Tomaten: zaaien, planten, onderhoud en oogst

Beschrijving en plantkunde

Vandaag de dag is het moeilijk om je moestuin voor te stellen zonder tomaat. Toch werd deze moestuinplant niet altijd als zodanig beschouwd. De Solanum lycopersicum, een plantensoort uit de familie van de Nachtschadefamilie (Solanaceae), zou in 1519 zijn ontdekt door Hernan Cortés, een Spaanse zeevaarder, ontdekkingsreiziger en conquistador die naar Amerika vertrok om fortuin te maken. Daar, op een Azteekse markt in de provincie Tenochtitlan in het huidige Mexico, zou hij deze rode vrucht hebben gezien. Enkele jaren later kwam de tomaat via de haven van Napels in Spanje en vervolgens in Italië aan. Maar vanwege haar verwantschap met de giftige wolfskers waren wetenschappers uit die tijd alleen geïnteresseerd in haar geneeskrachtige eigenschappen.

Pas in 1784 classificeerde de catalogus van het huis Andrieux-Vilmorin de tomaat als moestuinplant. Vanaf dat moment nam haar populariteit weer toe en deed ze haar intrede in de tuinen, vooral in het zuiden. En na de Franse Revolutie, toen Provençaalse inwoners naar Parijs kwamen, deed de tomaat ook haar intrede in de grote stad. Ze bleef zich ontwikkelen en werd uiteindelijk een van de meest gegeten vruchtgroenten ter wereld. Er wordt ook veel wetenschappelijk en genetisch onderzoek naar gedaan en ze wordt voortdurend verrijkt met nieuwe hybriden en cultivars.

De naam ‘tomaat’ is afgeleid van het woord ‘tomalt’, dat afkomstig is uit het dialect van de Azteken in Mexico. Lange tijd werd de tomaat ook liefdesappel of gouden appel genoemd.

De tomaat is een kruidachtige plant die niet winterhard is en in een warm klimaat overblijvend is, maar die op onze breedtegraden als eenjarige wordt gekweekt. Van nature heeft deze plant een onbeperkte groei: dat wil zeggen dat ze onbeperkt doorgroeit als de topknoppen niet worden verwijderd. Er bestaan echter ook planten met bepaalde groei. Aan het begin van haar groei heeft de tomaat een opgaande en goed vertakte groeiwijze, maar naarmate ze zich ontwikkelt, gaat ze doorhangen en op de grond liggen. Bovendien heeft ze een zeer krachtig wortelstelsel dat tot 1 m diep in de grond kan doordringen.

De bladeren van de tomaat zijn groen, verspreidstaand, oneven geveerd, samengesteld uit 5 tot 7 deelblaadjes en sterk ingesneden en getand. Ze zijn bedekt met eenvoudige haren en klierachtige (glandulaire) haren die een etherische olie bevatten met een sterke, typische tomatengeur. De hoekige stengels zijn eveneens behaard.

De tomaat bloeit tussen het voorjaar en de zomer. Als hermafrodiete plant draagt de tomaat bloemen met de geslachtsorganen van beide geslachten, namelijk de stamper en de meeldraden. Ze worden eenvoudig bevrucht doordat de wind het stuifmeel op de stempels laat vallen (daarom moeten tomatenplanten die in een kas worden gekweekt soms worden geschud!). De okselstandige bloemen tellen 5 felgele bloembladen en 5 groene kelkbladen.

Daaruit ontstaan bessen die talloze zeer kleine zaden bevatten. Ze hebben verschillende vormen: ze kunnen rond, langwerpig, gehoornd, geribd, vlezig, hartvormig of gestreept zijn… en ook in trossen bijeenstaan. Ook cherrytomaten en cocktailtomaten vinden we in onze moestuinen.

Het vruchtvlees van tomaten kan min of meer stevig, knapperig, sappig, zacht of dik zijn; de smaak kan min of meer zuur, zurig of zoet zijn. Hoewel tomaten overwegend rood zijn, bestaan er ook gele tomaten, zoals ‘Cherry Yellow’, oranje tomaten, zoals de uit de Verenigde Staten afkomstige variëteit ‘Ananas’, witte tomaten (‘White Wonder’), indigoblauwe tomaten (‘Bosque blue’) en zelfs groene tomaten (‘Green Zebra’).

