Phlomis (brandkruid): planten, kweken en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

De brandkruiden omvatten ongeveer 110 soorten kruidachtige vaste planten en heesters, die van nature voorkomen van het Middellandse Zeegebied tot in Azië. De meest gekweekte soort in tuinen is de Phlomis fruticosa. In het wild komt deze vooral voor in het oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied (Klein-Azië, Turkije, Griekenland, Cyprus, Syrië…), wat verklaart waarom hij houdt van vrij warme, droge en zonnige standplaatsen. Brandkruiden groeien vooral op rotsachtige plaatsen en in droge graslanden. In Frankrijk komen drie soorten in het wild voor: Phlomis herba-venti, Phlomis lychnitis en Phlomis fruticosa; deze laatste is op sommige plaatsen verwilderd.

Het brandkruid behoort tot de Lipbloemenfamilie, waartoe planten behoren die vaak aromatisch zijn en vrij goed tegen droogte kunnen, waaronder veel mediterrane planten. Ze hebben gemeenschappelijke kenmerken in hun bladeren (ongedeeld, tegenoverstaand), stengels (vierkant), bloemen (tweelippig) en vruchten, en in hun aanpassing aan droogte. Voorbeelden zijn salie, lavendel, tijm en munt… maar ook andere sierplanten, zoals bergamotplanten, kattenkruid en Caryopteris.

De naam komt etymologisch van het Griekse Phlox, dat vlam betekent, omdat de bladeren als lont voor olielampen konden worden gebruikt. Een andere mogelijke verklaring is dat de naam afkomstig is van het Griekse Phlomos, de naam voor toortsen, vanwege het wollige loof van deze plant, dat enigszins aan dat van Phlomis doet denken. De soortnaam fruticosa betekent heesterachtig en komt van het Latijnse woord frutex: heester. In het Frans wordt phlomis Sauge de Jérusalem genoemd, omdat het loof lijkt op dat van salie… En inderdaad, phlomis lijkt sterk op salie: beide planten zijn familie van elkaar!

Phlomis purpurea: plantkundige illustratie

Brandkruiden kunnen kruidachtig of heesterachtig zijn. Ze vormen brede pollen met dicht loof, waardoor de groei van onkruid wordt beperkt. Ze worden bijna even breed als hoog. Brandkruiden worden tussen 60 cm en 1,50 m hoog. Phlomis italica behoort tot de laagste soorten en wordt vaak minder dan 60 cm hoog. De stengels van Phlomis zijn kenmerkend vierkant, met vier hoeken. Ze zijn lang en recht en groeien verticaal omhoog. De Phlomis tuberosa heeft zeer mooie purperen tot donkerrode stengels, die het loof en de bloei door hun contrast prachtig accentueren.

De bloei vindt plaats in de zomer, vaak rond juni en juli; afhankelijk van de variëteit kan deze echter duren van mei tot augustus-september.

De stengels worden regelmatig onderbroken door kransen van bloemen, die etagegewijs zijn gerangschikt. Ze bestaan uit bloemen die allemaal op dezelfde hoogte staan en de stengel vrij dicht omringen. Deze etagegewijze bloei zorgt voor een prachtig visueel effect! Juist dit geeft de bloei van de Phlomis tuberosa ‘Amazone’ zijn sierlijke uitstraling. Elke bloemenkrans lijkt op twee tegenoverstaande bladeren (schutbladen) te rusten, wat de bloeiwijze nog sierlijker maakt. Bovendien leent de bloei van Phlomis zich dankzij de lange, rechtopstaande bloemstengels uitstekend voor boeketten!

De bloemen van phlomis worden vaak twee tot drie centimeter lang. De bloembladen zijn vergroeid tot een buis, maar openen zich in twee lippen. De bovenlip vormt een helm, terwijl de onderlip in drie lobben is verdeeld. Deze kroon (het geheel van de bloembladen) staat in een kelk met vijf tanden. De bloem heeft ook vier meeldraden, waarvan twee lange en twee korte.

De bloei van phlomis heeft als voordeel dat hij vrij lichtgevend is! De bekendste is de Phlomis fruticosa, met prachtig heldergele bloemen, terwijl de bloei van Phlomis russeliana iets zachter geel is. Er zijn ook variëteiten met roze, mauve, purperen of witte bloemen!

De bloei van phlomis wordt gewaardeerd door bestuivende insecten, en vooral door hommels en metselbijen.

