: het Arboretum van Kalmthout met zijn opmerkelijke collectie Hamamelis, en de kristaltuin Fleurissart in Bousval…
• In Engeland zijn er echt heel wat die een bezoek waard zijn: Sir Harold Hillier Gardens in Hampshire, in het zuiden; Anglesey Abbey vlak bij Cambridge, in het oosten van het land; Savill Garden niet ver van Londen (onderdeel van de tuinen van Windsor); Bressingham Gardens in Norfolk, een van de oudste; Rosemoor gardens in het zuiden van Devon; Bodnant Gardens in Wales; Wisley Gardens in Surrey en de schitterende Cambridge University Botanic garden…

Ragley Hall (© Amanda Slater): Cornus, Ophiopogons en sneeuwklokjes, Anglesey Abbey gardens (© sps 1955): Cornus, Hamamelis, bonte kardinaalsmuts en Viorne bodnantense

Inspiratie om verder te lezen

Als sommige tuinen wat te ver weg zijn om ze te bezoeken, blijven er de boeken… en wat voor boeken! Het ene nog mooier dan het andere: dit zijn de boeken die u ervan zouden moeten overtuigen hoe waardevol het is om de winter in de tuin uit te nodigen:

• Wintertuinen: een seizoen opnieuw uitgevonden van Cédric Pollet. 2016. Uitg. Ulmer
• Schors: een reis naar de intimiteit van bomen uit de hele wereld van Cédric Pollet. 2008. Uitg. Ulmer
• Mijn tuin in de winter van Snezana Gerbault. 2018. Uitg. Delachaux et Niestlé
• Alle planten die mooi zijn in de winter van James Garnett en Didier Willery. 2019. Uitg. Ulmer
• The Winter garden, Celebrating the forgotten season van Naomi Slade. 2023. Uitg. DK (in het Engels).

Meer lezen

Ontdek Oliviers tips voor een mooie tuin, ook in de winter