Een kleine greep uit de grote diversiteit aan tomaten

De verschillende tomatenrassen

Cherrytomaten en cocktailtomaten

Langwerpige tomaten

Platte en ronde tomaten

Hoornvormige tomaten

Grootvruchtige tomaten

Bijzondere tomaten

Cherrytomaat Gardeners Delight

Deze variëteit, die tot 2 m hoog kan worden, produceert lange trossen rode cherrytomaten

• Uiteindelijke planthoogte 2,10 m

Productfiche bekijken

Cherrytomaat Cherry Yellow (jonge planten)

Deze variëteit van cherrytomaat produceert ronde, felgele en zoete vruchten

• Uiteindelijke planthoogte 1,80 m

Productfiche bekijken

CherrytomaatSweetbaby F1 (jonge planten)

Deze variëteit van cherrytomaat zal kinderen zeker plezieren: ze produceert namelijk kleine, zeer geurige en zoete tomaatjes

• Bloeitijd juni tot september
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Tomaat Roma VF (jonge planten)

Deze tomaat, een echte klassieker in Italië, produceert middelgrote tomaten die geschikt zijn voor het maken van coulis en warme gerechten

• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Tomaat San Marzano 3

Deze variëteit produceert langwerpige, dieprode vruchten die aan de vorm van een kleine paprika doen denken. De vruchten zijn stevig en bevatten weinig zaad en weinig sap

• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Tomaat Rio Grande

Deze tomaat van het type ‘Roma’ produceert zeer vlezige tomaten met weinig zaad, die zowel gekookt als rauw in salades heerlijk zijn

• Uiteindelijke planthoogte 2,40 m

Productfiche bekijken

Vleestomaat Marmande (jonge planten)

Deze variëteit met haar bijzondere geur en textuur mag je niet missen. Het is een vroege variëteit die geschikt is voor korte zomers

• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Tomaat Saint-Pierre (jonge planten)

Een half late, zeer productieve oude variëteit. Ze produceert mooie rode tomaten met stevig vruchtvlees en een licht zurige smaak

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Vleesomaat Cherokee Purple (jonge planten)

Dit is een oude variëteit met grote vruchten en een paarszwarte schil. De tomaten zijn zeer smaakvol, sappig en sterk geurend

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Tomaat Hoornvormige van de Andes

Dit is een zeer oude tomaat die op paprika's lijkt. Het vruchtvlees is zeer dicht, zonder zaad en sap, geurig en zoet. Het is een half late variëteit

• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Tomaat Gagliardo F1 (jonge planten - geënt)

Een half vroege, zeer productieve en ziekteresistente variëteit die weinig sappige vruchten zonder zaad produceert

• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Tomaat Bellandine F1 (jonge planten)

Dit is een nieuwe, krachtige, productieve en ziekteresistente variëteit. Ze produceert weinig zure en vlezige vruchten

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Tomaat Zwarte van de Krim (jonge planten)

Een variëteit die bekendstaat om haar grote tomaten met een zeer milde smaak en bruinrood tot donkergroen vruchtvlees.

• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Tomaat Russe Rouge (jonge planten)

Een late variëteit met grote, geribde vruchten met stevig, sappig, smaakvol en zoet vruchtvlees

• Uiteindelijke planthoogte 1,80 m

Productfiche bekijken

Scharlakenrode pompoentomaat

Deze tomaten, die tot 600 g zwaar kunnen worden, zijn sterk geribd en hebben dicht, sappig en aromatisch vruchtvlees met slechts een vleugje zurigheid

• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Tomaat Green Zebra (jonge planten)

Deze variëteit van het middenseizoen produceert groen gestreepte vruchten met sappig, smeltend en zurig vruchtvlees

• Uiteindelijke planthoogte 1,80 m

Productfiche bekijken

Cherrytomaat Gele peer (jonge planten)

Deze oude variëteit van cherrytomaat valt op door haar kleine peervormige vruchten met een mooie geeloranje kleur. Bovendien heeft ze een uitstekende opbrengst

• Bloeitijd juni tot september
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Tomaat Ananas BIO (jonge planten)

Deze oude, late variëteit komt oorspronkelijk uit de Verenigde Staten. Ze dankt haar naam aan haar oranje en gele schil en vruchtvlees, die aan een ananas doen denken

• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Tomaat Green Sausage BIO - Ferme de Sainte Marthe

Dwergvariëteit van tomaten van het type Roma, maar met een groen en geel gestreepte schil. De vruchten zijn cilindrisch en hebben dicht vruchtvlees. Ze is zeer geschikt om te drogen

• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Tomaat Orange Queen (jonge planten)

Deze variëteit produceert gele tot feloranje tomaten met dicht en sappig vruchtvlees, weinig zaad en een milde smaak

• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Tomaten zaaien en planten

Waar en wanneer tomaten zaaien?

