Kruisbes planten, snoeien en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

De aalbessen behoren tot het geslacht Ribes, dat uit ongeveer 200 soorten bestaat die deel uitmaken van de familie Grossulariaceae. Deze familie omvat soms de geslachten Itea, Escallonia en Ribes (ITIS, 27-04-2010), of Grossularia en Ribes (DELTA Angio, 27-04-2010). De Ribes-soorten komen voor in de gematigde gebieden van het noordelijk halfrond en in de bergen van Midden-Amerika en Zuid-Amerika tot in Patagonië.

De aalbes draagt de wetenschappelijke naam Ribes rubrum, een soortnaam die in het Latijn ‘rood’ betekent, of Ribes vulgare, ‘gewoon’, terwijl de zwarte bes de naam Ribes nigrum draagt, ‘zwart’, vanwege de kleur van zijn vruchten. De soort rubrum omvat ook de categorie van de rode aalbes, die later rijpt, geoogst wordt van 5 tot 15 augustus en lange steeltjes heeft die gemakkelijker te plukken zijn. De kruisbes is afkomstig van een andere soort, Ribes uva-crispa (ook Ribes grossularia genoemd). Deze soort uit de Kaukasus en Oekraïne werd in de middeleeuwen door de Noormannen en Denen naar Frankrijk gebracht. Ze houdt van vochtige zomers en strenge winters, wat verklaart waarom ze veel wordt geteeld in Nederland, Duitsland en Groot-Brittannië.

De jostabes (Ribes x nidigrolaria) is een fruitheester met blauwzwarte vruchten, ontstaan uit een kruising tussen de zwarte bes en de aalbes. Andere soorten van Ribes, die rode ribes worden genoemd, worden als sierplant gekweekt, zoals Ribes sanguineum, een van de eerste heesters die in het voorjaar bloeit met zijn rijke trossen roze bloemen, of Ribes odoratum met gele bloemen met een delicate geur en zeer aromatisch loof dat aan kruidnagel doet denken. De alpenbes (Ribes alpinum), die grote scharlakenrode bessen voortbrengt, is tweehuizig en heeft dus een mannelijke plant in de buurt nodig om vrucht te dragen. Toch wordt vaak juist de mannelijke plant aangeplant vanwege de zeer decoratieve groene bloei in het voorjaar. De schitterende bessen en het loof van de Ribes, dat in het najaar meestal mooie gouden tinten krijgt als het klimaat geschikt is, maken van deze heester een zowel smakelijke als sierlijke plant die gemakkelijk in zelfs een bescheiden tuin kan worden ingepast.

Ribes rubrum – botanische illustratie van P.J. Redouté

De kruisbessen vormen lage heesters (50 cm tot 1,20 m) met veel vertakkingen en slanke twijgen, terwijl de aalbessen lange, weinig vertakte stengels vormen met zacht hout en veel merg. Hun groeiwijze bereikt 1 m in doorsnee en 1,20 tot 1,60 m in hoogte. De rode aalbes vormt een krachtigere heester dan de aalbes en levert per plant een hogere opbrengst, ongeveer 8 tot 10 kg aan een plant van 1,60 m hoog die wordt geleid, tegenover 5 tot 6 kg bij de aalbes. De kwetsbare takken moeten vaak worden geleid.

De eenvoudige bladeren van Ribes rubrum hebben een middengroen bladmoes van 10 tot 12 cm breed, met 3 tot 5 gekartelde lobben, aan de bovenzijde kaal en aan de onderzijde licht behaard. Ze lijken sterk op de bladeren van de zwarte bes, maar doordat de bladeren bij het fijnwrijven tussen de vingers geen geur afgeven, kan worden vastgesteld dat het om een aalbes en niet om een zwarte bes gaat. De bladeren van de kruisbes zijn licht behaard en vaak vrij helder groen en veel kleiner, 6 tot 7 cm breed, met 3 hoofdlobben die aan de basis worden omgeven door 2 kleinere lobben. De doorns van de kruisbes staan afzonderlijk of in bundels van 2 of 3 op de stengels; er bestaan ook doornloze variëteiten.

