Kumquat: planten, kweken en oogsten

Plantkunde

De kumquat is een prachtige citrusvrucht, geliefd om zijn kleine, ovale vruchten met een zoete en zurige smaak, die met schil en al worden gegeten. De plant heeft wintergroen, groen en glanzend loof en een geurende, witte bloei. De kumquat komt oorspronkelijk uit Azië, en met name uit het zuiden van China, waar hij in vochtige bossen groeit. De teelt heeft zich al heel lang verspreid naar andere landen in Zuidoost-Azië: Maleisië, Hongkong, Myanmar, Japan, Taiwan, de Filipijnen…

De naam kumquat komt uit het Kantonees, van gām-gwāt, en betekent ‘gouden sinaasappel’. De plant werd in 1846 door de Engelse botanicus Robert Fortune (1812-1880) in Europa geïntroduceerd. Daaraan dankt hij zijn wetenschappelijke naam, Fortunella. De meest recente studies plaatsen kumquats echter in het geslacht Citrus, net als citroenbomen, mandarijnbomen en sinaasappelbomen.

De kumquat is een van de meest winterharde citrusvruchten: hij verdraagt temperaturen tot – 10 °C, maar de vruchten zijn zelf erg gevoelig voor kou. Zeker omdat ze in de herfst en winter verschijnen! Om ervan te kunnen genieten, kun je de heester daarom beter voor de winter beschut zetten.

Fortunella japonica (W. Fitch – Wellcome Collection)

De kumquat behoort tot de botanische familie van de citrusvruchten, de Rutaceae, waartoe 1.730 soorten behoren. Het is de wijnruit, Ruta graveolens, die haar naam aan deze familie heeft gegeven. Rutaceae hebben over het algemeen aromatische klieren in hun weefsels, waarin etherische oliën zitten… dit verklaart waarom veel van deze planten geurig loof hebben. Ook de bloei is vaak geurig, terwijl de vruchten een uitgesproken, zurige (citrusvruchten) of kruidige smaak hebben (Zanthoxylum). Veel planten uit deze familie bevatten etherische oliën in hun weefsels. De familie omvat ook andere sierplanten, zoals Choisya en Skimmia.

Tegenwoordig wordt de kumquat geteeld in Azië, Florida, Griekenland (met name op het eiland Corfu) en in het zuiden van Frankrijk. De meest voorkomende soorten in de teelt zijn Fortunella margarita, Fortunella japonica en Fortunella obovata. Door de kumquat met andere citrusvruchten te kruisen, zijn nieuwe variëteiten ontstaan, zoals de calamondin (een kruising van een kumquat met een mandarijnboom), de limequat (een kruising met een citroenboom) en de orangequat (een kruising met een sinaasappelboom).

De kumquat groeit langzaam en krijgt de vorm van een heester met een vrij ronde groeiwijze. Hij kan tot 4 meter hoog worden. In de teelt, en met name in potten, wordt hij echter zelden hoger dan 2 meter. De takken van de kumquat dragen soms doornen.

De kumquat bloeit meestal in het voorjaar, tussen april en juni-juli. De bloemen zijn prachtig, klein en zeer eenvoudig van vorm. Ook hun geur wordt gewaardeerd! Ze bestaan uit vijf witte bloembladeren rond een bundel meeldraden (mannelijke organen die stuifmeel verspreiden), met in het midden een stamper (vrouwelijk orgaan dat stuifmeel opvangt). De bloemen kunnen solitair staan of zijn verzameld in kleine okselstandige schijnschermen.

Het gaat om een bijenvriendelijke bloei, die door bijen wordt gewaardeerd. De bijen komen nectar uit de bloemen halen en zorgen tegelijkertijd voor de bestuiving.

