Zwarte bes planten, snoeien en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

De zwarte bes, die ook wel «cassis» of «zwarte aalbes» wordt genoemd, behoort tot de ongeveer 200 soorten van het geslacht Ribes dat grotendeels de familie Grossulariaceae vormt. Afhankelijk van de classificatie omvat deze familie de geslachten Itea, Escallonia en Ribes of Grossularia en Ribes. De soortnaam nigrum betekent in het Latijn simpelweg «zwart», naar de kleur van de bessen, in tegenstelling tot rubrum, «rood», de soortnaam van de aalbes met rode bessen. De kruisbes draagt de wetenschappelijke naam Ribes uva-crispa. Andere, niet-Europese soorten en vooral interspecifieke hybriden worden tot de zwarte bessen gerekend, zoals Ribes americana en Ribes x nidigrolaria (jostabes). Andere soorten worden voor hun sierwaarde gekweekt, zoals Ribes sanguineum, een van de eerste heesters die in het voorjaar bloeien met zijn overvloedige trossen roze bloemen, of Ribes odoratum met gele bloemen met een delicate geur en zeer aromatisch loof dat aan kruidnagel doet denken. Het loof krijgt doorgaans prachtige herfstkleuren als het klimaat daarvoor geschikt is.

Zwarte bessen zijn bladverliezende heesters die afkomstig zijn uit Europa en gematigd Azië en in vochtige bossen groeien, van de Pyreneeën tot Centraal-Azië. De teelt begon in de 16e eeuw. Alle Ribes-soorten produceren sappige witte, rode, paarse, groene of zwarte bessen, die meestal eetbaar zijn, ook al is hun smaak niet altijd bijzonder. De takken en vruchten zijn soms voorzien van stekels, maar dat geldt niet voor de zwarte bes. Deze vormt een groeikrachtige, dicht vertakte heester van 1,20 tot 2 m hoog. Wanneer je de takken breekt, zie je een dik merg. De bladknoppen zijn klein en zeer puntig en worden in de winter soms door vogels aangegeten.

Ribes nigrum – botanische illustratie

De plant vormt lange takken met korte twijgjes die later de bloemen en vruchten dragen. De heester bereikt na 3 jaar zijn volwassen vorm. De bladeren, vruchten en bladknoppen zijn sterk geurend door de aanwezigheid van klieren die etherische oliën bevatten, die in de parfumerie worden gebruikt. De schors is glad, glanzend en roodbruin.

De verspreid staande bladeren hebben 3 tot 5 gekartelde lobben en zijn met de stengels verbonden door een behaarde bladsteel die bijna even lang is als de bladschijf. Het kale loof is 6 tot 10 cm lang en donkergroen, aan de onderzijde lichter van kleur. In het najaar verkleurt het geel voordat het afvalt. Bij het kneuzen verspreidt het een aromatische geur en er kan kruidenthee van worden gemaakt.

De bloei in april-mei is vrij onopvallend en bestaat uit lange hangende trossen klokvormige, geelachtige bloemen. Ze zijn tweeslachtig, maar hebben vaak een andere compatibele variëteit nodig om goed vrucht te dragen. Dankzij verbetering van de variëteiten zijn er inmiddels zelfbestuivende zwarte bessen ontstaan. Bestuiving door insecten levert 2 maanden later kleine, bolvormige zwarte bessen op met een diameter van ongeveer 1 cm. Aan het uiteinde behouden de bessen de verdroogde kelk. De oogst vindt plaats tussen juni en augustus, afhankelijk van de variëteit. Zwarte bessen worden vanwege hun smaak zelden vers gegeten, behalve gemengd met aardbeien en frambozen. De recente variëteit ‘Noiroma’ levert echter bijzonder grote, zachte en zoete vruchten.

De extractie van etherische olie uit de bladknoppen wordt gebruikt in de parfumerie, terwijl zwarte bessen vooral worden verwerkt tot producten zoals gelei, taarten, sorbets, siroop en likeuren. De zurigheid wordt getemperd door de suiker van frambozen of aardbeien. De zwarte bes is de Europese vrucht die het rijkst is aan vitamine C (200 mg/100 g). Daarnaast bevat hij ijzer, calcium, vitamine E, A en B en anthocyaanpigmenten, die interessant zijn bij de bestrijding van bijziendheid, vermoeide ogen en huidveroudering. De tannines die voor de wrange smaak zorgen, werken tegen hart- en vaatziekten.