Of u nu uw eigen zaden hebt verzameld of ze in zakjes hebt gekocht, tomaten worden warm gezaaid, bij een temperatuur tussen 16 en 20 °C. De ruimte waarin u zaait, moet bovendien licht zijn om het fileren, oftewel een zeer snelle groei in de hoogte te voorkomen. Een veranda is de ideale plek om tomaten te zaaien.

De zaaitijd hangt vooral af van de regio waarin u woont. Over het algemeen moet u twee maanden rekenen tussen het zaaien en het verspenen in de volle grond. Ten noorden van de Loire worden tomaten vanaf half mei geplant, wanneer alle kans op vorst is geweken, min of meer na de IJsheiligen (11, 12 en 13 mei). Ten zuiden van de Loire kunnen tomaten daarentegen al vanaf half april worden uitgeplant. Er wordt dus afhankelijk van de regio gezaaid van half februari tot half maart.

Aarzel niet om meerdere variëteiten te zaaien, zodat u tomaten krijgt die vroeg of wat later rijpen, in allerlei kleuren en vormen.

Hoe tomaten zaaien?

De techniek voor het zaaien van tomaten:

• Vul zaaibakjes, bakken of terrines van 10 cm hoog met licht vochtige zaai potgrond
• Trek zeer ondiepe voren
• Leg de tomatenzaden om de 2 cm
• Dek af met een dun laagje potgrond
• Geef water met een plantenspuit en regenwater op kamertemperatuur
• Sluit de bakken af met plasticfolie of een transparant deksel om de kieming te versnellen (Denk er wel aan om dit regelmatig te openen om de zaailingen te beluchten).

Tot aan de kieming van de zaden, die meestal na ongeveer een week plaatsvindt, is het belangrijk om de potgrond vochtig te houden (maar niet doorweekt) door steeds met een plantenspuit water te geven.

U kunt ook rechtstreeks in kweekpotjes zaaien, die eveneens met zaai potgrond zijn gevuld en waarin 3 zaden worden geplant.

Wat u ook doet, denk eraan om uw zaaisels goed te etiketteren als u meerdere variëteiten hebt gezaaid.

Van de kieming in terrines of zaaibakjes tot het planten van jonge planten in de volle grond

Het verspenen in kweekpotjes:

Wanneer de kiemplanten vier bladeren hebben (naast de twee kiemblaadjes), moeten de sterkste worden verspeend in kweekpotjes met goede potgrond of verspeenpotgrond, zodat ze hun wortelstelsel kunnen versterken.

• Haal de tomatenkiemplanten met een vork uit de grond
• Maak een gat in elk kweekpotje en verspeen de jonge tomatenplanten tot aan de kiemblaadjes
• Druk de grond voorzichtig aan met uw vingertoppen en geef voorzichtig water met een kleine gieter met tuit, zonder het blad nat te maken.

De kweekpotjes worden warm gehouden tot het planten in de volle grond. Op zonnige dagen is het aan te raden ze buiten te zetten op een plek in de halfschaduw. Zo wennen de jonge planten aan de klimatologische omstandigheden.

Meer lezen:

• Tomaten zaaien en verspenen
• Tomaten zaaien in omgekeerde flessen
• Wanneer en hoe tomaten in de tuin verspenen?

Tomaten planten: waar, wanneer en hoe?

Wanneer het risico op vorst definitief is geweken, van half april tot half mei, afhankelijk van de regio, kunnen de tomatenplanten in de tuin worden uitgeplant. Ze moeten 5 tot 7 mooie bladeren hebben. Als u niet zelf hebt gezaaid, is dit ook het moment om planten in kweekpotjes te kopen.

Als zonminnende groente heeft de tomaat een zeer zonnige standplaats nodig om te rijpen. Ze heeft lichte, goed gedraineerde, eerder humusrijke grond nodig, die vooraf is verrijkt met compost of goed verteerde stalmest.

