Restio (Elegia capensis): planten, snoeien en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

De familie van de Restionaceae telt bijna 490 soorten, verdeeld over 56 geslachten (Elegia, Thamnocortus, Cannonois, Rhodocoma, Restio…), die vrijwel allemaal op het zuidelijk halfrond voorkomen. De Zuid-Afrikaanse fynbos, een heel bijzondere vegetatieformatie van het mediterrane type die eigen is aan Zuid-Afrika, telt bijna 330 soorten, terwijl Australië er met 150 soorten ongeveer half zoveel heeft. De overige soorten binnen de familie zijn verdeeld over Nieuw-Zeeland (4 soorten), Chili (1 soort) en Zuidoost-Azië (1 soort).

Restio’s zijn samen met de Ericaceae (heideplanten) en Proteaceae typische planten van de fynbos. Deze vegetatie wordt gekenmerkt door kwartszandgrond, arm aan stikstof en fosfor, en bedekt alle bergketens in het zuidwesten van het land tussen 0 en 1700 m hoogte. De vegetatie, die niet hoger wordt dan 3 à 4 m, wordt in stand gehouden en vernieuwd door periodieke branden, ongeveer om de 12 tot 15 jaar. De as verrijkt de bodem en stimuleert de kieming van de zaden van bepaalde restiosoorten. Andere restio’s lopen opnieuw uit vanuit de voet dankzij de krachtige wortelstokken, die tegen de vlammen beschermd zijn. Hun leefgebied varieert sterk: van zandvlaktes tot berggebieden, langs oevers van waterlopen en op kalkrotsen, op droge tot vochtige bodems. In bosrijke en waterrijke milieus komen ze echter niet voor.

Restio’s zijn kruidachtige vaste planten die, net als grassen, palmen en tulpen, tot de eenzaadlobbigen (monocotylen) behoren. Hun gegroefde, cilindrische en soms reusachtige stengels doen soms denken aan bamboe, maar ze vormen minder snel wortelopslag, en soms aan de biezen (Cyperaceae), met hun bladeren zonder bladschijf.

De vegetatie krijgt een franjeachtig uiterlijk dankzij de sterk gedeelde bladscheden (het deel vóór de bladschijf bij grassen), die bladverliezend of wintergroen zijn. De holle en altijd groene stengels, die in hun jeugdstadium soms een andere kleur hebben en meestal wintergroen zijn, verzorgen het grootste deel van de fotosynthese. Hun hoogte varieert naargelang de soort van 0,10 tot 4 m, maar hun diameter blijft vrij klein, in tegenstelling tot die van bamboe, die doorgaans dikker wordt naarmate de scheuten uit de grond tevoorschijn komen. Sommige soorten, zoals Elegia capensis, hebben bij elke knoop papierachtige, strokleurige bladscheden die een esthetisch en ruisend accent toevoegen wanneer de wind waait. De jonge halmen hebben vaak een zeer decoratieve tweekleurige groene en bruine of rozeachtige uitstraling.

Elegia capensis met een opvallend lijnenspel, halverwege tussen de paardenstaart en bamboe

De bloemen zijn eenslachtig, waardoor er mannelijke en vrouwelijke planten bestaan die vóór de volwassenheid van de plant nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn. De bloeiwijzen, die sterk verschillen naargelang het geslacht, verschijnen aan het uiteinde van de stengels, in plaats van verspreid over de stengels zoals bij de biezen. Ze vormen aren, pluimen of trossen van aartjes in bruine tinten, waarvan de mannelijke bloemen hun stuifmeel door de wind laten verspreiden. Het naakte zaad ziet eruit als een kleine hazelnoot, maar kan afhankelijk van de soort in een kapsel zitten of met andere zaden verbonden zijn. Het zaad draagt soms een wit mierenbroodje, een eiwitrijk orgaan dat dient om mieren te voeden. Zodra het op de grond valt, nemen de mieren het zaad mee naar de mierenhoop, eten het mierenbroodje op en brengen het zaad naar de afvalzone van de mierenhoop. Daar is het beschermd tegen kleine knaagdieren en ligt het in een vruchtbare omgeving, waardoor het al snel kiemt. Zo vormt het een mooi voorbeeld van mutualistische symbiose.

In Zuid-Afrika werden de halmen van grote restio’s, zoals die van Cannomois grandis en robusta, na het drogen gebruikt voor dakbedekking en om bezems van te maken. De dunne stengels van Elegia tectorum worden gebruikt om manden te vlechten. Ook het gebruik van restiostengels als snijbloem is momenteel erg populair.

