Alnus incana - Witte els

De witte els of Alnus incana, is een middelgrote, bladverliezende boom die zijn naam dankt aan zijn grijs-witte, gladde schors, die zeer decoratief is. Zijn donkergroene, ovale en puntige bladeren met een grijs-witte onderkant zijn kenmerkend. De hangende, geelbruine mannelijke katjes verschijnen ruim voor het blad en brengen aan het eind van de winter licht in de tuin. Deze bladverliezende boom met een kegel- tot eivormige, onregelmatige kroon heeft een snelle groei en loopt gemakkelijk weer uit vanuit de stronk, waardoor hij vaak meerdere stammen heeft. Als een zeer winterharde pioniersoort is de grauwe els een natuurlijke kolonisator van alpine valleibodems. Weinig eisend en zeer veelzijdig, is hij zeer geschikt voor vochtige bodems en verdraagt hij, in tegenstelling tot de zwarte els, ook drogere grond. Hij geeft de voorkeur aan een zonnige standplaats en een grond die liever kalkhoudend is. In Nederland wordt hij vaak aangeplant in landschappelijke lanen, voor de beplanting van onvruchtbare gronden, het bebossen van instabiele gronden zoals steenberghellingen of oevers, maar ook als windbreker in het open land.

De Alnus incana is een boom of zelfs een grote, bladverliezende struik uit de Berkenfamilie (Betulaceae), afkomstig uit de gematigde streken van het noordelijk halfrond. Hij is winterhard tot -36°C. In Nederland komt hij in het wild voor langs waterlopen, in vochtige gebieden en oeverbossen, en in de bergen tot op 1800 meter hoogte. Dankzij zijn flexibiliteit en vermogen om uitlopers te vormen, is het een van de weinige bomen die bestand is tegen lawines. Het is een snelgroeiende pioniersoort, die in staat is dichte bestanden te vormen op arme, kalkhoudende grond. Hij heeft een jaarlijkse groei van ongeveer 35 cm in hoogte en 20 cm in breedte. Zijn wortels zijn vrij oppervlakkig en minder diep (minder dan 60 cm) dan die van de zwarte els, wat hem bestand maakt tegen zeer winderige gebieden en zorgt voor een goede verankering, zelfs op zeer instabiele, hellende grond. Ook wel bergels of grauwe els genoemd, bereikt hij een maximale hoogte van 20 meter bij een breedte van 12 meter en draagt hij over het algemeen opgaande takken, met een onregelmatige, kegelvormige kroon. Zijn 10 cm grote blad onderscheidt zich van dat van de zwarte els door zijn spitse ovale vorm, zijn lichte onderkant die het licht opvangt, en zijn dubbel gezaagde rand. Bij de jongste bladeren is de onderkant bedekt met een donslaag. Voor het uitlopen, van februari tot april, verschijnen er slanke, hangende, geelbruine mannelijke katjes van 7-9 cm. De vrouwelijke bloemen in de vorm van donkerrode aren zijn veel onopvallender en zitten hoger aan de twijgen. De vruchten zijn houtige, eivormige kegeltjes, strobili genoemd, met een bijna afwezige steel, die jaar na jaar aan de boom blijven zitten. Ze geven smalle, gevleugelde nootjes vrij die door de wind worden verspreid en die een belangrijke voedselbron vormen voor vogels.

De witte els is een boom die weinig eisen stelt aan de grond, maar geeft de voorkeur aan een zonnige standplaats en frisse, kalkhoudende grond. Hij verdraagt tijdelijke overstromingen en drogere gronden, maar voor permanent verzadigde grond is de zwarte els een betere keuze. Wanneer hij tot aan de grond wordt afgezaagd, vormt hij snel een struikgewas. Het is een bijzonder interessante soort als solitair, als laanboom, in een groepje op een talud of oever om grond vast te houden, als windbreker of om lastige hoeken in grotere tuinen te beplanten. Combineer hem met kalkminnende soorten zoals de steeneik of de haagbeuk, of op vochtigere grond met essen en katwilgen. Je kunt functionele en ecologische hagen creëren door hem te combineren met fruitdragende soorten zoals de vlier.

De bergels is een veel aangeplante boom voor de beplanting van arme en instabiele gronden in bergachtig gebied, maar ook voor meer kunstmatige landschappen zoals steenberghellingen. Zijn wortelstelsel vormt namelijk knobbeltjes met bacteriën die stikstof uit de lucht binden en deze rijkdom teruggeven aan de bodem. Je ziet hem ook vaak terug in de samenstelling van windbreak-hagen in het open land.

Alnus incana komt van het Latijnse 'incanus', wat "bedekt met witgrijze haren" betekent, verwijzend naar de behaarde onderkant van de jonge bladeren. Het blad wordt gebruikt als diureticum en wormmiddel. De schors is samentrekkend en tonisch.