Belangrijkste variëteiten van zwarte bessen

Vroege variëteiten

Late variëteiten

Zwarte bes Andega (autofertiel)

Bossige heester met gemiddelde groeikracht, zeer productief en zelfbestuivend, bestand tegen echte meeldauw. De gele schors vormt een mooi contrast met de zwart met roze genuanceerde kleur van de bessen. De bloei eind april wordt begin juli gevolgd door de oogst van mooie trossen smakelijke, vlezige, lichtzure en aromatische bessen.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Noir de Bourgogne

Vroege variëteit met lange trossen met grote, lichtzure vruchten die bij volledige rijpheid heerlijk geuren. Deze variëteit is vrij gevoelig voor echte meeldauw en anthracnose. Combineer hem voor een goede bestuiving met de zwarte bes 'Géant de Boskoop'.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Perles d'Auvergne Georges Delbard

Een gloednieuwe variëteit, geselecteerd vanwege de grote ziekteresistentie en de zeer aromatische smaak. De vruchten zijn perfect voor het maken van gelei en likeur. Vroeg en zelfbestuivend.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Reus van Boskoop

Vroege variëteit die al begin juli kan worden geoogst, maar met een late bloei die beschut is tegen vorst. Groeikrachtige heester die bestand is tegen echte meeldauw, gemiddeld productief is en zeer aromatisch loof heeft. Geeft grote, lichtzure vruchten met een gewaardeerde geur bij volledige rijpheid. Goede bestuiver van 'Noir de Bourgogne'.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Wellington

Vroege en groeikrachtige variëteit met mooie trossen met grote, lichtzure zwarte vruchten en vruchtvlees van uitstekende kwaliteit. Vroege bloei en zeer goede opbrengsten.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Black Down

Late variëteit (eind juli) die meerdere korte trossen produceert met een paarszwarte kleur en een goede smaak. De vroege bloei, al vanaf april, kan ervoor zorgen dat de plant gevoelig is voor voorjaarsvorst. Zelfbestuivende variëteit met goede opbrengsten, weinig gevoelig voor roest.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Zwarte bes Titania

Nieuwe late en zelfbestuivende variëteit met een goede productiviteit, die mooie trossen met grote, weinig zure bessen geeft. De oogst vindt plaats vanaf eind juli.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar zwarte bessen planten?

De zwarte bes is uitstekend winterhard (-25 °C) en geeft de voorkeur aan streken ten noorden van de Loire of aan middelgebergten. Hij is echter gevoelig voor aanhoudende kou tussen 1 en 5 °C, waardoor de vruchten kunnen afvallen als gevolg van een slechte bevruchting. Geef hem in het zuiden liever een koele plek in de halfschaduw dan een standplaats in de volle zon.

Hij neemt genoegen met een gewone tuingrond die diep, humusrijk en niet te kalkrijk is, in de zomer vochtig maar wel goed gedraineerd, ook al verdraagt hij zware kleigrond.

Kies een standplaats met indirect zonlicht of in de halfschaduw, op een plek die beschut is tegen harde wind. De zwarte bes verdraagt namelijk geen hitte en droogte.

Plant indien mogelijk verschillende variëteiten zwarte bessen afwisselend aan om de bestuiving te bevorderen, ook bij zelfbestuivende variëteiten. Reken op één bestuiver per vier planten.

Wanneer planten?

Planten wordt aanbevolen tussen oktober en maart, wanneer het loof ontbreekt, maar vermijd vorstperioden.

Hoe planten?

Deze plant is zeer gemakkelijk te kweken, vooral als je hem op een koele plek zet die beschut is tegen wind en felle zon. Houd een plantafstand van 1,50 tot 1,80 m aan als je een haag vormt.

• Dompel bij een plant in een pot de wortelkluit onder in een emmer water om deze goed vochtig te maken. Gaat het om een plant met blote wortel, snijd dan de beschadigde wortels netjes terug en smeer ze vervolgens in met pralinage of, bij gebrek daaraan, met modder.
• Graaf met een spade een plantgat van 30 cm in alle richtingen en voorkom dat je de wanden glad maakt.
• Maak de bodem los door stenen en ongewenste kruiden te verwijderen.
• Voeg een ruime hoeveelheid goed verteerde organische stof toe (potgrond, compost…). Voeg op arme grond hoornmeel (rijk aan stikstof) en basisbemesting (rijk aan fosfor en kalium) toe. Voeg bij kalkrijke grond turf toe en breng daarna mulch aan op basis van zure materialen (dennennaalden of dennenschors…).
• Bedek de voet van de zwarte bes met 5 cm grond om de vorming van nieuwe stengels te bevorderen en vul het plantgat vervolgens aan met grond, waarbij je een kuiltje vormt.
• Giet een volle gieter water om de grond aan te drukken en luchtbellen te verwijderen.
• Snoei de struik terug tot 2 à 3 ogen als dit nog niet in de boomkwekerij is gedaan.

In een pot: leg onder in een diepe pot een laag grind of kleikorrels om de drainage te verbeteren.

Vul de pot met een mengsel van potgrond, tuingrond en compost.

Snoei, onderhoud en mogelijke ziekten

De snoei van de zwarte bes

Het doel is om per plant ongeveer twaalf productieve takken te verkrijgen en te behouden. Daarom is het aan te raden om in het jaar van aanplant de takken tot op 2 à 3 bladknoppen terug te snoeien. Na 3 jaar begint u met het vernieuwen van de oudste takken (5 à 6 jaar oud). Dit gaat meer dan 15 jaar door voor een optimale productie. Snoei in de winter of vlak na de oogst.

