Polystichum: planten, kweken en onderhoud

Beschrijving en plantkunde

Polystichum-soorten zijn varens met mooie wintergroene varenbladeren in een donkergroene kleur, die vaak dubbel geveerd zijn. Het zijn vaste planten. Het geslacht omvat ongeveer 276 soorten en daarnaast ook hybriden. Ze hebben wereldwijd een zeer groot verspreidingsgebied (Azië, Amerika, Afrika, Europa…). De grootste diversiteit komt voor in Azië, vooral in China, hoewel ook veel soorten uit Noord-Amerika afkomstig zijn. Het zijn terrestrische of saxicole planten, die dus op de grond of op rotsen groeien. In de natuur groeien ze meestal in bossen, op vruchtbare, vochthoudende bodems die zuur of neutraal zijn, en soms in puinhellingen, tussen rotsblokken of langs beekjes. Maar het zijn ook geliefde varens voor de tuin vanwege hun sierwaarde. Een van de soorten die hiervoor het meest wordt aangeplant, is de Polystichum setiferum. De Polystichum tsus-simense wordt soms als kamerplant gekweekt.

Polystichum behoort tot de familie van de Dryopteridaceae, waartoe meer dan 1.800 soorten behoren. Het is de familie van Dryopteris, een andere varen die soms vanwege zijn sierwaarde wordt gekweekt en die in Frankrijk ook in het wild voorkomt.

Polystichum aculeatum: botanische illustratie

De naam Polystichum komt van het Griekse polys: veel, en stikhos: rij, een verwijzing naar de rijen sori aan de onderkant van de varenbladeren. De soortnaam P. setiferum betekent ‘die haren draagt’ (seta: haar, fero: dragen), verwijzend naar de schubben op de bladsteel en de rachis. In het Frans worden ze gewoonlijk Aspidie of Polystic genoemd.

Polystichum-soorten vormen een kroon van uitwaaierende varenbladeren, die zich ontwikkelen vanuit een rechtopstaande of licht woekerende wortelstok. Ze worden tussen 40 cm en 1,20 m hoog. De grootste soorten zijn Polystichum setiferum en Polystichum munitum, terwijl de kleinste soorten Polystichum acrostichoides, P. rigens en P. tsus-simense zijn, die slechts 40 tot 50 cm hoog worden.

Polystichum vormt geen bloemen of zaden, maar plant zich voort door sporen te vormen. Aan de onderkant van de bladeren produceren varens namelijk minuscule sporen, die zijn opgeslagen in ‘zakjes’ die sporangia worden genoemd. Deze zijn op hun beurt verzameld in sori. Wanneer de sporangia rijp zijn, openen ze zich om de sporen vrij te laten. Die lijken op stof en worden door de wind verspreid.

Bij Polystichum zijn de sori rond en bedekt met een klein membraanachtig vlies, het indusium, dat rond van vorm is. Hierdoor kan Polystichum worden onderscheiden van andere varens, zoals Dryopteris, die niervormige indusia hebben.

Voor hun voortplanting hebben Polystichum-soorten water nodig. Wanneer de sporen op de grond vallen, ontkiemen ze en ontstaan er minuscule organismen, de prothalli. Deze vormen mannelijke en vrouwelijke gameten, die dankzij water met elkaar in contact kunnen komen en kunnen worden bevrucht. Vervolgens ontwikkelt zich rechtstreeks uit een prothallus een nieuwe kleine varen.

Hoewel deze methode technischer is dan zaaien met zaden, is het mogelijk om de sporen van Polystichum te zaaien om nieuwe varens te verkrijgen!