• Bewerk en verfijn de grond met een woelvork
• Maak om de 40 tot 50 cm gaten van minstens 20 tot 30 cm diep en breed, in rijen die 70 cm uit elkaar liggen. U kunt de planten ook verspringend planten
• Plaats bij elk gat een plantensteun
• Leg in elk gat een handvol fijngehakte verse brandnetelbladeren
• Plant de tomatenplant tot aan de eerste bladeren in het gat, eventueel licht schuin naar de plantensteun toe. De ingegraven stengel zal snel nieuwe stengels vormen
• Vul het gat weer op, druk de grond aan en maak een kleine kuil
• Geef water aan de voet van de plant en mulch.

U kunt uw tomaten ook in een pot op een balkon planten of in een kooi. U kunt er ook voor kiezen om uw tomaten volledig vrij te planten en te laten groeien.

→ Beluister ook onze podcast over de tomatenteelt:

Tomaten verzorgen

Eenmaal geplant hebben uw tomaten maar weinig verzorging nodig:

• Als u dat nog niet hebt gedaan, breng dan rond de voet van de tomaten een goede mulchlaag aan van stro en gedroogd grasmaaisel. De mulch voorkomt dat het water verdampt, waardoor u minder vaak water hoeft te geven en tegelijkertijd de groei van onkruid tegengaat
• Geef eenmaal per week overvloedig water, altijd aan de voet en zonder het blad nat te maken, om het risico op cryptogame ziekten te beperken
• Verwijder de dieven (de kleine zijscheuten) aan de voet van de tomaten zodra ze verschijnen, omdat ze de plant onnodig uitputten
• Tijdens de groei kunt u, maar niet overmatig, een speciale meststof voor tomaten of brandnetelgier geven, die de tomaten bemest en de bodem verbetert.

Meer lezen:

• Tomaten water geven: hoe doe je dat? 
• Foute ideeën over het kweken van tomaten 

Tomaten snoeien

Door tomaten te snoeien krijgt u grotere tomaten. Toch is het niet verplicht. Als u besluit uw tomaten niet te snoeien, krijgt u meer tomaten, maar ze zijn kleiner. De keuze is dus aan u! U hoeft alleen de dieven te verwijderen, dat wil zeggen de laagste zijscheuten: de kleinste kunt u met uw vingers toppen en de grotere snijdt u af met een goed schoon en gedesinfecteerd mes of een snoeischaar.

U kunt uw tomatenplant ook toppen wanneer deze minstens 3 bloemboeketten draagt. Knip de hoofdstengel 2 bladeren boven een boeket af. Herhaal dit telkens wanneer dat mogelijk is.

Meer informatie:

• Tomaten snoeien en aanbinden
• Hoe en waarom tomaten toppen? 
• Tomaten: wat doet u met de dieven? 

Ziekten en plagen van tomaten

De teelt van tomaten staat, hoewel deze bekendstaat als eenvoudig, vaak voor de uitdaging dat de plant gevoelig is voor verschillende schimmelziekten, met name de gevreesde valse meeldauw, en voor de regelmatige aanwezigheid van plagen. Om deze problemen te voorkomen, is het cruciaal om de juiste teeltmaatregelen toe te passen. Het is raadzaam om te voorkomen dat het blad nat wordt, tomatenplanten voldoende uit elkaar te zetten voor een goede luchtcirculatie, bij voorkeur onder glas te telen of een beschermende beschutting te plaatsen, en het belang van vruchtwisseling niet te onderschatten om de gezondheid van je planten te behouden.

Het verschijnen van valse meeldauw wordt gekenmerkt door bruine, olieachtige vlekken op het blad, die zich vervolgens uitbreiden naar de stengels en vruchten. Bij een aantasting blijkt het gebruik van Bordeauxse pap of een afkooksel van heermoes doeltreffend om de aangetaste planten te behandelen. Deze maatregelen, in combinatie met voortdurende waakzaamheid en het toepassen van goede teeltmethoden, dragen sterk bij aan het succes van je tomatenteelt doordat ze het risico op ziekten en plagen beperken.

Tomaten aangetast door valse meeldauw

Naast valse meeldauw kunnen tomaten last hebben van verschillende andere aandoeningen, zoals alternaria, ook wel zwarte rot genoemd, fusarium, verticillium, neusrot en het verschijnsel van opgerold blad. Deze ziekten kunnen de gezondheid en opbrengst van tomatenplanten aanzienlijk aantasten. Daarom zijn passende aandacht en verzorging nodig om ze te voorkomen en te bestrijden. Lees voor meer informatie ons artikel: “Neusrot bij tomaten: hoe effectief te bestrijden?“.