Belangrijkste variëteiten van restio's

Lage variëteiten

Middelgrote variëteiten

Hoge variëteiten

Elegia tectorum Fish Hoek - Restio

Bijzonder compacte vaste plant die een kleine, zeer dichte pol vormt, bestaande uit stijve, bladvrije, grijsgroene stengels met bruine strepen. De bronsgouden bloemaren blijven lange tijd decoratief. Een zeer originele plant voor vochthoudende grond, in een pot, in de rotstuin of zelfs langs de vijver. Winterhard tot -8°/-10 °C.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Thamnochortus cinereus - Restio

Dichte middelgrote pol, bestaande uit soepele stengels en fijn, zilverkleurig loof met een zeer veerachtige uitstraling. In de zomer verschijnen grote bloeiwijzen in bruingouden aren, die lange tijd decoratief blijven. Wintergroen en eenmaal goed gevestigd opnieuw uit de wortelkluit uitlopend tot -10 °C. In de zon telen, in gewone tuingrond, die in de zomer zelfs droog mag zijn.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Elegia capensis - Restio

Elegante vaste plant die sierlijk golft in de wind. De wintergroene groeiwijze bestaat uit vertakte, behaarde, heldergroene stengels zonder bladeren. Goed geschikt voor arme, zandige, vochthoudende bodems die soms droog zijn. Eenmaal goed gevestigd en in zeer goed gedraineerde grond winterhard tot -10/-12 °C.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Rhodocoma capensis - Restio

Een van de winterhardste restio's, met de uitstraling van een groot, ongelooflijk veerachtig gras of een bamboe. Hij vormt een dichte, soepele pol met licht- en heldergroene stengels, zeer origineel in een pot of in een goed gedraineerde border, en zelfs in arme, soms droge grond in een niet al te koude regio. Wintergroen en eenmaal goed gevestigd opnieuw uit de wortelkluit uitlopend tot -12 °C.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Thamnochortus pluristachyus - Restio

Zeer verticale en wintergroene Zuid-Afrikaanse vaste plant, bestaande uit enigszins kronkelige, heldergroene stengels zonder bladeren, maar met fijne takjes. De grote bruine aren aan het einde van de zomer vangen het middaglicht prachtig op. Deze plant is goed geschikt voor ons zachte, vochtige zeeklimaat en verdraagt kalk goed. Eenmaal goed gevestigd winterhard tot -10/-12 °C.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Rhodocoma gigantea - Restio

Deze Zuid-Afrikaanse restio vormt een enorme pol met boogvormige stengels, bezet met fijne, donzig uitziende takjes. Onder goede omstandigheden en in een zacht klimaat bereikt deze verrassende vaste plant een hoogte van 2,50 tot 3 m. Winterhard tot -8 °C, houdt hij van de zon en geeft hij de voorkeur aan diepe, goed gedraineerde bodems die niet te droog maar vochthoudend zijn.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je restio?

De winterhardheid van de aangeboden restio’s varieert van -5 tot -12 °C, waardoor een zacht mediterraan klimaat of een standplaats langs de Atlantische kust goed geschikt is. Sommige soorten hebben veel vocht nodig, zoals Restio tetraphyllus (die brak water verdragen), terwijl andere droge, goed gedraineerde gebieden bevolken. Restio’s vragen om een voedselarme bodem (vooral arm aan stikstof en fosfor), die diep en los is en meestal goed gedraineerd. Deze bodem kan kleiig, leemachtig, zanderig, licht kalkhoudend of echt kalkrijk zijn voor de soort Thamnocortus pluristachyus. Let op met grote soorten zoals Cannomois gigantea, die na het aanplanten moeilijk te scheuren of te verplaatsen zijn, omdat de zeer diepe en stevige wortels krachtig de bodem in groeien op zoek naar water.

Restio’s houden van open plekken, maar verdragen afhankelijk van de soort ook halfschaduw en zelfs schaduw. Je kunt er hagen van maken of ze combineren in een exotische border. Zorg er daarbij voor dat ze, afhankelijk van hun groeikracht, voldoende ruimte krijgen.

Wanneer planten?

Plant restio bij voorkeur in het voorjaar, want deze plant kan slecht tegen kou. Wacht tot het risico op vorst voorbij is (half mei) voordat je hem in de volle grond plant.

In een pot kun je planten waarvan de wortels uit de pot groeien in het najaar verpotten.

Hoe plant je restio?

• Dompel de wortelkluit onder in een grote emmer water, zodat deze diepgaand goed vochtig wordt.
• Graaf een ruim plantgat, tot 1,50-2 m diep als het om een grote soort gaat, zodat de plant zich alle kanten op kan uitbreiden.
• Voeg enkele scheppen zand en grind toe aan je tuingrond om voor een goede drainage te zorgen en te voorkomen dat de bodem te voedselrijk wordt, wat schadelijk is voor de plant. In het land van herkomst maken restio’s plaats voor de Grassenfamilie (Poaceae) wanneer de bodem te rijk wordt.
• Zet de plant in het plantgat.
• Vul het gat weer met grond en druk deze licht aan.
• Geef water.

