Kurkuma: planten, oogst en voordelen

Beschrijving en plantkunde

Het geslacht Curcuma omvat ongeveer 40 soorten vaste planten met knollen of wortelstokken, afkomstig uit tropisch Azië of het noorden van Australië. Deze kruidachtige planten behoren tot de familie van de Zingiberaceae, net als gember, laos, paradijskorrel en kardemom.

Er zijn twee vormen van kurkuma: de kruidige en geneeskrachtige plant en de sierplanten.

• De soort die als specerij wordt geteeld, is Curcuma longa, ook bekend als kurkuma, Indiase saffraan en arme-manssaffraan. Uit de wortelstok van deze geneeskrachtige en kruidige plant wordt een oranje specerij gewonnen. Deze vaste plant met wortelstokken wordt bijna 1 m hoog en 50 tot 60 cm breed. De plant bestaat uit korte stengels die uit talrijke aromatische wortelstokken ontspruiten en vormt een opgaande pol. De cilindrische of ellipsoïde wortelstok heeft vanbinnen een gele tot feloranje kleur. De afwisselend geplaatste, brede bladeren zijn langwerpig tot elliptisch. Ze zijn lancetvormig en sterk generfd, aan de basis omhullend (schedevormend) en worden tot 50 cm lang en 7 cm breed. In ons klimaat bloeit Curcuma longa in de zomer. Dan verschijnt aan het uiteinde van de bladdragende stengels een bloemaar die tot 20 cm lang wordt. De steriele bloemen hebben mauve en gele tinten en worden omgeven door grote groenachtige schutbladeren wanneer ze nog onrijp zijn, die bij rijpheid crèmewit met een roze-paarse zweem worden.

Curcuma longa © Biodiversity Heritage Library

• Tot de soorten kurkuma die het meest worden geteeld vanwege hun sierwaarde, behoren vooral Curcuma alismatifolia en de verschillende cultivars daarvan. Curcuma alismatifolia, ook wel Siamese tulp en siamtulp genoemd, is een sierplant met wortelstokken die van nature voorkomt in Cambodja, Myanmar en Thailand. Curcuma alismatifolia heeft een opgaande groeiwijze en gesteeld, schedevormend, afwisselend en halfwintergroen loof in de vorm van een zwaard (ensiform). Langs de bloemstengel verschijnen talrijke schutbladeren, die zo over elkaar heen liggen dat ze onmiskenbaar aan schubben doen denken. In hun oksels verschijnen kleine geurende bloemen die bij rijpheid 2 cm in doorsnee worden. Afhankelijk van de cultivar kan Curcuma alismatifolia roze, wit of violet zijn.

Belangrijkste soorten en variëteiten

Curcuma longa - Kurkuma

Kurkuma in een pot van 2 l/3 l. Verwant aan gember is Curcuma longa een geneeskrachtige en aromatische plant. Uit de wortelstok wordt een oranje specerij gewonnen, die wordt gebruikt om curry op smaak te brengen. De plant wordt ook in de fytotherapie gebruikt.

• Bloeitijd augustus, september
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

Curcuma alismatifolia Roze - Siamtulp

Knol van Curcuma alismatifolia Pink. Deze wortelstokvormende plant is een sierlijke variëteit van kurkuma, die mooie groene en roze schutbladeren vormt, waarin kleine paarse bloemen verscholen zitten.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Curcuma alismatifolia Wit - Siamtulp

Knol van Curcuma alismatifolia White. Deze sierplant, de siamtulp, vormt verbazingwekkende maar prachtige groene en witte schutbladeren, waarin piepkleine paarse bloemen verscholen zitten.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Curcuma alismatifolia Rood - Siamtulp

Knol van Curcuma alismatifolia Red. Deze sierlijke wortelstokvormende plant geeft de tuin een tropische uitstraling dankzij de spectaculaire bloeiwijzen met talloze rode schutbladeren.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 70 cm

Productfiche bekijken

Kurkumarhizomen planten

Waar zet je kurkuma neer?

• Curcuma longa moet op een zeer zonnige, beschutte plek uit de wind worden geplant, in een vruchtbare, goed doorlatende en losse bodem. De wortelstokken van kurkuma kunnen alleen in de mildste streken van Frankrijk (aan de Middellandse Zee of aan de Atlantische kust) in de volle grond worden geplant, altijd beschut tegen vocht. Je kunt de plant ook in een pot zetten die tijdens het warme seizoen buiten blijft en in de winter beschut wordt geplaatst.
• Curcuma alismatifolia staat graag op een halfbeschaduwde maar lichte plek, in een diep bewerkte bodem die met potgrond is verrijkt. De Siamese tulp is winterhard tot maximaal -5 °C en gevoelig voor vorst. Daarom wordt ze alleen in de volle grond geplant in een mediterraan kustklimaat of een uitgesproken zeeklimaat. Curcuma alismatifolia kan ook in een pot worden gekweekt die vanaf het einde van het voorjaar buiten wordt gezet en in de winter op een lichte, vorstvrije plek wordt geplaatst.