De vruchtvorming van aalbessen vindt vooral plaats op twijgjes of bladknoppen (kortloten, vruchtsporen) die op 2- en 3-jarig hout staan. De bloei van de kruisbes bestaat uit afzonderlijke bloemen of bloemen per 2-3, terwijl de plant bij de aalbes lange trossen van 10 tot 20 bloemen vormt. In beide gevallen zijn de kleine groenwitte, bruinachtige of zelfs roze bloemen vrij onopvallend, maar zeer rijk aan nectar. De bloemkronen bestaan uit 4-5 bloemblaadjes die korter zijn dan de 4-5 kelkbladen die de kelk vormen. Het centrum wordt ingenomen door de 4-5 meeldraden en een stamper met een onderstandig vruchtbeginsel. Aalbessen zijn zelfbestuivender dan zwarte bessen, maar het aanplanten van 2-3 variëteiten wordt toch aanbevolen om de opbrengst en de smaak en geur van de gelei te verbeteren!

Na de bevruchting ontwikkelt het vruchtblad zich tot een bes met meerdere pitten en de resten van de verdroogde kelk aan de top. De oogst vindt plaats tussen eind juni en half augustus, afhankelijk van de variëteit. Bij de kruisbes is de sappige, doorschijnende bes afzonderlijk of in groepjes van 2 of 3 aanwezig. Ze is rond of ovaal, 1 tot 1,5 cm in doorsnee, met een behaarde of kale schil. De kleur varieert van geelgroen tot paarsrood, met een zoetere smaak dan die van aalbessen. Bij deze laatste zijn de bessen 0,5 tot 1 cm groot, met trossen die afhankelijk van de variëteit meer of minder gevuld zijn en verschillende tinten rood hebben (roze, scharlakenrood, donkerrood), of wit zijn zoals bij Versaillaise Blanche. Elke aalbesvariëteit wordt gekenmerkt door een andere geur en zoetzure smaak.

Rode en daarna witte aalbessen, kruisbessen en jostabessen

De vrucht van de aalbes bevat weinig suiker en is dus caloriearm, maar bevat wel interessante hoeveelheden vitamine C, A en B, evenals mineralen zoals calcium, ijzer, kalium en fosfor en sporenelementen. De vezelrijke vrucht zuivert het lichaam dankzij haar vochtafdrijvende, spijsverteringsbevorderende, leverontzwellende en laxerende eigenschappen, op voorwaarde dat ze nauwelijks rijp wordt gegeten.

Belangrijkste variëteiten van bessenstruiken

Populaire aalbesrassen

Populaire kruisbesrassen

Jostaberassen

Rode bes Rolan

Productief ras dat zeer resistent is tegen ziekten en veel koude nodig heeft. Zelfbestuivend en vormt lange trossen zeer smakelijke rode vruchten. Planten kan van oktober tot maart, voor een oogst in juli en augustus.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Rode aalbes Gloire des Sablons

Oud ras dat in juli zeer geurige trossen lichtroze bessen produceert. De weinig zure bessen zijn uitstekend geschikt om vers te eten. Dit zelfbestuivende, krachtige en productieve ras is resistent tegen bladluizen.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Rode aalbes Jonkheer van Tets

Vroeg en zeer productief ras, aanbevolen voor streken met koude winters. Zelfbestuivend en vormt eind juni lange trossen lichtzure, grote rode vruchten. Krachtig ras met een goede weerstand tegen ziekten.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Witte aalbes Cerise Blanche Georges Delbard

Laat ras dat eind juli rijpt en wordt beschouwd als een van de beste witte rassen. Het vormt lange, licht goudkleurige trossen met vruchten met een friszure, aromatische smaak. Dit zelfbestuivende en middelsterk groeiende ras is productief en goed bestand tegen ziekten.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Kruisbes Winham's Industry (blote wortel)

Vroeg en weinig doornig ras dat vanaf juni grote rode vruchten met een licht friszure maar zeer zoete smaak produceert. De bessen zijn heerlijk om zo te eten en ook ideaal voor jam, gelei, taarten of als begeleider van vlees en vis. Gemakkelijk te telen, maar gevoelig voor droogte.