Aan de onderkant van de varenbladeren produceren varens sporen, die zijn verzameld in hoopjes die sori worden genoemd. Hier Polystichum × arendsii (foto Erwin Gruber) en Polystichum_acrostichoides (foto Krzysztof Ziarnek)

Wanneer de varenbladeren verschijnen, zijn ze eerst opgerold tot varenkrullen, die een mooie spiraal vormen en bedekt zijn met bruine schubben. Bij Polystichum hebben deze varenkrullen de bijzondere eigenschap dat ze naar achteren gebogen zijn. Vervolgens ontvouwen ze zich tot prachtige, fijne en sierlijk ingesneden varenbladeren. Ze zijn vrij donker en donkergroen van kleur, hoewel jonge varenbladeren meestal lichtere tinten hebben, soms geelgroen. Over het algemeen zijn ze glanzend en glimmend. Bovendien zijn ze dik, leerachtig en soms een beetje ruw van structuur. De varenbladeren staan op een bladsteel die doorloopt in een centrale as, de rachis genoemd, waaromheen de pennen zich ontvouwen. De bladsteel en de rachis dragen meestal bruin tot roodbruine schubben. De varenbladeren zijn meestal dubbel geveerd. Ze bestaan uit pennen, die op hun beurt weer zijn verdeeld in pinnulae. Deze zijn puntig en asymmetrisch van vorm, meestal voorzien van oortjes, een soort aanhangsel. Hierdoor kan Polystichum gemakkelijk worden onderscheiden van andere varens, zoals Dryopteris, waarvan de segmenten eerder symmetrisch zijn.

Sommige soorten, zoals Polystichum acrostichoides en Polystichum munitum, hebben veel minder sterk ingesneden varenbladeren, die slechts één keer zijn gedeeld. De pennen zijn ongedeeld, gelobd en aan weerszijden van de rachis gerangschikt, de centrale as die de bladsteel verlengt. Ze lijken op de varenbladeren van eikvarens.

Bij Polystichum setiferum ‘Plumosum Densum’ hebben de varenbladeren een zeer zachte, veerachtige uitstraling en zijn ze tegelijk vrij dicht en compact. Deze variëteit zorgt voor een bijzonder interessant textuureffect in de tuin!

Polystichum setiferum ‘Proliferum’ vormt bijzondere broedbolletjes: dit zijn kleine jonge varens die langs de hoofdnerf, de rachis, van de varenbladeren groeien. Wanneer ze de grond raken, kunnen ze wortel schieten en nieuwe varens vormen.

De varenbladeren van Polystichum zijn wintergroen: ze blijven zelfs midden in de winter aanwezig! Deze varen zorgt er dus het hele jaar door voor dat de tuin levendig blijft.

De jonge varenkrullen van een Polystichum setiferum ‘Pulcherrimum Bevis’ (foto Dominicus Johannes Bergsma), en de varenbladeren van Polystichum tsus-simense (foto David J. Stang), Polystichum setiferum (foto Christian Guthier) en Polystichum munitum (foto Jami Dwyer)

Belangrijkste variëteiten van Polystichum

Populairste variëteiten

Onze favoriete variëteiten

Andere variëteiten om te ontdekken

Polystichum polyblepharum - Glansschildvaren

Deze varen wordt ook Japanse naaldvaren genoemd en heeft sierlijk gebogen varenbladeren met een mooie, glanzendgroene kleur. De bladsteel en de centrale nerf van het varenblad zijn bedekt met bruine schubben. Hij verdraagt zware, kleiige bodems.

• Uiteindelijke planthoogte 70 cm

Productfiche bekijken

Polystichum setiferum - Zachte naaldvaren

Deze varen, ook wel zachte naaldvaren genoemd, vormt een elegante pol met sterk ingesneden, wintergroene varenbladeren in matgroen. De bladsteel en de hoofdnerf zijn bedekt met bruine schubben. Hij heeft de Award of Garden Merit van de Royal Horticultural Society (RHS) ontvangen.

• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Polystichum acrostichoides - Naaldvaren

Deze varen wordt ook kerstvaren genoemd, omdat zijn varenbladeren wintergroen zijn en zelfs hartje winter decoratief blijven! Ze zijn glanzendgroen, eenmaal gedeeld en hebben gave, vrij brede veerdelen die lobben vormen. Hij verdraagt droge bodems!

• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Polystichum munitum - Zwaardvaren

Deze varen lijkt door de vorm van zijn varenbladeren op Polystichum acrostichoides, maar hij is veel groter! Bovendien zijn zijn lobben langer en smaller dan die van P. acrostichoides. Hij vormt een mooie, rechtopstaande en uitwaaierende pol en verdraagt bovendien een zonnige standplaats!

• Uiteindelijke planthoogte 1,10 m

Productfiche bekijken

Polystichum setiferum Plumosum Densum - Zachte naaldvaren

Deze variëteit heeft dicht, veerachtig loof, dat volume brengt in een border. Hij vormt prachtige, frisgroene en sterk ingesneden varenbladeren, die in de tuin voor een zeer interessant structuureffect zorgen!

• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Polystichum setiferum Proliferum - Zachte naaldvaren

Deze varen heeft in fijne segmenten ingesneden varenbladeren, waardoor ze er zacht en veerachtig uitzien. Kenmerkend zijn de broedknolletjes langs de hoofdnerf.

• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

 

Polystichum tsus-simense - Smalle naaldvaren

Dit is een kleine Polystichum met fijne, slanke en zeer sierlijke varenbladeren. Ze zijn donkergroen en glanzend, met in punten eindigende veerdelen. Hij is geschikt voor teelt in een pot of bak en past ook goed in een schaduwrijke rotstuin.

• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Polystichum setiferum Dahlem - Zachte naaldvaren

Deze variëteit heeft rechtopstaande varenbladeren, die eerst lichtgroen zijn en later donkergroen worden. Hij is iets minder hoog dan de botanische soort Polystichum setiferum. Net als bij de variëteit ‘Proliferum’ dragen de varenbladeren broedknolletjes.

• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Polystichum rigens - Schildvaren

Deze varen vormt een kleine pol met wintergroene, donkergroene varenbladeren met een slanke vorm en spitse uiteinden, waardoor hij bijzonder sierlijk is! Bovendien hebben de jonge varenbladeren een mooie groen-gele kleur.

• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

Omdat Polystichum van nature in bossen groeit, zal hij het in de tuin goed doen in de schaduw of halfschaduw. Hij kan zelfs vrij dichte schaduw verdragen. Plant hem gerust in een bostuin: zijn sierlijk uitwaaierende varenbladeren zorgen daar voor een prachtig natuurlijk effect, in combinatie met andere vaste planten, om een weelderige bossfeer te creëren. Polystichum houdt over het algemeen van een vrij vochtige omgeving, behalve in de winter.

Polystichum groeit goed in vochthoudende, lichte en humusrijke grond. Voor het planten en tijdens de teelt raden we aan om goed verteerde compost toe te voegen om de bodem te verrijken en de structuur ervan te verbeteren. Polystichum verdraagt echter geen overmatige vochtigheid in de winter. Daarom kun je hem het beste in goed doorlatende grond planten. Hij heeft ook een voorkeur voor neutrale of licht zure bodems. Tot slot kun je Polystichum prima in een schaduwrijke rotstuin planten.

Sommige soorten kunnen zich echter aanpassen aan andere teeltomstandigheden: Polystichum acrostichoides lijkt droge bodems te verdragen, terwijl Polystichum munitum tegen de zon kan.

Wanneer planten?

We raden aan om Polystichum in het voorjaar te planten (rond april) of in het najaar (van september tot november), wanneer de temperaturen vrij zacht zijn: plant liever niet tijdens een vorstperiode of bij hoge temperaturen.

Hoe planten?

Plant Polystichum gerust in een groep in plaats van afzonderlijk, voor een mooi effect in grote partijen! Je kunt hem ook combineren met andere varens om een frisse en weelderige sfeer te creëren.