Goed om te weten: vermijd bij beide soorten absoluut direct zonlicht als je de kurkuma binnenshuis kweekt, want daardoor kunnen de bladeren van de plant verbranden.

Wanneer plant je kurkuma?

• Curcuma longa wordt meestal in april geplant. De plant kan echter tussen maart en mei in de grond worden gezet, zolang er geen vorst meer wordt verwacht.
• De bollen van Curcuma alismatifolia worden in het voorjaar geplant, tussen april en mei, altijd na de laatste nachtvorst.

Hoe plant je de wortelstokken van Curcuma longa?

In de volle grond:

• Begin met de bodem goed te bewerken en verwijder stenen en keien.
• Verrijk de grond met bladaarde.
• Plant vervolgens de wortelstokken van kurkuma 5 tot 6 cm diep.
• Houd de bodem vochtig en breng mulch aan om het vocht gemakkelijker vast te houden.

Curcuma longa © Forest and Kim Starr – Flickr

In een pot:

• Breng een laag kleikorrels aan op de bodem van de pot.
• Vul de rest van de pot met een mengsel dat bestaat uit 1/3 rivierzand en 2/3 bladaarde.

Hoe plant je de bollen van Curcuma alismatifolia?

In de volle grond:

• Plant de bollen van Curcuma alismatifolia 10 cm diep en zorg ervoor dat ze 10 cm uit elkaar in de rij staan.
• Bedek de wortelstokken van kurkuma met mulch.

Curcuma alismatifolia © Thanyakij – Wikimedia Commons

In een pot:

• Gebruik een pot van 15 cm en plant één enkele bol per pot, waarbij je het bovenste deel net boven de grond laat uitsteken.
• Gebruik hier een drainerende laag (bijvoorbeeld kleikorrels), met daarbovenop goede potgrond.

Oogst, bewaren en gebruik

De oogst

De wortelstokken van Curcuma longa worden aan het einde van de zomer geoogst, zodra het loof begint uit te drogen (het wordt geel) en af te vallen.

Knip dan de stengel of stengels tot op de bodem af, zodat je gemakkelijker bij de wortelstokken kunt. Maak de bodem vochtig voordat je de wortelstokken met de hand uitgraaft (draag hierbij handschoenen) of een tuinschepje gebruikt.

Wortelstokken van Curcuma longa © vilma bharatan – Flickr

Zodra de wortelstokken uit de bodem zijn gehaald, laat je ze enkele uren rusten om hun vochtgehalte te stabiliseren. Maak de wortelstokken daarna schoon met water om eventuele schimmels te verwijderen.

Bewaren

Om de wortelstokken van kurkuma te bewaren, begin je met ze te koken. Verwijder vervolgens de schil, snijd ze in stukken en laat ze enkele dagen drogen op een droge plek (in de zon). Daarna hoef je de wortelstokken alleen nog maar fijn te malen tot poeder. Doe dit poeder in glazen potten voor later gebruik.

Culinair gebruik

Let op: alleen Curcuma longa wordt in de keuken gebruikt. Alle delen van de plant zijn namelijk eetbaar.

Kurkuma, in de vorm van feloranje poeder, heeft een peperachtige en zeer aromatische smaak en wordt verwerkt in curry, colombo en ras-el-hanout.

De jonge scheuten en bloemen van Curcuma longa zijn eveneens eetbaar en worden gebruikt in de Thaise keuken. In Indonesië worden de bladeren gebruikt om visgerechten op smaak te brengen.

Let op: Curcuma longa in poedervorm wordt door de voedingsmiddelenindustrie gebruikt om gerechten kleur te geven en er een exotisch aroma aan toe te voegen.

Gwenaëlle vertelt je meer in: Kurkuma oogsten en gebruiken in de keuken

Geneeskrachtige eigenschappen en voordelen

In Azië zijn de vele geneeskrachtige eigenschappen van de wortelstok van Curcuma longa al lange tijd bekend. Er worden namelijk ontstekingsremmende en antidepressieve eigenschappen aan toegeschreven. Het gehalte aan antioxidanten zou bovendien, naar men aanneemt, een preventieve werking hebben tegen de ziekte van Alzheimer en bepaalde vormen van kanker. Verschillende onderzoeken proberen momenteel de voordelen van curcumine in kurkuma te bevestigen.

Lees voor meer informatie ook: “Kurkuma telen voor de gezondheidsvoordelen“.

Contra-indicaties

Het gebruik van poeder, gedroogde wortels en verse wortels van kurkuma is naar men aanneemt ongevaarlijk. Let echter op met hooggedoseerde tabletten en voedingssupplementen. Houd je aan de aanbevelingen in de bijsluiter en vraag advies aan een zorgprofessional.

Let op: kurkuma kan voor sommige mensen contra-indicaties hebben, bijvoorbeeld voor mensen met een leveraandoening, galwegobstructies of galstenen, mensen die tekenen van een allergie voor deze plant vertonen, of mensen die binnen 15 dagen een medische ingreep of tandextractie moeten ondergaan. In dat geval wordt opnieuw geadviseerd een arts te raadplegen.