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1 m

Productfiche bekijken

Kruisbes Lady Sun

Krachtig, zeer productief en ziekteresistent ras. Het produceert grote, doorschijnende geelgroene vruchten met een licht friszure smaak. Dit ras heeft zeer weinig doornen, waardoor de oogst gemakkelijker wordt.

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1 m

Productfiche bekijken

Rode bes Agate Rouge Georges Delbard

Laat en zelfbestuivend ras dat goede opbrengsten geeft met lange, gemakkelijk te plukken trossen. De lichtrode, stevige en zure bessen zijn iets groter dan die van aalbessen. Gemakkelijk te telen in de niet te felle zon, in goed doorlatende grond, ook als die arm is. De struik wordt tot 1,2 m hoog. Planten kan van oktober tot maart, voor een oogst van half juli tot half augustus.

• Bloeitijd mei
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Het planten van de aalbes

Waar planten?

De aalbes vormt een zeer winterharde heester die temperaturen tot -25 °C verdraagt en perfect geschikt is voor het noorden van de Loire of middelgebergten. Hij is echter gevoelig voor aanhoudende voorjaarskou tussen 1 en 5 °C, waardoor de vruchten kunnen afvallen als gevolg van een slechte bestuiving. Plant hem in het zuiden in de halfschaduw op een koele plek, liever dan in de volle zon.

Hij verdraagt voldoende gedraineerde kleigrond, maar geeft de voorkeur aan een humusrijke bodem zonder te veel kalk en diep en in de zomer koel is.

Kies voor een standplaats met indirect zonlicht of halfschaduw, op een plek die beschut is tegen harde wind, want de aalbes verdraagt geen hitte en droogte.

Plant indien mogelijk meerdere rassen van de aalbes door elkaar om de bestuiving te bevorderen, ook bij zelfbestuivende rassen. Reken op één bestuiver per vier planten.

Wanneer planten?

Planten wordt aangeraden tussen oktober en maart, wanneer het loof afwezig is, en vermijd vorstperiodes.

Hoe planten?

Deze plant kan gemakkelijk worden geteeld op een koele plek die beschut is tegen wind en felle zon. Houd een plantafstand van 1,20 m aan als je een haag vormt (2,50 m tussen de rijen voor een boomgaard). De rode aalbes vormt een heester die net zo groeikrachtig is als de zwarte bes. Houd 1,80 m afstand in de rij aan of leid de plant.

• Dompel de wortelkluit van een plant in een pot onder in een emmer water om deze goed vochtig te maken. Gaat het om een plant met blote wortel,* snijd dan beschadigde wortels netjes terug en smeer ze vervolgens in met pralinage of anders met modder.
• Graaf met een spade een plantgat van 30 cm in alle richtingen en voorkom dat je de wanden glad maakt.
• Maak de bodem los door stenen en ongewenst onkruid te verwijderen,
• Voeg een flinke hoeveelheid goed verteerde organische stof toe (potgrond, compost…). Voeg op arme grond hoornmeel (rijk aan stikstof) en basisbemesting (rijk aan fosfor en kalium) toe. Is je grond kalkrijk, voeg dan turf toe en breng daarna een mulchlaag aan van zure materialen (naalden of pijnboomschors…).
• Begraaf de wortelhals 5 cm  om de vorming van nieuwe stengels te bevorderen en vul het plantgat daarna aan met de grond, waarbij je een kuiltje vormt.
• Geef per plant 5 tot 10 liter water, afhankelijk van de grootte.
• Snoei de struik terug tot op 2-3 ogen als dit nog niet op de boomkwekerij is gedaan.

→ *Lees meer in ons artikel Aalbessen met blote wortel planten.

Rode aalbes

In een pot: leg onder in een pot van minstens 40 cm diep een laag grind of kleikorrels om de waterafvoer te bevorderen. Vul de pot met een mengsel van potgrond, tuingrond en compost. Plaats de wortelkluit en begraaf de wortelhals licht.