Voor planten in de volle grond:

1. Zet de wortelkluit in een met water gevulde teil.
2. Kies een geschikte plek en graaf een plantgat dat ongeveer twee keer zo groot is als de wortelkluit.
3. Breng onder in het plantgat wat goed verteerde compost aan en meng die met tuingrond.
4. Zet je varen in het plantgat.
5. Vul het plantgat op door rond de varen een mengsel van grond en goed verteerde compost aan te brengen.
6. Geef royaal water.
7. We raden aan om mulch rond de pol aan te brengen, zodat de bodem langer vochthoudend blijft. Je kunt bijvoorbeeld verse houtsnippers, pijnboomschors of verdorde varenbladeren gebruiken.

Voor planten in een pot:

1. Kies een grote pot of kuip. Die moet onderin drainagegaten hebben, zodat het water niet blijft staan en de wortels van de plant gaan rotten.
2. Breng een drainagelaag aan van kleikorrels of grind.
3. Doe potgrond in de pot, eventueel gemengd met heidegrond.
4. Plant Polystichum.
5. Vul rondom aan met substraat en druk het licht aan.
6. Geef overvloedig water.
7. Je kunt ook een laag mulch aanbrengen op het oppervlak, voor een mooi effect en om de bodem vochthoudend te houden.

Zet de pot op een schaduwrijke plek en blijf regelmatig water geven.

Polystichum polyblepharum (foto harum.koh)

Onderhoud

Polystichum heeft, net als de meeste varens, maar weinig onderhoud nodig. Toch heeft hij baat bij water tijdens een langdurige droogte. Als je hem in een pot kweekt, geef dan het hele jaar door regelmatig water. Aarzel ook niet om rondom de pol een laag organische mulch aan te brengen, of je Polystichum nu in de volle grond of in een pot staat. Dit helpt om het substraat langer vochtig te houden, het te verrijken en de groei van onkruid te beperken. We raden je ook aan om aan het einde van de winter de verdorde en beschadigde varenbladeren te verwijderen.

Als je hem in een pot kweekt, verpot hem dan af en toe. Kies telkens een pot die iets groter is dan de vorige. Of, als je Polystichum al in een grote pot staat, beperk je dan tot het vervangen van de bovenlaag. Verwijder enkele centimeters substraat aan het oppervlak en vul dit aan met nieuwe potgrond.

Polystichum kan worden aangetast door een cryptogame ziekte, Taphrina wettsteiniana. Deze schimmel vormt op de varenbladeren bruine, ronde en dikke gallen die tot 8 mm lang kunnen worden. De schimmel wordt bevorderd door winterse vochtigheid. Daarom raden we aan Polystichum in een goed doorlatend substraat te telen of hem in de winter tegen overmatige vochtigheid te beschermen.

Vermeerderen

Sporen zaaien

Hoewel Polystichum geen zaden produceert, is het mogelijk om de sporen te zaaien. Het is een delicate klus, maar u kunt hierin slagen als u voor de juiste omstandigheden zorgt, zoals een steriel en vochtig substraat en een afgesloten omgeving.

1. Verzamel de sporen van Polystichum.
2. Neem een doorzichtige bak van plastic of glas.
3. Doe er potgrond in en maak die vochtig.
4. Plaats de bak ongeveer 10 minuten in de magnetron om de potgrond te steriliseren.
5. Wacht tot het substraat is afgekoeld en zaai vervolgens de sporen van Polystichum. Probeer ze gelijkmatig over het oppervlak van het substraat te verdelen, maar bedek ze niet!
6. Sluit de bak af met een schoon en gesteriliseerd doorzichtig deksel.
7. Zet de zaai op een lichte plek, zonder direct zonlicht. Idealiter bij een temperatuur tussen 15 en 18 °C.
8. Zodra u jonge varens ziet verschijnen, kunt u de bak openen en indien nodig water geven.
9. Vervolgens kunt u ze verspenen zodra ze groot genoeg zijn om te kunnen hanteren.