Gebruik ten slotte geen hoge doses kurkuma als je last hebt van een maagzweer of een zweer aan de twaalfvingerige darm.

Textielgebruik

Kurkuma is een verfplant en wordt traditioneel gebruikt om de gewaden van boeddhistische monniken te verven.

Onderhoud en verzorging van kurkuma

Onderhoud van kurkuma

De Curcuma longa is een plant die oorspronkelijk uit Zuid-Azië komt. Hij is dus perfect aangepast aan de moesson en daarmee aan klimaten met slechts twee seizoenen: een droog seizoen (rustperiode) en een regenseizoen (groei- en bloeiperiode).

De jaarlijkse groei van kurkuma heeft tijdens de hele groeiperiode veel water nodig, die in onze streken van het voorjaar tot het einde van de zomer duurt. Daarentegen heeft de plant tijdens de hele winterperiode een droge bodem nodig, die overeenkomt met de rustperiode.

In onze streken wordt aanbevolen om de wortelstokken in het najaar uit de bodem te halen en ze op een droge, vorstvrije plaats te zetten (net als bij dahlia’s).

Elk jaar wordt aanbevolen om in het voorjaar compost of goed verteerde stalmest bij uw planten van Curcuma longa te doen.

Verzorging in pot

Als je de plant in een pot en binnenshuis kweekt, vernevel dan regelmatig het loof van de kurkuma, zodat het niet te veel last heeft van de droge lucht binnenshuis. De plant heeft namelijk ook in een pot een vochtige omgeving nodig.
Geef de plant ook vloeibare meststof voor geraniums, ongeveer een keer per maand tot eind augustus, of zelfs tot in september. Stop vanaf september met water geven en bemesten, zodra het loof geel begint te worden.

Onderhoud van de siamtulp

Net als zijn soortgenoot is de Curcuma alismatifolia gevoelig voor vorst. De wortelstokken kunnen echter in de volle grond blijven als je in een streek woont waar de wintertemperaturen niet onder -5 °C dalen (mediterrane en oceanische klimaten). Een dikke laag mulch is dan nodig om ze tegen de kou te beschermen.

Woon je daarentegen in een streek met strenge winters, ga dan net als bij Curcuma longa te werk door de wortelstokken vóór de eerste nachtvorst uit de grond te halen en ze de hele winter koel en droog te bewaren.

Verzorging in pot

De siamtulp kan ook in een pot worden gekweekt, op voorwaarde dat je hem kwalitatieve potgrond geeft die regelmatig met meststof wordt verrijkt. Zet de potten in de winter beschut met curcuma alismatifolia om ze tegen vorst te beschermen, en zet ze vanaf het einde van het voorjaar weer buiten.

Curcuma in pot © Kent Wang – Flickr

Geef je Siamese tulpen tijdens het groeiseizoen regelmatig water, want ze houden niet van droge lucht. Let er echter op dat je ze een goed doorlatend substraat geeft, want stilstaand vocht is ook niet goed voor ze.

Mogelijke ziekten en plagen van kurkuma

De wortelstokken van kurkuma zijn gevoelig voor rot zodra ze aan stilstaand water worden blootgesteld. Wat plagen betreft, zijn mijten te vrezen bij een droge atmosfeer. Let ook op naaktslakken en slakken, die dol zijn op de jonge scheuten en bloemknoppen van kurkuma.

Kurkuma vermeerderen

Curcuma vermenigvuldigt zich uitsluitend door de wortelstokken te scheuren. Een vrij eenvoudige handeling, die in het voorjaar plaatsvindt.

• Begin met het opgraven van de knollen uit de bodem en zorg ervoor dat je ze absoluut niet beschadigt. Trek dus heel voorzichtig aan de stelen van de curcuma om de hele wortelstokken eruit te halen.
• Scheur ze vervolgens met je handen in kleine stukjes wortelstok, zonder deze te beschadigen.
• Plant ze onmiddellijk opnieuw in vruchtbare, goed gedraineerde en losse bodem, op een zonnige standplaats. (Raadpleeg hiervoor het hoofdstuk « planten » op deze pagina).

Tips

• Mocht je de vers gescheurde wortelstokken niet binnen enkele uren kunnen planten, bekleed dan een zaaibakje met krantenpapier en leg ze daarin. Zet alles op een goed geventileerde, droge en koele plek. Let op: dek het bakje absoluut niet af, want de lucht moet er ongehinderd doorheen kunnen circuleren.
• Zijn je wortelstokken beschadigd, ga dan precies hetzelfde te werk door ze in een zaaibakje te leggen, zodat ze de tijd krijgen om te helen.

Kurkuma combineren

De Curcuma longa kan worden gecombineerd met canna’s, wonderbomen en Colocasia voor een gegarandeerd exotisch effect. In een pot of in de moestuin kan de plant gemakkelijk worden gecombineerd met kruidenplanten.

De verschillende cultivars van Curcuma alismatifolia combineren uitstekend met elkaar. Ze kunnen ook worden gecombineerd met de Amaryllis Ambiance en de Cyrtanthus Pink Diamond.