Onderhoud, snoei en mogelijke ziekten

• Geef aan het begin van elk voorjaar organische mest.
• Zorg dat de bodem vochthoudend blijft om roest te voorkomen, door regelmatig water te geven, vooral in het voorjaar.
• Lage temperaturen tussen 1 en 5 °C hebben tijdens de bloei in april een negatieve invloed op de bevruchting van de bloemen, waardoor de oogst sterk kan afnemen. Installeer indien nodig tijdens koude nachten een vliesdoek, maar let erop dat je overdag de bestuivers niet hindert.
• Zet een waterbakje voor vogels neer in plaats van een beschermingsnet voordat de vruchten rood kleuren.
• Verwijder in het najaar droge of gevlekte bladeren.

Ziekten en plagen van de aalbes

Deze makkelijke heester is weinig gevoelig voor ziekten, maar kan worden aangetast door bladluizen, schildluizen en mijten. De overwinterende vormen hiervan kun je met een winterbehandeling bestrijden. Let op: de groene of rode zwellingen die vaak op de bladeren van aalbessen te zien zijn, worden veroorzaakt door geel-oranje bladluizen van Cryptomyzus ribis, die zich aan de onderkant van het blad bevinden. Verwijder de aangetaste bladeren en verbrand ze. De bessenglasvlinder veroorzaakt tussen juni en oktober het verdrogen van de takken van de aalbes. Deze witte rups kun je bestrijden door de uitgeholde takken af te knippen en te verbranden.  Als oranje puistjes de onderkant van de bladeren bedekken, besproei je de plant met een fungicide tegen  roest, zoals een afkooksel van heermoes.  Weet dat vijfnaaldige dennen, zoals de weymouthden, die op minder dan 1 km afstand staan, en zegges (Carex) deze ziekte overbrengen. Anthracnose is een schimmelziekte die hoekige, witte vlekken met een roodbruine rand veroorzaakt. Deze gaan gepaard met vroegtijdige bladval in juni-juli en soms met het verdrogen van de trossen. Verzamel de op de bodem gevallen bladeren en verbrand ze. Behandel de plant aan het einde van de bloei met een fungicide op basis van koper, 15 dagen later opnieuw en vervolgens een derde keer na de oogst. Behandel de plant tijdens de groei tegen echte meeldauw (of “wit”) zodra een grijsachtig waas de bladeren bedekt, want deze schimmel is een geduchte vijand, vooral van kruisbessen. Die zijn ook gevoelig voor grauwe schimmel, een andere verwante schimmelziekte (bladeren en vruchten worden bedekt met een witachtig dons dat bruin wordt) die de oogst volledig kan vernietigen. Verwijder en verbrand de aangetaste delen en behandel de plant vanaf het begin van de groei het volgende jaar met zwavel.

Abnormaal gezwollen knoppen die verdrogen of geplooide bladeren geven, wijzen op een aantasting door de galmijt van de aalbes. Deze kan het virus van de reversieziekte van de zwarte bes overbrengen, waarvoor geen behandeling bestaat. Verwijder de aangetaste knoppen en verbrand ze. Trek de plant uit als deze te sterk verzwakt is.

Als hongerige vogels in de winter de knoppen aanvallen, geef ze dan zaden.

→ Lees meer in ons artikel: Ziekten en plagen van aalbessen.

De snoei van de aalbes

Het doel is om vervolgens ongeveer twaalf productieve takken per plant te behouden. Ga hiervoor als volgt te werk:

• In het jaar van aanplant is het raadzaam de takken terug te snoeien tot op 2 à 3 knoppen.
• Het vervangen van de oudste takken (5 à 6 jaar oud) begint na 3 jaar en gaat meer dan 15 jaar door voor een optimale productie.
• Behalve bij de kruisbes kun je ook de scheuten van het jaar (met een lichte schors) tot op twee derde van hun lengte terugsnoeien (bij zwarte bessen en jostabessen slechts tot op een derde).

Lees voor meer informatie deze fiche: Aalbessen en zwarte bessen snoeien en Aalbessen snoeien: wanneer en hoe doe je dat goed?