De bloei van de brandkruiden! In volgorde: Phlomis fruticosa (foto Stan Shebs), Phlomis tuberosa (foto C.T. Johansson) en Phlomis russeliana

Het brandkruid heeft vrij dicht en dik loof. De bladeren zijn eenvoudig van vorm (ongedeeld), ovaal en vrij langwerpig. Ze zijn gerimpeld en meestal behaard, oftewel pubescent. Aan de stengels staan de bladeren paarsgewijs; elk paar staat loodrecht op het vorige (kruisgewijs tegenoverstaande bladeren). De bladeren van Phlomis fruticosa doen denken aan die van salie, waaraan de plant zijn Franse naam Sauge de Jérusalem dankt. Bij Phlomis russeliana zijn de bladeren driehoekig of hartvormig; ze zijn vrij breed aan de basis en lopen toe naar de top. De bladeren van Phlomis zijn meestal 5 tot 20 cm lang. Phlomis lanata onderscheidt zich echter door zijn kleine, vrij ronde bladeren, die niet langer worden dan 3 cm!

De bladeren kunnen prachtig lichtgroen zijn, maar krijgen ook vaak een grijze tint, soms met een lichtblauwe zweem. Aan de onderkant zijn ze meestal wat grijzer en wolliger.

Bij de meeste variëteiten hebben de bladeren als voordeel dat ze wintergroen zijn! Het brandkruid blijft daardoor ook in de winter decoratief. De Phlomis tuberosa heeft echter bladverliezende bladeren.

De vaak grijze en behaarde bladeren van brandkruiden wijzen op een aanpassing aan droogte, omdat dit de verdamping vermindert en de plant zo het water in haar cellen kan vasthouden.

Het loof van Phlomis fruticosa, Phlomis lanata en Phlomis russeliana

De vrucht van phlomis bestaat uit vier nootjes (een tetrakeen), een van de kenmerken van de Lipbloemenfamilie. De vrucht zit in de kelk, die na de bloei op zijn plaats blijft. Wanneer de bloemstengels zijn uitgebloeid en vruchten dragen, behouden ze een decoratief, sierlijk uiterlijk! Je kunt ze in de winter laten staan, want ze geven structuur aan de borders en zorgen in deze periode van het jaar voor een origineel en aantrekkelijk effect.

De infructescenties van Phlomis fruticosa, die van Phlomis russeliana (foto Dominicus Johannes Bergsma) en de zaden van Phlomis tuberosa (foto Stefan lefnaer)

Het brandkruid is dus vrijwel het hele jaar decoratief in de tuin, dankzij de zomerbloei, de vruchten in de herfst en winter en het grijsgroene loof, dat vaak wintergroen is en aan dat van salie doet denken!

Belangrijkste variëteiten van Phlomis

De populairste variëteiten

Onze favoriete variëteiten

Brandkruid - Phlomis fruticosa

Brandkruid draagt kransen met goudgele bloemen. De plant heeft ook een mooi grijsachtig, donzig loof, dat lijkt op dat van echte salie!

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 1,25 m

Productfiche bekijken

Phlomis russeliana - Brandkruid

Deze phlomis bloeit met zachter geel dan Phlomis fruticosa en heeft grote, groene bladeren. De plant heeft van de Royal Horticultural Society (RHS) de Award of Garden Merit gekregen.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

 

Phlomis tuberosa Amazone - Brandkruid

Dit is een vrij hoge variëteit, waarvan de zeer slanke, donkerpurperen stengels vrij zachte, tere, naar mauve neigende roze bloemen dragen. Een sierlijke plant met een luchtige bloei! Het loof is bladverliezend.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Phlomis cashmeriana - Brandkruid

Deze phlomis vormt in de zomer bloemstengels met bloemen die in vrij dichte, grote kransen bijeenstaan. Deze hebben een mooie, heldere en zachte mauve kleur.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 70 cm

Productfiche bekijken

Phlomis samia - Brandkruid

Phlomis samia heeft een zeer zachte bloeikleur: lichtroze met een vleugje beige. De bladeren zijn aan de bovenzijde groen en aan de onderzijde grijs en donzig.

• Bloeitijd augustus, september
• Uiteindelijke planthoogte 1 m

Productfiche bekijken

Phlomis planten

Waar planten?

Phlomis is een plant voor de volle zon. Hij is ideaal in mediterrane tuinen en zonnige rotstuinen en is zeer geschikt voor tuinen aan de kust. Plant hem gerust aan de voet van een muur op het zuiden! Over het algemeen verdraagt hij echter ook een licht beschaduwde standplaats, zolang er maar voldoende licht is.