Wat plagen betreft, blijft de tomaat niet gespaard van aantastingen door de uilvlinder, een rups die zich met het blad voedt, de rode spint die bij droogte en warmte het blad aantast, of wortelknobbelaaltjes die de opname van water en voedingsstoffen door de wortels verstoren. Deze plagen kunnen aanzienlijke schade aan tomatenplanten veroorzaken en hun ontwikkeling en productiviteit rechtstreeks beïnvloeden.

Voor een doeltreffende aanpak van de ziekten en plagen die de tomatenteelt bedreigen, is het essentieel om je goed te informeren en je voor te bereiden om op de juiste manier in te grijpen. Daarom raad ik je sterk aan het artikel van Ingrid B. te lezen, met als titel “Tomaat: valse meeldauw, andere ziekten en plagen“. Het geeft een volledig overzicht van de symptomen, preventieve maatregelen en beschikbare behandelingen voor deze problemen. Dit artikel is een waardevolle bron voor alle tuiniers die hun gewassen willen beschermen en de gezondheid van hun tomaten willen waarborgen.

→ Lees ook ons artikel over de tomaatuilvlinder.

Tomaten vermeerderen

Tomaten worden vermeerderd door zaai. Je kunt je eigen tomatenzaden oogsten, ze in de schaduw laten drogen en ze in een papieren zak op een koele, goed geventileerde plek bewaren. Het is echter essentieel om alleen zaden van niet-hybride tomaten te oogsten, dus geen F1-zaden. Hybride F1-zaden zijn namelijk niet zaadvast.

Tomaten kunnen ook worden vermeerderd door stekken van uitgeknepen dieven. Nadat deze dieven zijn verwijderd, hoef je alleen de onderste bladeren te verwijderen en ze in een glas water of rechtstreeks in potgrond te zetten. Na één tot twee weken zijn er wortels gevormd en kunnen de stekken in de volle grond worden geplant.

Goede combinaties met tomaten

Als lid van de Nachtschadefamilie (Solanaceae) kan de tomaat niet goed overweg met aardappelen, aubergine en paprika, die ook tot dezelfde familie behoren, maar ook met venkel, biet en maïs.

Daarentegen houdt de tomaat van het gezelschap van groenten zoals asperges, prei, wortels en erwten, maar ook van sla, spinazie en radijs, die van haar schaduw profiteren. Het trio ui, knoflook en sjalot is bovendien nuttig om de tomaat tegen cryptogame ziekten te beschermen.

Aarzel ook niet om in de buurt van tomaten aromatische kruiden te planten, zoals basilicum, peterselie, munt, bieslook en salie, die insecten op afstand houden.

Plant ten slotte afrikaantjes in de buurt van je tomatenplanten (Tagètes), waarvan de sterke geur de belangrijkste vijanden van de tomaat verjaagt, of Oost-Indische kers, die bladluizen aantrekt.

→ Lees meer in de 10 beste begeleidende planten voor tomaten.

De oogst en het bewaren van tomaten

Tomaten worden geoogst wanneer ze goed rood (of geel, of groen…) zijn, meestal van juli tot oktober, en voor de vroegste rassen zelfs al in juni. U hoeft de tomaat alleen licht te draaien om haar van de plant los te maken. Om het rijpen van de laatste tomaten tegen het einde van de zomer te bevorderen, verwijdert u de bladeren die het zonlicht zouden tegenhouden.

Als u in het najaar nog enkele groene tomaten over hebt, pluk ze dan en laat ze binnen verder rijpen in een veranda of gewikkeld in krantenpapier. U kunt er ook pesto of jam van maken.

Tomaten zijn 4 tot 5 dagen houdbaar in de groentelade van de koelkast. U kunt ze ook steriliseren om ze in te maken, aan de lucht laten drogen en in olijfolie bewaren, of ze rauw of geblancheerd invriezen.

De voordelen van tomaten

De tomaat is een caloriearme vruchtgroente, maar zeer rijk aan vezels, kalium en vitamine A, C en E. Ze bevat ook een goede dosis antioxidanten. Daarentegen is ze erg zuur en kan ze maagproblemen veroorzaken.