Scirpus: planten, kweken en verzorgen

Plantkunde

Mattenbiezen omvatten ongeveer 110 soorten vaste planten met lange, dunne stengels, die op grassen en vooral op biezen lijken. Sommige groeien in Frankrijk in het wild, meestal in vochtige gebieden, langs waterlopen, op oevers of in moerassen. Ze spelen een ecologische rol, omdat ze helpen oevers in stand te houden en te verstevigen en zo erosie tegen te gaan. Ook bieden ze een schuilplaats aan vissen en amfibieën. Ze zijn weinig bekend en slechts enkele ervan worden in tuinen gekweekt.

Mattenbiezen zijn tamelijk winterharde planten; de meeste kunnen temperaturen tot – 20 °C verdragen, met uitzondering van Scirpus cernuus, die geen temperaturen onder – 8 °C verdraagt. Behalve in de zeer zachte streken van het Middellandse Zeegebied of de Atlantische kust kun je hem daarom beter in de winter beschermen.

Mattenbiezen behoren tot de familie van de Cypergrassenfamilie, die ongeveer 5.000 soorten omvat. Het is de familie van de papyrusplant (Cyperus papyrus), zeggen en wollegrassen (Eriophorum). De Scirpus lijken sterk op het geslacht Schoenoplectus, waarmee sommige mattenbiezen van naam zijn veranderd. Zo zijn de soorten Schoenoplectus lacustris en Schoenoplectus tarbernaemontani synoniemen van Scirpus lacustris en Scirpus tabernaemontani.

Scirpus sylvaticus: botanische illustratie

Scirpus cernuus wordt vaak knikkende bies genoemd, omdat het blad sierlijk naar de bodem terughangt. Dit is ook de vertaling van de soortnaam, van het Latijnse cernua: ‘knikkend’, ‘gebogen’. In het Engels wordt hij Fiber optic grass genoemd: glasvezelgras, vanwege de vele draadvormige stengels die eindigen in kleine zilverkleurige bloeiwijzen en opvallend aan strengen glasvezel doen denken. Scirpus lacustris wordt dan weer mattenbies of tonnenbies genoemd, omdat de lange stengels werden gebruikt voor het opvullen van stoelen en het maken van tonnen. Bovendien lijken mattenbiezen inderdaad sterk op biezen, die net als zij lange stengels hebben en ook van vochtige biotopen houden. Toch behoren ze niet tot dezelfde botanische familie.

De mattenbiezen vormen dichte pollen met lange, dunne, bijzonder sierlijke stengels. Sommige soorten, zoals Scirpus lacustris en Scirpus tabernaemontani, zijn wortelstokvormend en breiden zich na verloop van tijd uit, waarbij ze grote kolonies kunnen vormen. De hoogte van mattenbiezen varieert sterk: de Scirpus cernuus wordt niet hoger dan 30 cm en heeft overhangende stengels, terwijl de Scirpus lacustris en de Scirpus tabernaemontani stevige stengels vormen die tot 1,50 m en soms zelfs 2 m hoog worden. Je kunt dus op deze laatste soorten rekenen om oevers van een vijver meer verticaliteit te geven.

De mattenbiezen bloeien meestal in de zomer, tussen juni en augustus, en dragen bruine aartjes aan het uiteinde van hun stengels, behalve Scirpus cernuus, die bijna het hele jaar bloeit en piepkleine crèmewitte aartjes draagt.