Lees voor meer informatie deze fiche:  Kruisbessen- en zwartebessenstruiken snoeien

Onderhoud

• Geef elk jaar, aan het begin van de groei, organische meststof om de vruchtzetting en de gezondheid van de planten te ondersteunen.
• Houd de bodem vochtig door regelmatig water te geven, vooral in het voorjaar, om roest te voorkomen.
• Lage temperaturen tussen 1 en 5 °C hebben tijdens de bloei invloed op de bestuiving van de bloemen, waardoor de vruchten kunnen afvallen. Breng indien nodig tijdens koude nachten een vliesdoek aan.
• Breng een beschermnet tegen vogels aan voordat de vruchten rood kleuren of, beter nog, zet een waterbakje voor de vogels neer.
• Verwijder in het najaar droge of gevlekte bladeren.

Deze gemakkelijke heester is weinig gevoelig voor ziekten. Toch heeft hij enkele vijanden, zoals bladluizen, schildluizen en mijten. Hun overwinterende vormen kunt u met een winterbehandeling bestrijden. De glasvleugelvlinder is een witte rups die tussen juni en oktober de takken van de zwarte bes uitboort. Knip de aangetaste takken weg en verbrand ze.  Als roest (oranje puistjes aan de onderkant van de bladeren) uitbreekt, spuit dan een fungicide, zoals een afkooksel van heermoes. Vermijd de aanwezigheid van vijfnaaldige dennen (weymouthden) binnen een straal van 1 km en van zeggen (Carex), die deze ziekte overbrengen. Anthracnose kondigt zich in juni-juli aan met hoekige, witte vlekken met een roodbruine rand, in combinatie met voortijdige bladval en soms het verdrogen van de trossen. Verzamel de gevallen bladeren van de bodem en verbrand ze. Breng aan het einde van de bloei een fungicide op basis van koper aan, 15 dagen later opnieuw en een derde keer na de oogst.

Abnormaal gezwollen bladknoppen die verdrogen of geplooide bladeren opleveren, wijzen op een aantasting door de galmijt van de kruisbes, die het virus van de reversieziekte van de zwarte bes kan overbrengen. Deze ziekte is niet te genezen. Verwijder de aangetaste bladknoppen en verbrand ze. Trek de plant uit als deze te sterk verzwakt is.

Als hongerige vogels in de winter de bladknoppen aanvallen, kunt u ze zaden aanbieden.

Een beschermnet aanbrengen

Oogst en bewaren

Oogst van zwarte bessen

• Pluk de hele tros nadat je hebt gecontroleerd of de bessen aan de onderkant, die later rijpen, rijp zijn, want de vruchten moeten volledig rijp zijn. Zodra de eerste vruchten beginnen te vallen, moet je snel handelen. De oogst vindt plaats eind juni-juli en soms in augustus-begin september bij late rassen zoals Tsema of Jet, of als het klimaat koud is. Een volwassen struik produceert 2 tot 4 kg fruit.
• Laat de trossen of bessen ‘s ochtends of aan het einde van de middag, bij droog weer, met een plukkam in een met een theedoek beklede mand vallen en zet ze snel koel.
• Spoel ze snel af onder koud water voordat je ze eet, uitgespreid op een plaat invriest of verwerkt.

Zwarte bessen bewaren

• Zwarte bessen kunnen maximaal 1 week in de groentelade van de koelkast worden bewaard. Je kunt ze dan eten in een salade, gebruiken om gebak of ijs mee te versieren. Je kunt ze combineren met vlees zoals rundvlees of wild, of er muffins, taarten… van maken.
• Verwerken tot jam, gelei, sap, coulis, ijs of siroop is natuurlijk onmisbaar.
• Vergeet niet het loof van de zwarte bes te gebruiken om wijn en likeur na het macereren op smaak te brengen.

Vermeerderen: zwarte bes stekken

Stekken gebeurt van eind augustus tot oktober of in maart.

Stekken

• Neem stekken van ongeveer 20 cm van halfverhoute of verhoute scheuten, afhankelijk van het gekozen seizoen, met minstens 4 bladknoppen.
• Plant de stekken direct op hun definitieve plek, per groep van 3, of in een kleine geul, in lichte, vochthoudende grond en halfschaduw. Laat slechts 2 bladknoppen boven de grond uitsteken.
• Zorg ervoor dat de bodem in de zomer vochthoudend blijft.
• Verplant de gewortelde planten eventueel na een jaar.

Toepassingen en combinaties

Maak in de tuin een kleine eetbare haag door zwarte bessen, rode bessen en frambozen te combineren, bijvoorbeeld langs de moestuin, of plant de zwarte bes in een heesterborder met bloeiende struiken of achteraan in een border met vaste planten met herfstanemonen, Hosta of purperklokjes.

Een ander idee voor een combinatie: zwarte bes en rode bes, gecombineerd met enkele aardbeienplanten aan hun voet. Je kunt kruidenplanten (tijm, salie…) toevoegen, die bestuivende insecten aantrekken. Deze bestuiven ook je fruitbomen

De zwarte bes doet het goed in een diepe pot, maar moet alleen in zijn pot staan.