Oogst en bewaren

Oogst van bessen

• De vruchten worden goed rijp geoogst, wanneer ze gemakkelijk van de tros of tak loslaten. De oogst bedraagt ongeveer 3 tot 4 kg per plant bij de kruisbes, 3 kg bij de aalbes en 8 tot 10 kg bij de druivenbes.
• Bessen kunnen vers worden gegeten of verwerkt in zoete gerechten (taarten, jam, gelei…) of hartige gerechten (bij vlees, vis…). Traditioneel werd in de Scandinavische landen het sap van kruisbessen verwerkt in een zoetzure saus die bij makreelgerechten werd geserveerd (vandaar de oorsprong van de naam van de heester).

Voor het oogsten van je bessen, in de praktijk:

• Laat ‘s ochtends of aan het einde van de middag, bij droog weer, de trossen of bessen met een kam in een met een theedoek beklede mand vallen en zet ze snel koel.
• Spoel ze snel af onder koud water voordat je ze opeet, goed uitgespreid op een plaat invriest of verwerkt.

Kruisbessenstruik beschermd met een net

Bessen bewaren

• Bessen kunnen maximaal 1 week in de groentelade van de koelkast worden bewaard. Je kunt ze dan gebruiken in salades, om taarten of ijs mee te versieren. Je kunt ze combineren met vlees zoals rundvlees of wild, of er muffins, taarten… mee maken.
• Verwerken tot jam, gelei, sap, coulis, ijs of siroop is natuurlijk ook een uitstekende optie.

→ Bekijk het recept voor bessenjam en bessengelei in onze handleiding!

Vermeerderen

Stekken gebeurt van eind augustus tot oktober of in maart.

Kruisbes stekken

• Neem stekken van ongeveer 20 cm van halfverhoute of verhoute scheuten, afhankelijk van het gekozen seizoen, met minstens 4 bladknoppen.
• Steek de stekken rechtstreeks op hun plaats per groep van 3 of in een ondiepe geul, in lichte, vochthoudende grond en halfschaduw. Laat slechts 2 bladknoppen boven de grond uitsteken.
• Zorg ervoor dat de bodem in de zomer vochthoudend blijft.
• Verplant de gewortelde planten eventueel na een jaar.

→ Lees meer over de vermeerdering van kruisbessen in onze adviesfiche, en over de vermeerdering van kruisbessen in de tutorial van Ingrid!

Toepassingen en combinaties

Aarzel niet om een klassieke buxushaag te vervangen door een klein eetbaar haagje om de moestuin te omzomen, waarin verschillende soorten aalbessen, zwarte bessen en frambozen worden gecombineerd. De aalbes komt ook mooi tot zijn recht in een heesterborder met bloeiende heesters of achteraan in een border met vaste planten met Coreopsis, Rudbeckia’s of ooievaarsbekken. Deze heester, die een groot deel van het jaar bescheiden oogt, komt pas echt tot zijn recht wanneer hij vol hangt met zijn lange bloederode trossen, waarin het zomerlicht speelt. Het plezier is dubbel: zowel visueel als smaakvol.

Een voorbeeld van een combinatie in een border op goed doorlatende grond: aalbes met Rudbeckia’s zoals ‘Early Bird Gold’, Helianthemum ‘The Bride’, ooievaarsbekken ‘Rozanne’, Coreopsis ‘Cosmic Eye’ en zonnebloemen

In de tuin kan de kruisbes ook een dichte doornhaag vormen, dankzij zijn vele doorns, waarvoor je tijdens de oogst moet oppassen.

Je kunt je aalbessen ook combineren met vruchtstruiken die vogels graag zullen eten, zoals Leycesteria formosa, Callicarpa, Nandina domestica en zijn variëteiten, Japanse sierkweeën, de kleinbladige dwergmispel, hertshooi Magical Beauty, sneeuwbessen…

Voor kleine tuinen of om ruimte te winnen, is het slim om de aalbes op stam te kweken of zelfs te leiden tegen een muur, vooral de trosbes, die zeer productief is. Let op: de aalbes kan prima op een terras staan, want hij doet het goed in grote potten vanaf ongeveer veertig centimeter diep. Geef hem echter geen water dat te kalkrijk is en combineer hem niet met andere planten.