Matteuccia planten, telen en onderhouden

Plantkunde

De Matteuccia, ook wel struisvaren of Duitse varen genoemd, zijn prachtige varens uit de gematigde streken van het noordelijk halfrond. Ze groeien in Azië, Europa en Noord-Amerika. De Matteuccia orientalis komt bijvoorbeeld uit Azië, de Matteuccia pensylvanica uit Noord-Amerika, terwijl de Matteuccia struthiopteris een groter verspreidingsgebied heeft: Europa, Noord-Amerika en Azië… In Europa komt ze vooral voor in Duitsland, de Alpen en Scandinavië. In de natuur groeien Matteuccia’s vooral in loofbossen, vochtige graslanden, greppels of langs waterlopen. Ze groeien dus voornamelijk op vochtige bodems. Het zijn winterharde planten, die temperaturen tot ongeveer – 20 °C verdragen. In tuinen is de meest gekweekte soort de Matteuccia struthiopteris.

De Matteuccia’s zijn genoemd naar Carlo Matteucci (1811-1868), een Italiaanse natuurkundige en politicus. De soortnaam M. struthiopteris komt van pteris: vleugel, en struthion: struisvogel, omdat de vorm van de varenbladeren aan struisvogelveren doet denken. Daaraan dankt de plant ook haar bijnaam struisvaren.

Matteuccia struthiopteris: botanische plaat

De Matteuccia behoort tot de kleine familie van de bodembedekkende varen Onoclea sensibilis: de Onocleaceae, een familie die slechts 9 soorten omvat. De Matteuccia orientalis wordt trouwens soms Onoclea orientalis genoemd.

De Matteuccia vormt een zeer sierlijke kroon van rechtopstaande varenbladeren wanneer ze jong zijn, die wat uitwaaieren en zo een trechtervorm aannemen. Naarmate ze groeien, worden de varenbladeren wat breder en bogen ze meer naar buiten, waardoor ze horizontaler komen te staan. Ze waaieren geleidelijk verder uit. De Matteuccia’s worden 80 cm tot 1,70 m hoog. Er bestaat ook een reusachtige variëteit, die wordt aangeboden onder de naam ‘Jumbo’ of ‘The King’ en tot 2 meter hoog wordt! De wortelstok van de Matteuccia kan ook verticaal groeien en de bladrozet optillen, waardoor een schijnstam van 15 tot 20 cm ontstaat.

De Matteuccia struthiopteris breidt zich uit dankzij haar wortelstokken, die lange ondergrondse uitlopers vormen die soms meerdere meters lang worden. Zo ontstaan na verloop van tijd fraaie kolonies. Het is echter een plant die zich langzaam uitbreidt. Ze vormt zo een mooie groene achtergrond met een natuurlijke en wilde uitstraling.

In het voorjaar, meestal rond april, vormt de Matteuccia varenkrullen, die zich daarna ontvouwen tot majestueuze varenbladeren. Ze zijn groot en gebogen en hebben de vorm van struisvogelveren. De varenbladeren zijn sierlijk ingesneden en gerangschikt als veren rond een centrale as, de bladspil. Ze zijn tweemaal gedeeld: de varenbladeren zijn verdeeld in vinnen, die op hun beurt weer zijn onderverdeeld in pinnulae. Ze worden meestal 1 tot 1,20 m lang en buigen sierlijk naar achteren. In de loop van de seizoenen gaan ze wat meer uitstaan: eerst staan ze rechtop als ze jong zijn, daarna hangen ze steeds verder naar de grond. We waarderen hun fraaie lichtgroene kleur, een frisse en heldere tint.