De witte en geurende bloemen van de kumquat (foto’s: Frank Vincentz / Thanh Nam Nguyen)

De bladeren van de kumquat zijn gaaf, ovaal en 4 tot 10 cm lang. Ze zijn donkergroen en glanzend, aan de onderzijde lichter van kleur. Ze zijn vrij dik en leerachtig. Ze zijn kenmerkend voor citrusbladeren. Ze staan afwisselend aan de stengels. De bladeren dragen aromatische klieren die etherische oliën bevatten.

De bladeren zijn wintergroen en blijven het hele jaar aan de heester.

Tussen november en januari (maar soms tot in maart) produceert de kumquat kleine, ovale en feloranje vruchten, die 3 tot 5 cm lang zijn. Je kunt ze zo uit de hand eten, met schil en al, want die is dun en volledig eetbaar. Ze hebben een aangename, zurige smaak. Meestal worden ze rauw gegeten, maar je kunt ze ook koken. De vruchten kunnen zeer lang aan de heester blijven hangen voordat ze vallen. Net als het loof van Citrus bevatten ook de vruchten etherische oliën. De vruchten van de kumquat zijn gevoelig voor kou en kunnen al bevriezen zodra de temperatuur – 4 °C bereikt. Een volwassen kumquat kan elk jaar honderden vruchten produceren. Bij de Fortunella japonica zijn de vruchten meestal bolvormig, terwijl ze bij de Fortunella margarita. eerder ovaal zijn.

De kleine oranje vruchten van de kumquat

Belangrijkste variëteiten van de kumquat

De populairste variëteiten

Kumquat Nagami

Dit is een van de meest geteelde variëteiten! De plant is vrij groeikrachtig en draagt overvloedig vrucht. De vruchten zijn ovaal, iets langwerpig en lichtzuur van smaak.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Marumi kumquat

Afkomstig van de soort Fortunella japonica, deze kumquat heeft ronde vruchten met een zachte, zoete schil, terwijl het vruchtvlees zuur is. De bladeren zijn ook iets ronder dan die van andere kumquats.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Kumquat Fukushu

Deze kumquat is minder bekend en wordt minder vaak geteeld dan de andere variëteiten. De vruchten zijn iets zuurder, maar de schil van de vrucht blijft vrij zacht en zoet. De bladeren hebben een vrij ronde vorm.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

De kumquat verdraagt temperaturen tot – 10 °C en is een van de meest winterharde citrusplanten. De vruchten zijn echter gevoeliger voor vorst dan de heester zelf, en vanaf – 4 °C kan de vruchtzetting (die overigens in de winter plaatsvindt) gevaar lopen! Plant hem daarom alleen in de volle grond in de zachtste streken (het zuiden van Frankrijk, Corsica). Elders kun je hem beter in een pot planten en hem voor de winter onder glas zetten! Je kunt hem ook beter niet het hele jaar binnen in huis of een appartement kweken, want de lucht zou daar te warm en te droog voor hem zijn.

Kies een zonnige en vrij warme plek, waar hij veel licht krijgt. Woon je echter in het zuiden van Frankrijk, dan kun je de kumquat beter tijdens de warmste uren tegen de zon beschermen, zodat het loof niet verbrandt. In de noordelijke helft van het land kun je hem daarentegen gerust in de volle zon zetten! Hij doet het bijvoorbeeld goed tegen een muur op het zuiden. We raden je ook aan om voor de kumquat een beschutte plek uit de wind te kiezen.

De kumquat houdt van lichte, goed doorlatende bodems, waar het water niet blijft staan. Of je hem nu in de volle grond of in een pot plant, het is meestal goed om wat grof zand aan het plant substraat toe te voegen. De kumquat is een gulzige heester en heeft voedselrijke, vruchtbare grond nodig. Geef bij het planten bij voorkeur goed verteerde compost en geef tijdens de teelt enkele keren meststof. In een arm substraat kan hij een tekort aan voedingsstoffen krijgen, waardoor het loof geel kan worden of de vruchtzetting kan uitblijven. Hij houdt van een bodem met een neutrale of zure pH, maar – zoals veel citrusplanten – verdraagt hij geen kalkrijke substraten.

