Een gentiaan kiezen

Op basis van de hoogte

Liggend of rechtop groeiend kunnen gentianen, afhankelijk van de soorten en variëteiten, groter of kleiner worden. Over het algemeen kunnen we drie categorieën onderscheiden:

Kleine gentianen van minder dan 20 cm hoog

Tot de kleinste gentianen, die zeer geschikt zijn als bodembedekkende planten om de lege ruimte aan de voorkant van borders op te vullen, behoren de stengelloze gentiaan en de voorjaarsgentiaan. Beide vormen tapijten van 10 cm hoog, die zich over ongeveer 20 cm in de breedte uitbreiden. De gentiaan ‘Little Pinkie’ en Gentiana sino-ornata zijn iets groter, maar worden op volwassen leeftijd niet hoger of breder dan 20 cm. Al deze gentianen zijn geschikt om in potten te planten en terrassen en balkons mee op te fleuren.

Middelgrote gentianen van 20 tot 50 cm hoog

Het zijn er heel veel. Middelgrote gentianen zijn dankzij hun opgaande groeiwijze perfect voor een border. In onze collectie worden bijvoorbeeld de blauwe soorten en variëteiten, zoals de kruisbladgentiaan, de Siberische gentiaan, de zomergentiaan (Gentiana septemfida var. lagodechiana) en de gentiaan ‘Blue Star’, niet hoger dan 30 cm. Hun pol wordt meestal maximaal 25 tot 40 cm breed. De lichtgevende gentiaan ‘White Magic’ met witte bloei en de verrassende Gentiana scabra ‘Royal Stripes’ vormen een gelijkmatig silhouet van 30 cm in alle richtingen.

Grote gentianen van meer dan 50 cm hoog

Er zijn rechtop groeiende gentianen die meer dan 50 cm hoog kunnen worden, zoals de zijdeplantgentiaan en de gentiaan ‘True Blue’, die beide mooie, slanke pollen vormen. Toch blijft de grootste de gele gentiaan (Gentiana lutea), ook wel grote gentiaan genoemd, die tot 1,20 m en soms zelfs tot 1,50 m hoog wordt!

Gentiana verna, Gentiana septemfida var. lagodechiana (foto Wikipedia) en Gentiana lutea

Op bloemkleur

• Heel vaak bieden berggentianen ons een prachtige blauwe bloei, soms zeer intens, zoals bij de Gentiana verna, de Gentiana sino-ornata, de stengelloze gentiaan, de Gentiana cruciata en ook de Gentiana septemfida var. lagodechiana. De hele zomer lang tooit de gentiaan ‘True Blue’ zich met ultramarijnblauwe bloemen, terwijl de gentiaan ‘Blue Star’ blauwe bloemen draagt in verschillende nuances en tinten: hemelsblauw, lavendelblauw of helderblauw. De bloemen van de Gentiana dahurica en de Gentiana asclepiadea zijn met hun minder diepe blauwe kleur en lichte keel minstens zo prachtig.
• Sommige soorten onthullen gele bloemen, zoals de Gentiana lutea, die van juni tot augustus stervormige bloemen voortbrengt.
• Andere, minder bekende gentianen onthullen witte bloemen. Zo laat de Gentiana makinoi ‘White Magic’ licht geurende bloemen verschijnen, wit met een vleugje groen en crème.
• Rassen met een roze of rode bloei zijn vrij zeldzaam, maar bestaan zeker: de hybride gentiaan ‘Little Pinkie’ kleurt in de zomer prachtig magentaroze.
• Tot slot produceren enkele verrassende exemplaren tweekleurige bloemen, zoals de Gentiana scabra ‘Royal Stripes’, die blauw en wit is.

Blauwe bloem van Gentiana cruciate, gele bloem van Gentiana lutea (foto Joan Simon), roze bloem van de hybride gentiaan ‘Little Pinkie’ (foto Roy Lomas) en tweekleurige bloem van Gentiana scabra ‘Royal Stripes’

Op basis van de bloemvorm

Over het algemeen hebben de bloemen van gentianen de vorm van een smalle of brede trompet, met een lengte van 3 tot 5 cm. De kroon heeft vijf tot tien min of meer vergroeide en afhankelijk van de soort en variëteit geplooide lobben. Soms is de keel (de binnenkant van de buis) gestreept of voorzien van kleine stipjes.