Zoals alle varens vormen de Matteuccia’s geen bloemen of zaden, maar vermeerderen ze zich door sporen te produceren. Dit zijn fijne voortplantingscellen, zo fijn als stof, die op de varenbladeren worden gevormd en loslaten wanneer ze rijp zijn. Ze kiemen op de bodem, in contact met water, en ontwikkelen zich tot prothalliën: kleine mosachtige organismen waarop de voortplantingsorganen ontstaan. Het water maakt de bevruchting mogelijk, waarna zich geleidelijk een nieuwe kleine varen ontwikkelt in de vorm die wij kennen.

De varenbladeren van de Matteuccia struthiopteris (foto’s: Muriel Bendel, Harum koh en Kenpei)

Bij de Matteuccia bevinden de sporen zich op fertiele varenbladeren, die midden of aan het einde van de zomer verschijnen (vanaf juli-augustus) en de hele winter blijven staan. Ze verschijnen in het midden van de bladrozet, tussen de steriele varenbladeren. Ze zijn korter dan de steriele varenbladeren en worden tot 35 cm lang. Ze zijn ook stijver van vorm, recht en rechtopstaand, eerst groen en later bruin van kleur, en staan op een lange bladsteel.

De Matteuccia is een bladverliezende varen: haar steriele varenbladeren verdrogen in het najaar en ontvouwen zich opnieuw in het voorjaar. De fertiele varenbladeren blijven echter meestal de hele winter staan.

De fertiele varenbladeren van de Matteuccia struthiopteris, met de sporen

De varenkrullen van de Matteuccia struthiopteris zijn eetbaar en worden in Québec en Azië gegeten. Vroeger werden ze ook veel gegeten door de oorspronkelijke bewoners van Canada. Ze worden ook wel ‘vioolkoppen’ genoemd. Ze worden in het voorjaar geoogst, wanneer ze nog zacht en goed opgerold zijn en niet hoger worden dan 15 cm. Snijd het opgerolde deel van het varenblad af en let erop dat je ze niet te ver ontwikkeld, al uitgerold, plukt, want dan worden ze giftig. Oogst ook niet alle varenkrullen van één plant, maar laat er minstens de helft staan, zodat ze zich verder kunnen ontwikkelen en de plant niet verzwakt. Eet ze na het oogsten snel op en kook ze 10 tot 15 minuten in kokend water.

Belangrijkste variëteiten van Matteuccia

De populairste variëteiten

Matteuccia struthiopteris - Struisvaren

Dit is de meest geteelde Matteuccia. In het voorjaar ontvouwt deze varen een kroon van elegante, rechtopstaande varenbladeren in zachtgroen en na verloop van tijd kan hij dankzij zijn kruipende rizomen mooie kolonies vormen. Zijn kwaliteiten leverden hem de Award of Garden Merit van de Royal Horticulture Society (RHS) op.

• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Matteuccia orientalis - Oosterse struisvaren

Deze uit Azië afkomstige varen lijkt op Matteuccia struthiopteris, maar vormt geen woekerende wortelstok en breidt zich niet zo gemakkelijk uit. Ook hebben de varenbladeren een dikkere structuur dan die van Matteuccia struthiopteris en heeft deze varen een eerder exotische uitstraling. Deze soort is ook bekend onder de naam Onoclea orientalis.

• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Matteuccia pensylvanica - Struisvaren

Dit is een prachtige varen uit Noord-Amerika, met een iets bredere groeiwijze dan Matteuccia struthiopteris. Deze soort verschilt ook door haar weinig woekerende karakter. Deze soort is ook bekend onder de naam Matteuccia struthiopteris var. pensylvanica.

• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

Zoals de meeste varens is Matteuccia een plant die van nature in bossen groeit: ze gedijt daarom in de schaduw of halfschaduw. Ze is ideaal om onder loofbomen te planten. De standplaats hangt ook af van uw geografische ligging: in het noorden van Frankrijk kan ze de zon verdragen, terwijl het in het zuiden belangrijk is om haar in de schaduw te planten! Ook verdraagt ze wat meer zon als de bodem voortdurend vochthoudend blijft. In alle gevallen is het belangrijk om haar in vochthoudende tot vochtige, vruchtbare grond te planten. Ze verdraagt zonder problemen zware, kleiige bodems. Hoewel vaak wordt aangeraden om haar in zure grond te telen, lijkt Matteuccia in werkelijkheid onverschillig voor de pH van de bodem en verdraagt ze zonder problemen kalkrijke bodems.

