De els planten en telen

Plantkunde en beschrijving

Elzen zijn bomen uit de berkenfamilie die voornamelijk op het noordelijk halfrond groeien op vochtige bodems. Het geslacht Alnus omvat ongeveer vijftig soorten. De bekendste soorten bij ons zijn Alnus glutinosa, de zwarte els, Alnus incana, de witte els, en Alnus cordata, de hartbladige els. Elzen komen voor in vochtige tot moerassige bossen en langs waterlopen. Een groep elzen wordt een elzenbos genoemd.

Alnus glutinosa, botanische plaat uit 1862

Wist je dat? In de Latijnse namen van sommige planten kom je soms het soortepitheton “alnifolia” tegen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij Clethra alnifolia. “Alnifolia” betekent simpelweg “met elzenbladeren“.

Elzen zijn meestal loofbomen, met een gemiddelde hoogte van 20 tot 30 m. Slechts enkele soorten hebben wintergroen of halfwintergroen loof en groeien in subtropische bossen. Het loof staat verspreid en is meestal donkergroen. In het najaar kleuren de bladeren geel voordat ze laat afvallen. Bij de zwarte els zijn de bladknoppen paars en kleverig.

Bladeren van Alnus glutinosa, Alnus incana en Alnus cordata

De els leeft in symbiose met ongeveer twintig mycorrhiza-schimmels. Daarnaast ontwikkelt de els wortelknolletjes waarin bacteriën van het geslacht Frankia leven. Deze bacteriën binden stikstof uit de lucht en verrijken zo de bodem rond de wortels. Daarom wordt de els beschouwd als een pioniersoort. De boom “bereidt de bodem voor”, zodat andere planten zich er kunnen vestigen. Elzen worden ongeveer 60 tot 80 jaar oud.

Elzenhout is licht, zacht, homogeen en rotbestendig. Buiten het water vergaat elzenhout echter zeer snel. Ook tegenwoordig wordt elzenhout nog gebruikt voor de bouw van steigers. Venetië is trouwens gebouwd op heipalen van elzenhout. Elzenhout heeft sterk vergrote lenticellen die zorgen voor de zuurstoftoevoer naar de weefsels.

De voorjaarsbloei, van eind februari tot begin april, bestaat uit soepele, hangende mannelijke en vrouwelijke bloeiwijzen: de katjes. Elzen zijn eenhuizig: dat betekent dat de mannelijke en vrouwelijke bloemen aan dezelfde boom zitten. De katjes hangen aan het uiteinde van de twijgen. De vrouwelijke katjes zijn purperrood en zitten aan de basis van de mannelijke katjes.

Na de bestuiving veranderen de vrouwelijke katjes in kleine houtige kegels, strobiles genoemd, die de zaden bevatten: gevleugelde nootjes. Deze zaden worden bijzonder gewaardeerd door zaadetende vogels, zoals de Europese groenling, de putter en de toepasselijk genoemde elzenputter. Deze vogels verspreiden de zaden, maar de zaden worden ook door de wind en het water verspreid.

Goed om te weten: de zwarte els is bijzonder belangrijk voor de ecologie van de natuurlijke omgeving rond bepaalde waterlopen. Deze zone wordt een oeverbos genoemd. Een oeverbos omvat de beboste en/of kruidachtige zone langs kleine waterlopen en vormt een ecotoon, dat wil zeggen een overgangszone tussen twee verschillende ecosystemen. Deze overgangszones zijn altijd interessant voor de biodiversiteit, omdat ze op één plek vertegenwoordigers van de flora en fauna van twee verschillende ecosystemen samenbrengen (dit wordt het “randeffect” genoemd). De els speelt er de rol van oeverversteviger, stikstofbinder (bodemverrijking), luchtzuiverende boom en natuurlijk van schuilplaats en voedselbron voor de fauna, met name voor de rups van de kleine ijsvogelvlinder – Aparura ilia.

Onze mooiste soorten en cultivars

Alnus glutinosa - Zwarte els

De zwarte els is een middelgrote loofboom die kenmerkend is voor natte gebieden en oevers van waterlopen. Hij komt van nature in heel Europa voor, tot aan Scandinavië, met uitzondering van het Middellandse Zeegebied. Deze boom wordt vooral gebruikt voor natuurontwikkeling en ter voorkoming van erosie van oevers.