De bloeiwijzen, eindstandig of okselstandig, bestaan uit talloze aartjes (tussen 50 en 500!) die minder dan 4 mm in doorsnee zijn en zelf uit piepkleine bloemen bestaan. Het bloemdek – bloembladen en kelkbladen – is gereduceerd tot kleine haren (3 tot 6 per bloem). De bloemen zijn tweeslachtig: elke bloem heeft 1 tot 3 meeldraden (mannelijke voortplantingsorganen die stuifmeel vrijgeven) en een stijl (het vrouwelijke voortplantingsorgaan dat het stuifmeel opvangt). De bestuiving gebeurt door de wind: die brengt het stuifmeel naar de stijl van een andere bloem (windbestuiving). Dat verklaart waarom de bloemen van mattenbiezen geurloos en kleurloos zijn, want deze eigenschappen zijn bedoeld om insecten aan te trekken die voor de bestuiving zorgen. Je zult dus nooit bestuivende insecten op de bloemen van mattenbiezen zien.

De aartjes van mattenbiezen, afhankelijk van de soort meer of minder vertakt. Van links naar rechts: Scirpus cernuus, Scirpus lacustris, Scirpus tabernaemontani en Scirpus sylvaticus (foto’s: Krzysztof Ziarnek / AnRo0002 / R. A. Nonenmacher / Robert Flogaus-Faust)

Scirpus cernuus, S. lacustris en S. tabernaemontani hebben zeer korte, bijna onzichtbare bladeren, die gereduceerd zijn tot bladscheden. Alleen hun stengels zijn zichtbaar en decoratief. Sommige mattenbiezen hebben echter echte bladeren: dat geldt bijvoorbeeld voor de bosbies (Scirpus sylvaticus), die lange, dunne bladeren draagt, zoals die van grassen.

De Scirpus tabernaemontani ‘Zebrinus’ onderscheidt zich door zijn bontgekleurde stengels, groen met gele strepen, wat hem een zeer originele uitstraling geeft. De Scirpus lacustris ‘Albescens’ heeft daarentegen zeer lichte, crèmewit tot gele stengels. Deze variëteiten zijn ideaal om een watertuin meer licht te geven!

De vruchten van mattenbiezen zijn piepkleine, driezijdige of bolle, bruine dopvruchten van 0,5 tot 2 mm groot. Elke dopvrucht bevat een zaad.

Het blad van Scirpus sylvaticus en de decoratieve stengels van Scirpus cernuus, Scirpus tabernaemontani ‘Zebrinus’ en Scirpus lacustris ‘Albescens’ (foto’s: Roland.aprent / Jerzy Opioła / Krzysztof Ziarnek / David J. Stang)

Belangrijkste variëteiten van Scirpus

De populairste variëteiten

Scirpus cernuus - Naaldgras

De scheve mattenbies, ook wel hangende cyperzegge genoemd, is een semi-aquatische vaste plant die langs oevers of licht onder water groeit. Hij vormt kleine dichte pollen van stijve, draadvormige stengels in frisgroen, met een zeer sierlijk uiterlijk.

• Bloeitijd maart tot december
• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

Schoenoplectus lacustris Albescens - Ruwe bies

Ook bekend als Scirpus lacustris ‘Albescens’ (synoniem) of mattenbies, heeft deze variëteit stijve stengels die groen zijn en verticaal met crèmewit zijn gestreept, waardoor hij bijzonder licht oogt.

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Schoenoplectus tabernaemontani Zebrinus - Ruwe bies

Deze mattenbies vormt opgaande, mooi verticale stengels die blauwachtig donkergroen zijn en met crèmewit zijn gestreept. Hij is zeer origineel en trekt meteen de aandacht! Hij is perfect voor een moderne, sierlijke watertuin.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

Biezen houden van volle zon, zolang de bodem vochtig blijft, maar ze verdragen ook halfschaduw. Zet ze indien mogelijk beschut tegen de wind, want die kan de stengels van de hoogste soorten, zoals Scirpus lacustris, breken.