Phlomis stelt weinig eisen aan de bodem. Hij groeit goed op arme, zelfs stenige bodems en verdraagt kalkrijke grond. Het belangrijkste is dat de bodem goed gedraineerd is, want deze plant verdraagt geen overmatige vochtigheid! Als je bodem water vasthoudt, plant hem dan op een heuveltje. Door de border op te hogen, kan het water sneller wegstromen. Je kunt ook grind toevoegen om de infiltratie van het water te verbeteren. Plant hem bij voorkeur in een zanderig, licht en arm substraat.

Omdat phlomis vrij breed en spreidend groeit, laat je wat ruimte rondom de plant en zet je hem niet te dicht bij andere planten.

Phlomis kan uitstekend in een rotstuin worden geplant. Hij past ook goed in borders met vaste planten, langs een rand of in natuurlijke borders, vooral variëteiten zoals Phlomis tuberosa ‘Amazone’! Omdat phlomis vrij breed en spreidend groeit, laat je wat ruimte rondom de plant en zet je hem niet te dicht bij andere planten.

Wanneer planten?

Je kunt phlomis in het najaar of voorjaar planten. Plant hem bij voorkeur in het najaar als je in een regio met een mild klimaat woont, en in het voorjaar als je in een strenger klimaat woont.

Hoe planten?

Omdat phlomis vrij brede pollen vormt, houd je voldoende plantafstand aan (minimaal 70 tot 80 cm).

Zo plant je phlomis:

1. Zet de plant in een teil met water, zodat je de kluit goed kunt bevochtigen.
2. Bereid ondertussen de bodem voor. Graaf een plantgat en voeg indien nodig wat grind toe om de infiltratie van het water in de bodem te bevorderen. Je kunt ook een heuveltje maken, zodat je de plant verhoogd kunt zetten en voorkomt dat het water later blijft staan.
3. Haal de plant uit de pot en zet hem in het plantgat.
4. Vul de aarde rondom de plant weer aan.
5. Druk de aarde licht aan met de palm van je hand.
6. Geef overvloedig water.

Blijf de plant de weken na het planten water geven. Daarna kan phlomis zonder waterbeurten.

Phlomis herba-venti (foto Luis Nunes Alberto)

Onderhoud

De phlomis heeft als voordeel dat hij nauwelijks onderhoud nodig heeft! Je kunt hem in een deel van de tuin laten groeien zonder in te grijpen. Hij is goed bestand tegen droogte en hoge temperaturen en heeft dus geen water nodig. Omdat hij het ook goed doet op vrij arme grond, heeft hij evenmin meststof nodig.

Je kunt de bloemstengels in het najaar, wanneer ze zijn uitgebloeid, snoeien, maar wij raden je aan ze liever de hele winter te laten staan, omdat ze sierlijk zijn. Je kunt ze vervolgens aan het einde van de winter (maart – april) afknippen en meteen ook de door vorst beschadigde bladeren verwijderen. Je kunt de plant ook na de bloei licht snoeien, zodat hij compact en dicht blijft. Omdat Phlomis tuberosa een bladverliezende plant is, raden we je aan de pol aan het einde van de winter schoon te maken en de stengels en bladeren die zijn verdroogd te verwijderen.

Hoewel hij niet gevoelig is voor ziekten, wordt de phlomis soms aangetast door cicaden, kleine insecten die in het weefsel van de plant prikken om sap op te nemen. De bladeren vertonen dan kleine verkleurde puntjes. Dit kan ook leiden tot het ontstaan van roetdauw, maar over het algemeen is de schade niet erg groot. Je kunt de plant behandelen met neemolie of bruine zeep.

Vermeerdering: zaai, stekken, scheuren

Phlomis kan worden vermeerderd door te zaaien, te stekken of te scheuren. Wij raden echter vooral stekken aan.

Zaai

In het najaar kunt u de zaden van Phlomis oogsten uit de vruchten op de uitgebloeide bloemstengels en ze aan het begin van het voorjaar zaaien.

1. Neem een pot en vul deze met zaai- en stekgrond. Druk de grond licht aan.
2. Zaai de zaden op het oppervlak.
3. Dek ze af met een beetje potgrond.
4. Geef fijn nevelwater.
5. Zet de pot bij een temperatuur tussen 15 en 18 °C.
6. Blijf regelmatig water geven, zodat het substraat vochtig blijft tot de kieming.
7. Heb geduld… De zaden kunnen na twee weken kiemen, maar soms duurt het veel langer voordat ze boven de grond komen: wel twee maanden!
8. Daarna kunt u de jonge scheuten verspenen in afzonderlijke potten. Plant ze vervolgens in de volle grond in het najaar of het volgende voorjaar.