Een verrassende en sterke Zuid-Afrikaanse vaste plant die aan een paardenstaart of een riet doet denken!

Onderhoud

• Restio’s hebben in onze streken geen natuurlijke vijanden, afgezien van strenge vorst.
• Denk eraan jonge planten met dubbelgevouwen vliesdoek te beschermen of de pot op een beschutte, lichte en niet te warme plek te zetten. Na strenge vorst kan een goed aangeslagen plant vanuit de basis opnieuw uitlopen als hij het volgende seizoen goed water krijgt. Wanneer de plant er slecht aan toe is, snoei je de stengels in het late najaar terug om het effect van een brand na te bootsen, of knip je de dode stengels aan het begin van het volgende voorjaar af.
• Geef restio’s regelmatig en diep water wanneer ze in pot staan en om een goede hergroei te verzekeren. Als het ‘s winters niet vriest, zullen deze planten, zodra ze goed zijn aangeslagen, in de winter een vochthoudende tot vochtige bodem waarderen en de droge zomer goed verdragen. Een plant in pot heeft in de zomer echter meer water nodig.
• Ook al heeft de plant niet veel voeding nodig, je kunt in het voorjaar en de zomer bij planten in pot organische meststof, bij voorkeur fosforarme meststof, of compost geven; anders is bemesting overbodig. Als de takken klein blijven en weinig bladeren dragen, betekent dit dat de plant water tekortkomt. Als ze geelachtig verkleuren, geef je stikstofmeststof of ijzerchelaat.
• Een wortelbegrenzer kan nuttig zijn bij soorten met wortelstokken die zich sterk uitbreiden.

Vermeerderen

Afhankelijk van de soort wordt restio vermeerderd door zaai in het voorjaar op een verbrande bodem of door het scheuren van de pol in de winter. Dit is vaak specialistisch werk, want sommige soorten verdragen het scheuren niet en sterven af. In de fynbos is elk zaad kostbaar en zijn er verbazingwekkende aanpassingen om te voorkomen dat het door knaagdieren wordt opgegeten of onnodig kiemt. Het passeren van een brand maakt de rustperiode van sommige zaden ongedaan dankzij het gas dat vrijkomt bij de verbranding van de moederplant, terwijl mieren bijdragen aan de verspreiding ervan door het elaiosoom op te eten.

Pol scheuren

• Graaf een volwassen plant uit en deel de wortelstokken met een paar steken van een spade of snoeischaar.
• Knip de bladdragende stengels tot aan de basis af en plant de stronk opnieuw in goed doorlatende grond die vochtig wordt gehouden.
• Een goede tip is om 1 keer per maand meststof rijk aan sporenelementen (algenextract) toe te dienen om de wortelvorming en de hergroei van de stengels in het voorjaar te stimuleren.

Zaai

• Maak in een zaaibak of in de volle grond een zanderig substraat dat met as is vermengd en zaai de zaden.
• Houd het substraat vochtig totdat de zaden kiemen. Dit gebeurt na enkele maanden en de jonge planten verschijnen als een sterk vertakte, pluimachtige struik.

Toepassingen en combinaties

Restio’s kunnen worden gebruikt aan de oevers van waterpartijen wanneer ze van vochtige bodems houden, of om de omgeving van een zwembad te verfraaien, geplant in een grote bak die voortdurend vochtig wordt gehouden. Ook op het terras komen ze zeer decoratief tot hun recht; in een koud klimaat moeten ze binnen overwinteren. Ze passen bovendien uitstekend in een natuurlijke of eigentijdse tuin, net als grassen.

Een mooi duo: Elegia capensis en Crinum powellii (exotische en botanische tuin van Roscoff – Bretagne)

In een mild klimaat creëer je een Australische beplanting door ze te combineren met bloeiende struiken zoals de opmerkelijke Boronia, een soort heide met grote, felroze klokjes, de Gomphostigma virgatum met zilverkleurig loof dat voortdurend bezaaid is met witte bloemen, een Leucadendron of een Polygala en bolgewassen zoals de sierlijke engelenhengel (Dierama), de kafirlelie, de Watsonia…

Een idee voor een combinatie in een mild klimaat: Elegia elephantina, Beschorneria, Agave americana, Stipa tenuifolia, Yucca filamentosa ‘Bright Edge’ en Aeonium arboreum ‘Zwartkop’

Stel in een pot een beplanting samen met sterke, winterharde planten met een sierlijke groeiwijze, zoals paardenstaarten, dwergbamboes (Sasa tessellata, Pleioblastus fortunei…), kleine miscanthussoorten en carex.

Wist je dat?

De CCVS-collectie van de Restionaceae bevindt zich in de jexotische tuin van Roscoff.

De naam fynbos betekent in het Afrikaans waarschijnlijk ‘fijne struiken’ of ‘fijne bomen’, vanwege deze vegetatie die bestaat uit heideplanten, restio’s en Proteaceae.