Het zijn ideale planten voor watertuinen en om vijvers te beplanten. De Scirpus lacustris en de Scirpus tabernaemontani moeten onder water staan, met de wortels in het water: plant ze op een diepte van 20 tot 30 cm. De Scirpus cernuus kan daarentegen onder enkele centimeters water worden geplant, gedeeltelijk onder water, maar neemt ook genoegen met een gewoon vochtige bodem en kan dus buiten het water, aan de oevers, worden geplant. Hij kan bovendien ook in een pot worden gekweekt en binnenshuis worden gehouden, bijvoorbeeld in een veranda of een goed verlichte ruimte. Omdat de stengels naar de bodem overhangen, komt hij goed tot zijn recht als hangplant.

Biezen zijn waterzuiverende planten die het water beluchten en zuiveren. Je kunt ze combineren met andere planten die voor fytoremediatie worden gebruikt, zoals riet, gele lis (Iris pseudacorus), watermunt, Acorus calamus, de grote lisdodde (Typha latifolia)…

Lees ook onze adviesfiche “8 zuurstofplanten voor vijver of poel”

Wanneer planten?

Plant de biezen in het voorjaar, rond april, of in het najaar, in september-oktober. Plant de Scirpus cernuus bij voorkeur in het voorjaar, zodat hij kan profiteren van milde temperaturen om goed aan te slaan, want hij is vorstgevoeliger dan de andere soorten. Vermijd in alle gevallen periodes met vorst of hoge temperaturen.

Hoe planten?

In een vijver:

Plant de biezen na aankoop snel of bewaar ze in een bak met water tot je ze kunt planten, zodat de wortelkluit niet uitdroogt.

1. Voordat je de bies in de vijver zet, raden we aan om hem in een opengewerkte plastic mand te planten, speciaal voor waterplanten, zodat hij gemakkelijker kan aanslaan en je zijn uitbreiding kunt beperken.
2. Bekleed de bodem en de zijkanten van de mand met jute (of gebruik gewoon een lap stof als je geen jute hebt): zo blijft het substraat op zijn plaats, terwijl het water kan doorstromen.
3. Vul de mand vervolgens met potgrond. Gebruik indien mogelijk speciale potgrond voor waterplanten, of maak je eigen mengsel van kleigrond met wat potgrond en grof zand.
4. Haal de bies uit de pot en plant hem in het midden van de mand.
5. Vul de mand verder met potgrond en druk die licht aan.
6. Dek het oppervlak vervolgens af met een laag grind of lavagrind.
7. Geef de mand water of dompel hem gedeeltelijk onder, zodat de potgrond goed vochtig is voordat je hem onder water zet. Anders kunnen de fijnste deeltjes meteen naar het oppervlak komen.
8. Je hoeft de mand nu alleen nog maar in de vijver te zetten. De Scirpus lacustris en Scirpus tabernaemontani moeten 20 tot 30 cm onder water staan, terwijl de Scirpus cernuus het goed doet onder slechts enkele centimeters water of aan de oevers, zolang de bodem maar goed vochtig is.

In een pot:

De Scirpus cernuus is het meest geschikt om in een pot te planten.

1. Zet de wortelkluit in een bak met water om hem weer vochtig te maken.
2. Neem een pot en doe er potgrond in.
3. Zet de Scirpus in het midden van de pot
4. Vul rondom aan met potgrond en druk die licht aan.
5. Zet een schotel onder de pot en zorg ervoor dat het substraat altijd vochtig blijft.
6. Je kunt de Scirpus cernuus buiten zetten. Hij zorgt bijvoorbeeld voor een prachtig effect als hangplant op een zonnig terras of balkon, maar doet het ook binnenshuis goed, bijvoorbeeld in een veranda of een lichte ruimte.

Scirpus lacustris (foto Frank Vincentz)

Onderhoud

De biezen die in een vijver of langs de oevers staan, vragen vrijwel geen onderhoud. Scirpus lacustris en Scirpus tabernaemontani zijn goed winterhard en hoeven in de winter niet beschermd te worden. Wij raden je alleen aan om de stengels aan het einde van de winter of aan het begin van het voorjaar terug te snoeien tot ongeveer 10 cm. Dit stimuleert de groei en zorgt ervoor dat de plant nieuwe stengels kan vormen.