Stekken

U kunt phlomis aan het einde van de zomer (juli – augustus) door stekken vermeerderen.

1. Neem een stuk van een stengel die bij voorkeur niet bloeit en gezond is. Het moet 10 tot 15 cm lang zijn. Snijd netjes met een ontsmet mes, vlak onder een knoop. Verwijder eventuele bloemen of bloemknoppen.
2. Verwijder de bladeren van de onderste helft van de stengel, zodat er aan het uiteinde nog maar enkele overblijven.
3. Maak een pot klaar met een mengsel van potgrond en zand en geef water, zodat het mengsel goed vochtig is.
4. Plant de stek in het substraat.
5. Druk de grond rondom de stengel goed aan om de luchtholtes te verwijderen en te zorgen voor een goed contact tussen de stengel en het substraat.
6. Zet de stek onder een koude bak, beschut tegen vorst. De plek moet licht zijn, maar zonder direct zonlicht.

Het is beter om een plastic fles of plastic zak over de pot te plaatsen om een vochtige atmosfeer in stand te houden (stekken onder glas). Denk er wel aan om af en toe te beluchten om te voorkomen dat ziekten of schimmels ontstaan.

Splitsen

Het scheuren van pollen is mogelijk in het najaar of het voorjaar. Hiermee kunt u de planten verjongen en krachtiger maken. U kunt dit elke drie jaar doen. Graaf een goed gevestigde, vrij brede pol die al meerdere jaren op dezelfde plek staat voorzichtig uit. Verdeel deze in meerdere stukken en plant ze vervolgens op nieuwe plekken uit, nadat u de grond hebt voorbereid.

→ Lees meer in onze handleiding Hoe vermeerder je Phlomis of brandkruid?

Phlomis combineren in de tuin

Brandkruid is echt perfect voor mediterrane en droge tuinen. Plant het samen met wolfsmelk, Stachys byzantina, Verbascum, rotsrozen… Ontdek de prachtige, zeer delicate blauw-paarse bloemen van Catananche caerulea. Kies ook voor kruidenplanten, zoals lavendel, salie, strobloemen en heiligenbloem. Zo krijg je een tuin die bijna geen onderhoud vraagt! Dit type border is bijzonder geschikt voor tuinen aan de kust.

Omdat brandkruid goed tegen droogte kan en van arme, goed doorlatende, stenige grond houdt, kan het uitstekend achter in een rotstuin worden geplant. Zet het voor enkele lagere planten, die kussens vormen of bodembedekkend groeien, zoals steenbreek, kruipende vlambloem, vetkruid of wolfsmelk uit Corsica (Euphorbia myrsinites). Voeg eventueel enkele kruisdistels, zonneroosjes, Armeria maritima en zandanjers (Dianthus arenarius) toe. Geniet ook van de bijzondere bloei van kogeldistels! Voor een rotstuin raden we aan de compactste soorten brandkruid te kiezen in plaats van de hoge variëteiten. Phlomis lanata lijkt bijzonder geschikt.

Brandkruid past goed in een mediterrane of droge tuin. Phlomis fruticosa, Stachys byzantina (foto Plenuska), lavendel en Cistus monspeliensis (foto Jean-Pol Grandmont)

Voor een klassiekere, maar toch zeer kleurrijke en levendige border kun je brandkruid combineren in een gemengde border. Plant het samen met ooievaarsbek, Centranthus ruber, vrouwenmantel, salie en kattenkruid. Het kan langs een pad worden geplant om een levendige en lichte sfeer langs een doorgang of tuinpad te creëren.

Met zijn lange, rechtopstaande, zeer luchtige en delicate stengels past Phlomis tuberosa ‘Amazone’ dan weer beter in een natuurlijke tuin. Plant hem samen met hoge siergrassen (Calamagrostis, Stipa gigantea…), die het zonlicht prachtig vangen. Voeg Echinacea purpurea, Cirsium japonicum toe, evenals grote kaardebol (Dipsacus). Laat je verleiden door de lange bloeiaren van Veronicastrum! Omdat de variëteit Phlomis tuberosa ‘Amazone’ vrij sierlijk oogt, kan ze ook worden gebruikt om contrast te creëren in een modernere tuin, samen met lagere en compacte planten.

→ Ontdek nog meer mooie ideeën om brandkruid of Phlomis te combineren in onze adviesfiche!

Voor een natuurlijke tuin: Phlomis samia, Dipsacus fullonum (foto Radio Tonreg) en Echinacea purpurea ‘The King’