De groeikracht en groeisnelheid van de Matteuccia’s hangen af van de plek waar ze staan: als u ze in rijke grond plant die voortdurend vochthoudend blijft, groeien ze veel sneller dan in arme grond die soms dreigt uit te drogen.

De Matteuccia’s zijn ideale varens om de oevers van een vijver op te fleuren! Deze standplaats is perfect voor hen. U kunt ze ook in een gewone border planten, op voorwaarde dat de grond vochthoudend blijft. Matteuccia wordt echter groter wanneer de grond vochtig blijft, terwijl de planten kleiner blijven in wat drogere grond.

Wanneer planten?

Wij raden aan om Matteuccia in het voorjaar of najaar te planten. Vermijd periodes met vorst of hoge temperaturen.

Hoe planten?

1. Zet de wortelkluit eerst in een met water gevulde teil, zodat deze weer goed vochtig wordt.
2. Graaf een plantgat dat twee tot drie keer zo groot is als de wortelkluit.
3. Meng wat goed verteerde compost door de grond om de bodem te verrijken.
4. Zet vervolgens uw varen in het plantgat. De bovenkant van de wortelkluit moet gelijk liggen met het grondniveau.
5. Vul rondom aan met grond en druk deze aan met de vlakke hand.
6. Geef overvloedig water.
7. Wij raden aan om rondom de varen een mulchlaag aan te brengen: zo beperkt u de groei van onkruid en houdt u de bodem vochthoudend. U kunt bijvoorbeeld gevallen bladeren of BRF (versnipperd ramiaal hout) gebruiken.

Blijf na het planten regelmatig water geven totdat Matteuccia goed is aangeslagen.

Raadpleeg voor meer advies gerust onze fiche over het planten van varens.

Matteuccia struthiopteris (foto Joanna Boisse)

Onderhoud

Net als andere varens vragen Matteuccia’s bijna geen onderhoud: het zijn sterke en zeer winterharde planten, die niet gevoelig zijn voor ziekten of plagen. Het belangrijkste is voorkomen dat de bodem uitdroogt door water te geven wanneer dat nodig is, vooral na het planten en tijdens droogteperiodes. We raden ook aan een dikke laag mulch rond de plant aan te brengen, zodat de bodem langer vochtig blijft. Aarzel ook niet om de bodem te verrijken met goed verteerde compost. Aan het einde van de winter – begin van het voorjaar kunt u de pollen schoonmaken door de verdorde varenbladeren af te knippen.

Vermeerderen

Je kunt Matteuccia’s vermeerderen door sporen te zaaien of door pollen te delen. Zaaien is lastiger en kost meer tijd dan delen, maar voor delen heb je al goed gevestigde Matteuccia’s nodig die meerdere kronen met varenbladeren beginnen te vormen.

Zaai

1. Verzamel de sporen op de fertiele varenbladeren zodra ze rijp zijn (ze laten vanzelf los) en zaai ze meteen.
2. Maak een transparante bak klaar met een mengsel van gezeefde potgrond en zand.
3. Maak het substraat vochtig.
4. Zet het 10 minuten in de magnetron om het te steriliseren. Zo voorkom je de ontwikkeling van mossen of schimmels.
5. Wacht tot het is afgekoeld en zaai de sporen vervolgens gelijkmatig over het oppervlak. Bedek ze niet!
6. Dek de bak af met plasticfolie om een steriele en met vocht verzadigde omgeving te behouden.
7. Zet de bak op een lichte plek zonder direct zonlicht, bij een temperatuur van ongeveer 15 °C.
8. Je hoeft nu alleen nog maar geduld te hebben!
9. Verpot de jonge varens in individuele potten zodra ze groot genoeg zijn om vast te pakken.