Als je de Scirpus cernuus in een pot kweekt, zorg er dan voor dat het substraat altijd vochtig blijft. Laat altijd water in de schotel staan en leg er een stukje houtskool in om schimmelvorming te voorkomen. In het voorjaar en de zomer kun je wat meststof geven. Als je ziet dat de stengels uitdrogen, betekent dit dat het substraat te droog is of dat de temperatuur voor deze plant te hoog is (vooral als je hem binnenshuis kweekt). Zet hem in de winter indien mogelijk in een koele, maar vorstvrije ruimte, uit de buurt van radiatoren en andere warmtebronnen.

Vermeerderen

Hoewel het mogelijk is om biezen te zaaien, wordt deze techniek weinig toegepast. We raden je daarom eerder aan om de planten te scheuren, een veel gemakkelijkere en snellere methode.

Scheuren van pollen

Als je een bies hebt die al meerdere jaren op dezelfde plek staat en zich heeft kunnen ontwikkelen en wat heeft uitgebreid, aarzel dan niet om hem te scheuren. Zo krijg je meerdere planten om weg te geven of op een nieuwe plek te planten. Hierdoor verjong je de pollen en geef je ze meer ruimte. Doe dit in het voorjaar, rond april.

1. Haal de bies uit de pot of graaf hem voorzichtig uit;
2. Verdeel de pol in meerdere delen. Maak de wortelstok vrij en snijd deze door met een snoeischaar. Elk deel van de wortelstok moet enkele wortels en jonge stengels hebben;
3. Maak meteen van de gelegenheid gebruik om dode of beschadigde stengels te verwijderen;
4. Plant de delen meteen opnieuw, aan de oever of in de vijver.

Combineren

De mattenbies is perfect om een heel natuurlijke scène langs de oever van een vijver te creëren, bijvoorbeeld in combinatie met riet (Phragmites australis) en lisdoddes (Typha latifolia). Hun hoge, weelderige groeiwijze sluit gemakkelijk aan bij die van de mattenbiezen. Breng licht in de beplanting met het fraaie bontbladige riet Phragmites australis ‘Variegatus’ en geniet van het weelderige, fijn ingesneden blad van varens, zoals Matteuccia struthiopteris of koningsvarens. Wat de bloei betreft, plant je langs de oever grote kattenstaarten, beekdistels (Cirsium rivulare) en moerasspirea’s. Geniet van het slanke blad en de aren met mauve bloemen van Thalia dealbata, een zeer elegante waterplant! Plant waterlelies in de vijver (Nymphaea sp.); hun elegante bloemen vormen het middelpunt van deze waterrijke scène!

Bekijk voor meer informatie en ideeën onze adviesfiches “Waterplanten kiezen voor een vijver of bassin” en “10 waterplanten, ondergedoken of drijvend”

Combineer de mattenbies met andere water- of oeverplanten. Cirsium rivulare ‘Atropurpureum’, Nymphaea, Butomus umbellatus, Scirpus tabernaemontani, Pontederia cordata en Thalia dealbata (foto Lip Kee)

Met de mattenbies kun je ook een moderne, sierlijke watertuin creëren. Voor dit gebruik raden we in het bijzonder Scirpus tabernaemontani ‘Zebrinus’ aan, met groene stengels die crèmewit gestreept zijn. Combineer deze met het bontbladige blad van Phalaris arundinacea ‘Picta’, de opvallend spiraalvormige stengels van pitrus Juncus effusus ‘Spiralis’ en de lange, zeer verticale stengels van paardenstaarten, Equisetum, voor een mooi contrast in vormen! Je kunt ook enkele bloeiende planten toevoegen, zoals de sierlijke schermen van Butomus umbellatus en de kleine witte pluimpjes van veenpluis, Eriophorum angustifolium.