Lees voor meer informatie over het zaaien van varensporen ons advies!

Wortelstokken scheuren

U kunt de wortelstokken van Polystichum in het voorjaar scheuren.

Kies eerst een volwassen, krachtige en goed ontwikkelde pol. Graaf deze rondom ruim uit. Verwijder de overtollige grond. Vervolgens kunt u de wortelstok met een zeer scherp mes in meerdere stukken snijden. Zorg ervoor dat elk stuk over varenbladeren en wortels beschikt, zodat het opnieuw kan uitlopen. Plant elk stuk meteen opnieuw, in de volle grond of in een pot, en geef royaal water.

Broedbolletjes afnemen

Sommige variëteiten, zoals Polystichum setiferum ‘Proliferum’ en Polystichum setiferum ‘Dahlem’, produceren kleine broedbolletjes op hun varenbladeren, die langs de rachis (de centrale as) verschijnen. Het zijn jonge varens die rechtstreeks op het loof groeien en nieuwe planten kunnen vormen wanneer ze in de grond worden geplaatst. Broedbolletjes worden in het najaar afgenomen.

Maak hiervoor eerst een pot met lichte, goed doorlatende potgrond en geef water om deze vochtig te maken. Snijd vervolgens het stuk varenblad met de broedbolletjes af en leg dit op het substraat. Bedek de basis van de broedbolletjes heel licht met grond. Zet de pot op een lichte plek, zonder direct zonlicht, en zorg ervoor dat het substraat licht vochtig blijft door regelmatig water te geven.

Polystichum combineren in de tuin

Zoals veel varens is de Polystichum ideaal in een bostuin. De plant houdt namelijk van schaduw en groeit van nature in bossen. Je kunt een heel natuurlijke sfeer creëren door hem bijvoorbeeld te combineren met Geranium nodosum, salomonszegel, Brunnera, Paris polyphylla, Hosta… Ontdek ook de delicate gele bloei van de Erythronium ‘Pagoda’! Je kunt ook enkele grassen toevoegen, zoals Luzula sylvatica. Als bodembedekker kun je genieten van de opmerkelijke Cornus canadensis, met prachtige kransstandige bladeren en elegante bloemen, die uit vier witte schutbladeren bestaan.

De Polystichum is ideaal in een bostuin, met andere planten die van een koele en schaduwrijke standplaats houden! Hier zie je Galium odoratum (foto David J. Stang), Polygonatum multiflorum (foto Radio Tonreg), Polystichum braunii, Pachysandra terminalis ‘Cutleaf’ (foto Krzysztof Ziarnek), Geranium nodosum ‘Le Clos du Coudray’ en Cornus canadensis (foto Brian Gratwicke)

Aarzel ook niet om de Polystichum met andere varens te combineren! We raden met name de Dryopteris erythrosora aan, die in het voorjaar prachtige koperkleurige varenbladeren draagt. Ontdek ook de Athyrium niponicum ‘Pictum’, met zilverachtig-paarse varenbladeren. Ook de Onoclea sensibilis, die echte tapijten van varenbladeren vormt in heldere tinten, meestal groen-geel en soms roodachtig. Al deze varens hebben vergelijkbare groeiomstandigheden: ze gedijen in de schaduw, op een vochthoudende, lichte en humusrijke bodem.

De Polystichum past ook in een moderne tuin met strakke lijnen. Je kunt hem bijvoorbeeld in een pot planten en op een patio in een stadstuin zetten. Je kunt hem dan combineren met paardenstaarten, bamboes, Ophiopogon, Hakonechloa macra, Stipa pennata… Kies voor de bloei bijvoorbeeld agapanthussen met witte bloemen, Alliums of Gaura lindheimeri. We raden aan om vooral ingetogen tinten te gebruiken: wit, zwart, paars, chocoladebruin… voor een stijlvolle en strakke tuin!