• Bloeitijd februari tot mei
• Uiteindelijke planthoogte 25 m

Productfiche bekijken

Alnus glutinosa Imperialis - Zwarte els

Alnus glutinosa 'Imperialis' onderscheidt zich van onze Europese zwarte els door zijn prachtige loof, dat is ingesneden in smalle, puntige lobben die aan varenblad doen denken.

• Bloeitijd april, mei
• Uiteindelijke planthoogte 9 m

Productfiche bekijken

Alnus incana - Witte els

De witte els, oftewel Alnus incana, is een middelgrote loofboom die zijn naam dankt aan zijn zeer decoratieve, gladde, witgrijze schors. Zijn ovale, puntige, donkergroene bladeren met een witgrijze onderkant zijn kenmerkend.

• Bloeitijd maart tot mei
• Uiteindelijke planthoogte 20 m

Productfiche bekijken

Alnus cordata - Hartbladige els

De hartbladige els is een middelgrote loofboom met zeer fraaie, donkergroene, hartvormige bladeren die leerachtig en glanzend zijn. Ze blijven lang aan de boom voordat ze in de winter vallen. Van oorsprong uit Corsica en Zuid-Italië komt deze boom voor in vochtige bossen op grotere hoogte en langs waterlopen.

• Bloeitijd april, mei
• Uiteindelijke planthoogte 25 m

Productfiche bekijken

Elzen planten

Waar planten?

Omdat de els stikstof kan binden, neemt hij genoegen met arme bodems. Deze bomen hebben vochtige tot zelfs natte grond nodig. In onze streken zijn het trouwens, samen met de wilgen, de enige bomen die op moerassige of regelmatig overstroomde grond kunnen groeien.

De Alnus cordata, ook wel hartbladige els genoemd, verdraagt droge en kalkrijke bodems veel beter dan de witte els en de kleverige els.

Elzen groeien sneller en ontwikkelen een mooiere groeiwijze in de volle zon. Ze verdragen halfschaduw en eventueel zelfs schaduw, maar dat gaat ten koste van hun groeiwijze en levensduur.

Wanneer planten?

Plant elzen in november-december of in het voorjaar, in april.

Elzen op overstroomde grond bij een waterloop

Hoe planten?

Met blote wortel (planten in het najaar)

• Graaf een plantgat dat twee keer zo groot is als het wortelstelsel van de plant. Maak, om de verschillende bodemlagen te respecteren, eerst een hoop van de uitgegraven grond tot een diepte van 25-30 cm (rijke en vruchtbare grond). Maak vervolgens een tweede hoop van de grond die dieper dan 30 cm is uitgegraven;
• Maak de grond op de bodem van het plantgat los. Voeg compost of potgrond toe en meng dit erdoor;
• Een boom met blote wortel moet worden gesteund. Bepaal uit welke richting de overheersende wind komt; de steun moet aan die kant staan om de boom tegen de wind te helpen beschermen. Plaats de steun aan de rand van het plantgat, niet in het midden;
• Plaats de boom of heester mooi rechtop;
• Vul het plantgat eerst met de grond uit de tweede hoop en vervolgens met de vruchtbare grond;
• Egaliseer de grond en druk deze met je voet aan, zodat de grond goed tegen de wortels aansluit en de luchtholtes verdwijnen;
• Bind de boom met het bindmateriaal van je keuze aan de steun (kokostouw, rubberen band). Trek het niet te strak aan, want de stam wordt tijdens de groei dikker;
• Maak met de overgebleven grond een gietrand rond de voet van de boom of heester;
• Geef overvloedig water totdat de grond geen water meer kan opnemen;
• Breng een mulchlaag aan van 7 tot 10 cm dik. Deze beschermt in de winter, houdt de grond constant vochtig en voorkomt dat er aan het begin van het voorjaar onkruid gaat groeien.

In een pot

• Dompel de wortelkluit onder in een emmer water om deze opnieuw vochtig te maken. Haal de plant vervolgens uit de pot;
• Graaf een plantgat dat twee tot drie keer zo groot is als de wortelkluit;
• Voeg één tot drie scheppen goed verteerde compost toe;
• Zet de plant in het plantgat;
• Vul het plantgat aan met grond en druk deze licht aan;
• Geef overvloedig water totdat de grond geen water meer kan opnemen
• Breng een mulchlaag aan rond de voet van de plant om de grond rond de wortels vochtig te houden. Dit beperkt ook de groei van onkruid.