Over het algemeen hebben de sporen van Matteuccia ongeveer twee weken nodig om een voorkiem te vormen, maar daarna duurt het nog vier tot vijf maanden voordat een nieuwe kleine varen is gevormd.

Voor meer advies over het zaaien van sporen kun je onze fiche raadplegen: ‘Hoe zaai je varensporen?’

Pollen delen

Matteuccia vormt dankzij zijn kruipende rizomen regelmatig nieuwe kronen met varenbladeren naast de oorspronkelijke kroon. Je hoeft dus alleen maar enkele van deze wortelopslagen uit te graven en uit te steken, en ze vervolgens op een nieuwe plek te planten. De beste periode hiervoor is het najaar, rond oktober.

Combineren

Omdat ze het goed doen in de schaduw, zijn Matteuccia-varen ideaal om een bosachtige tuin met een heel natuurlijke uitstraling te creëren! Om ze te vergezellen zijn hosta’s, brunnera’s en rodgersia’s ideaal vanwege hun sierlijke loof. Breng licht in de beplanting met de delicate bloei van Dicentra spectabilis, salomonszegel, brunnera’s, lievevrouwebedstro en boshyacinten. Geniet ook van de kruiskruiden, die sierlijk loof en een mooie gele zomerbloei bieden!

Je kunt ze ook aan de rand van een vijver planten, samen met andere planten die van vochthoudende tot vochtige bodems houden. Combineer ze gerust met Japanse sleutelbloemen, die lange, rechtopstaande en zeer verticale bloemstengels dragen, met bloemen die in etages gerangschikt zijn en vaak roze of wit zijn. Stel een mooi lentetafereel samen door Iris pseudacorus of Iris sibirica, kogelbloemen, Euphorbia palustris… te combineren. En geniet van de schitterende bloei van waterdrieblad, Menyanthes trifoliata. Je kunt een heel natuurlijke uitstraling creëren met het loof van riet, Phragmites australis, of reuzenriet, Arundo donax. Plant naast de Matteuccia ook andere varens voor vochtige oevers, zoals Thelypteris palustris of de koningsvaren.

Plant de Matteuccia gerust aan de rand van een vijver, samen met andere planten die van vochtige bodems houden! Matteuccia struthiopteris (foto Ryan Somma), Primula japonica ‘Alba’, Iris sibirica, Trollius europaeus en Menyanthes trifoliata (foto Olivier Pichard)

Matteuccia kan ook worden toegepast in een tuin met een Japanse stijl. Creëer een ingetogen decor met duidelijk afgebakende lijnen, gebogen vormen en rotsen waarop het kleine bodembedekkende plantje Soleirolia soleirolii of slaapkamergeluk kan groeien. Kies vooral planten met sterk gestructureerde en sierlijke vormen: Japanse esdoorns, bamboes, hosta’s, paardenstaarten… Zo creëer je een mooie, rustgevende sfeer die uitnodigt tot meditatie! Je kunt ook enkele grassen toevoegen, zoals Carex morrowii en Hakonechloa macra. Geniet ook van het prachtige goudgele loof van lysimachia nummularia ‘Aurea’, dat de vorm van de bodem of rotsen volgt.

Matteuccia orientalis is ideaal om de tuin een exotische, weelderige uitstraling te geven. Je kunt haar combineren met Hedychiums, Fatsia japonica, Datisca cannabina, Tetrapanax, bamboes… Ontdek ook de schitterende varen Blechnum novae-zelandiae en de indrukwekkende bloei van Cardiocrinum giganteum.

Als je meer ideeën en inspiratie wilt voor het combineren van Matteuccia, bekijk dan onze fiche: ‘Varens: 9 combinaties die altijd lukken!’