• Bijvoorbeeld bij de stengelloze gentiaan en de zijdeplantgentiaan is de buis breed en zijn de spitse lobben over bijna hun hele lengte vergroeid.
• Bij de Siberische gentiaan en de zomergentiaan zijn de lobben van de brede trompet afgerond en sterker ingesneden.
• De voorjaarsgentiaan vormt daarentegen een smalle buis met daarboven vijf duidelijk afzonderlijke lobben die stervormig zijn gerangschikt.

Bij de gele gentiaan bloeien de bloemen op rechtopstaande stengels. De bloemen bestaan uit 5 tot 9 smalle, langwerpige en niet-vergroeide lobben.

Let er ook op dat de bloemen solitair kunnen zijn, zoals bij de Gentiana sino-ornata, de stengelloze gentiaan en de Gentiana verna, maar ook in boeketten gegroepeerd kunnen zijn, zoals bij de Gentiana asclepiadea, de Gentiana cruciata, de Gentiana lutea en ook bij Gentiana septemfida lagodechiana.

Gentiana lutea met stervormige bloemen in boeketten (foto Joan Simon), Gentiana septemfida var. lagodechiana, Gentiana verna met ingesneden lobben (foto peupleloup) en Gentiana acaulis met vergroeide lobben (foto maja dumat)

Op basis van de bloeiperiode

De keuze van je gentiaan kan afhangen van de periode van het jaar waarin hij bloeit.

Gentianen met voorjaarsbloei:

De vroegste onder hen is de Gentiana verna , die in april begint te bloeien en hiermee doorgaat tot in juni. Vervolgens neemt de Gentiana acaulis het over en bloeit van mei tot juni.

Gentianen met zomerbloei:

De meeste gentianen bloeien in de zomer, tussen juni en september.

• De bloemen van Gentiana cruciata, Gentiana makinoi ‘White Magic’ en de gentiaan ‘Little Pinkie‘ komen vanaf juni tevoorschijn en bloeien tot in augustus, soms tot in september. De Gentiana lutea bloeit over het algemeen slechts 2 maanden, in juni en juli.
• Vervolgens laten de variëteiten ‘Blue Star’ en ‘True Blue’ en de Siberische gentiaan tot in september hun bloemen zien.
• Kort daarna laten Gentiana asclepiadea en de Gentiana scabra ‘Royal Stripes’ van augustus tot september hun bloemen zien.

Gentianen met herfstbloei:

Tot slot is de gentiaan sino-ornata de laatste die bloeit, van september tot oktober.

Op basis van groeiwijze en gebruik

Gentiaan wordt afhankelijk van zijn groeiwijze verschillend gebruikt. Zo vinden gentianen met een bodembedekkende groeiwijze bij voorkeur een plek langs de rand, langs paden, op taluds of muurtjes. In een rotstuin kan de stengelloze gentiaan worden geplant. Dit is een dwergsoort met een spreidende groeiwijze, die zo een mooi kussen van grote blauwe bloemen vormt. Ook de gentiaan sino-ornata, die eveneens weinig breed uitgroeit, is uitstekend geschikt voor deze situaties.

Daarentegen zijn gentianen met een opgaande groeiwijze beter geschikt voor bloeiende borders. Middelhoge soorten en variëteiten, zoals de Siberische gentiaan of gentiaan ‘White Magic’, passen gemakkelijk in het hart van een vasteplantenborder. De grote Gentiana lutea laat zich goed voorstellen in een naturalistische tuin, waar hij achter in de border indruk maakt met zijn fraaie gele bloei. Houd er rekening mee dat deze plant langzaam groeit. Je moet 7 tot 10 jaar geduld hebben voordat hij voor het eerst bloeit. Daar staat tegenover dat hij zeer lang leeft: ongeveer vijftig jaar! De wortels van deze soort worden geweekt en gedistilleerd voor de bereiding van likeuren en andere alcoholische dranken, waaraan ze een kenmerkende bitterheid geven. Bovendien heeft deze vaste plant geneeskrachtige eigenschappen. Hij bevordert onder andere een goede spijsvertering en stimuleert de afweer. Let op: verwar de gele gentiaan (tegenoverstaande bladeren) niet met de witte nieswortel (afwisselende bladeren), waarvan de wortelstok giftig is.

Tot slot kan de gentiaan, of hij nu opgaand of kruipend is, ook in een pot worden gekweekt. De bijzondere gentiaan ‘Little Pinkie’ en Gentiana scabra ‘Royal Stripes’ zijn prachtig in bloeiende potbeplantingen en brengen een mooie kleurrijke toets op terrassen en balkons.

Gentianen in een bloeiende rotstuin, achter in de border of langs de rand