Onderhoud van de els

Het onderhoud bestaat eenvoudigweg uit water geven in het eerste jaar als het niet genoeg regent. Daarna redt de els zich alleen, als hij in een geschikte bodem is geplant.

Je kunt de els aan het einde van de winter (februari-maart) snoeien. Sommige tuiniers snoeien de elzen in deze periode sterk terug om een meerstammige boom te vormen. Elzen lopen namelijk gemakkelijk opnieuw uit vanuit de stronk.

→ Meer lezen: Hoe snoei je de els?

Vermeerdering van de els

Door zaaien

• zaai de zaden in april-mei in een substraat van half tuingrond en half potgrond, in een zaaitray of pot. Je kunt ook rechtstreeks in de volle grond in een bewerkte bodem zaaien;
• bedek de zaden lichtjes;
• houd het substraat of de bodem vochtig tot de kieming;
• verspeen de jonge planten (10-15 cm hoog) in grotere potten. Houd je jonge planten een heel jaar in potten;
• plant ze in het najaar van het volgende jaar uit.

Let op: elzenzaden verouderen niet goed. Voor een maximale kiemkracht moeten ze vers zijn: niet ouder dan één jaar!

Omdat de els een pioniersoort is, komt zelfuitzaai zeer vaak voor. Je kunt in dat geval eenvoudig jonge planten uit de grond halen en ze elders in je tuin uitplanten.

Door stekken

Er zijn twee mogelijkheden.

1. Halfverhoute stekken die in augustus zijn genomen: je hoeft ze alleen maar in de volle grond of in een pot te zetten en het substraat voortdurend vochtig, maar niet doordrenkt, te houden;
2. Stekken van pootstokken* (zoals bij wilgen en populieren) die in het najaar zijn genomen: snijd takken van een meter lang, laat de basis de hele winter in water weken en plant ze vervolgens in de bodem, waarbij je ze minstens 30 cm diep plant. *Pootstokken zijn een soort reuzenstekken: takken van 2 of 3 jaar oud, ontdaan van bladeren en twijgen, van minstens 1 m lang, soms 2 of 3 meter bij wilgen of populieren, die diep in de bodem worden geplant.

→ Lees ook Hoe vermeerder je een els?

Alnus sieboldiana (©Harum Koh)

Mogelijke plagen en ziekten

Phytophtora alni of de aftakelingsziekte van de els

Phytophtora alni is een schimmel die binnendringt in de wortels, lenticellen en wonden van de zwarte els en de witte els. De schimmel wordt bevorderd door warm, stilstaand water, kleibodems en een te hoge concentratie elzen op een klein oppervlak. De aftakelingsziekte van de els verscheen rond 1993. De els krijgt vergeeld en ijl loof en er verschijnen zwarte vlekken op de stam. Er bestaat geen behandeling, maar door de boom soms af te zetten, kan hij weer nieuwe groeikracht krijgen. Deze ziekte komt vooral voor in natuurlijke oeverbossen, maar vrij weinig in onze tuinen.

Elzenhaantje (Ageslastica alni)

Het elzenhaantje, ook wel de elzengalruika genoemd, is een kleine kever die de bladeren van de zwarte els en de witte els “aanvalt”. De aangevreten bladeren krijgen het uiterlijk van kant. Ze verkleuren roodbruin en vallen daarna snel af. Toch hoef je je geen zorgen te maken: de els verdraagt deze schade goed en compenseert die snel door zijn fotosynthese te verhogen.

Bovendien is bewezen dat de els tijdens een aanval van elzenhaantjes ethyleen afgeeft. Zijn naaste buren worden dan “gewaarschuwd” voor deze plaag en verhogen hun verdediging hiertegen door de tannineconcentratie in de bladeren te verhogen. Als een els dus echt wordt aangevallen, blijven de andere bomen in de omgeving vrijwel onaangetast.

Kleine weerschijnvlinder (Aparura ilia)

Geen reden tot ongerustheid, integendeel: de els is de waardplant van een prachtige vlinder, de kleine weerschijnvlinder. De rups voedt zich ook op wilgen en populieren. Door klimaatverandering en het steeds schaarser worden van zijn natuurlijke leefgebied neemt deze vlinder in heel Europa af. Zie je deze rupsen dus op je elzen, laat ze dan met rust! De els heeft er hoe dan ook nauwelijks last van.

→ Lees meer over de ziekten en plagen van de els in onze adviesfiche

Els in de tuin combineren

De Alnus glutinosa ‘Imperialis’ is waarschijnlijk een van de mooiste elzen voor in de tuin. Het in smalle, puntige lobben ingesneden loof doet bijna denken aan varenbladeren. Vanaf maart zijn de bruine takken getooid met talrijke geelgroene tot bruine, hangende katjes, die zeer decoratief zijn. Deze kleine boom is geschikt voor middelgrote tuinen (niet hoger dan 10 m en 3 m breed) en heeft een zeer elegante piramidale groeiwijze.

Om hem volledig tot zijn recht te laten komen, kun je hem het best solitair planten. Dat betekent echter niet dat je de voet van de boom niet kunt aankleden. Kornoeljes met decoratieve takken zijn perfect om elzen te begeleiden. Ze houden van zware, vochtige bodems. Kies enkele exemplaren van Cornus sanguinea ‘Magic Flame’, waarvan het geelgroene loof in het najaar oranje kleurt. Deze schitterende kleuren laten het zachte groen van het loof van de els ‘Imperialis’ extra uitkomen.

Als bodembedekker kies je voor ingetogen en bescheiden, maar doeltreffende vaste planten. Enkele exemplaren van Carex morrowii ‘Irish Green’ met wintergroen, zeer glanzend groen loof en, waarom niet, een minder bekende plant: een tapijt van Veronica repens ‘Sunshine’, een charmante kleine bodembedekkende vaste plant met goudgeel blad. Dit lichtgevende tapijt van kruipende ereprijzen blijft afhankelijk van de strengheid van de winter min of meer behouden en wordt aan het einde van het voorjaar kortstondig opgeluisterd door fijne, kleine witte bloemen.

Alnus glutinosa ‘Imperialis’, Carex morrowii ‘Irish Green’, Cornus sanguinea ‘Magic Flame’ en Veronica repens ‘Sunshine’

Wist je dat?

• De zwarte els wordt in Zuid-Frankrijk soms “Vergne” of “Verne” genoemd. Deze naam is in bepaalde streken van Frankrijk een veel voorkomende achternaam. De Franse autocoureur Jean-Eric Vergne, bijgenaamd “Jev“, is daar een voorbeeld van;
• De zwarte els is de naam van de 9e dag van de maand Germinal in de Franse republikeinse kalender;
• Er bestaat een gezegde waarin de zwarte els wordt genoemd: “Als de zwarte els eerder groen wordt dan de berk, wordt de zomer nat; als de berk de zwarte els voor is, wordt dit seizoen droog“;
• De zwarte els behoort volgens de Keltische traditie tot de bomen die het heilige bos van de druïden vormen;
• De laatste ijstijd, die bij ons ongeveer 12.000 jaar geleden eindigde, heeft de Europese flora sterk uitgedund. Elzen behoorden tot de pioniersoorten die het noordwestelijke deel van Europa opnieuw hebben bevolkt;
• Elzenhout wordt vrijwel onvergankelijk zodra het in water is ondergedompeld. Daarom werd het veel gebruikt voor de bouw van paalfunderingen in Nederland en Venetië, een stad die nog altijd overeind blijft dankzij duizenden palen van elzenhout;
• Dit onvergankelijke hout wordt ook gebruikt voor het maken van golfbrekers, bekistingshout, klompen en vaten, of zelfs voor het vervaardigen van kano’s door de inheemse bevolking van Amerika (Alnus rubra of rode els);
• Elzenhout kan ook worden gesneden en dankzij zijn akoestische eigenschappen worden gebruikt voor de bouw van muziekinstrumenten;
• Zaagsel van elzenhout wordt nog altijd gebruikt voor het roken van vlees en vis;
• De schors van de zwarte els werd gebruikt voor het looien en verven van leer.