Wanneer planten?

Plant de kumquat in het voorjaar, vanaf april.

Hoe planten?

Voor planten in een pot:

1. Neem een grote pot. Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor een terracotta pot of een houten bak. Het belangrijkste is dat de bodem gaten heeft, zodat het gietwater kan wegstromen.
2. Leg onder in de pot een laag kleikorrels of grind van enkele centimeters dik, voor een goede waterafvoer
3. Vul de pot met substraat, bij voorkeur een mengsel van potgrond, goed verteerde compost en grof zand. Je kunt ook speciale citrusmeststof toevoegen.
4. Plant je kumquat in de pot.
5. Vul rondom aan met grond, maar let erop dat je de wortelhals niet begraaft!
6. Geef royaal water.

Voor planten in de volle grond:

1. Graaf een plantgat dat twee tot drie keer zo groot is als de wortelkluit.
2. Breng onder in het plantgat een mengsel aan van potgrond, goed verteerde compost en grof zand. Voeg gerust ook speciale citrusmeststof toe.
3. Plant de kumquat.
4. Vul het plantgat rondom de heester met grond.
5. Geef royaal water.

Leg gerust een mulchlaag (dode bladeren, houtsnippers…) rond je kumquat: dit helpt om de bodem vochtig te houden en beperkt tegelijkertijd de groei van onkruid. Bovendien vormt mulch in de winter een extra bescherming tegen de kou! Bij het verteren verrijkt mulch ten slotte de bodem met organische stoffen.

Fortunella japonica (foto Krzysztof Golik)

Onderhoud

Teelt in pot

Geef van het voorjaar tot het najaar regelmatig water en geef water zodra het substraat droog wordt (een tot twee keer per week). We raden aan om regenwater te gebruiken in plaats van leidingwater. Laat in geen geval water in de onderschotel staan. Een goede tip is om enkele grindsteentjes in de onderschotel te leggen, zodat de pot iets hoger komt te staan en de onderkant van de pot niet in het overtollige gietwater staat. Omdat de kumquat een heester is die veel minerale voedingsstoffen nodig heeft, geeft u regelmatig vloeibare meststof, bijvoorbeeld één keer per maand. U kunt ook langwerkende meststof gebruiken. Geef in de winter minder water en meststof.

Tenzij u in het Middellandse Zeegebied woont, moet de kumquat in de winter tegen de kou worden beschermd… anders is de kans klein dat u van zijn vruchten kunt genieten! Haal hem in het najaar, rond oktober, naar binnen op een vorstvrije plek, bijvoorbeeld in een koude kas of een veranda. Kies een lichte, maar niet verwarmde standplaats: idealiter ligt de temperatuur tussen 7 en 10 °C. Zet uw kumquat in het voorjaar, vanaf mei, weer buiten op een zonnige plek.

Lees voor meer informatie ons advies over het overwinteren van citrusplanten.

Verpot uw kumquat gemiddeld om de twee jaar, bij voorkeur in het voorjaar. Zo krijgt uw kumquat meer ruimte doordat u hem in een iets grotere pot zet en tegelijkertijd zijn substraat ververst. In de jaren waarin u hem niet verpot, kunt u de bovenste laag van het substraat vervangen: verwijder enkele centimeters van het oppervlak en vervang deze door nieuwe potgrond.

U kunt de kumquat in het voorjaar snoeien. Zo krijgt hij een harmonieuzere, gedrongen en vertakte groeiwijze en blijft zijn groei beperkt. Het loof wordt hierdoor ook luchtiger, waardoor lucht en licht tot in het midden van de heester kunnen doordringen. Verwijder eerst dode of beschadigde takken en takken die verkeerd geplaatst lijken. U kunt ook enkele takken in het midden van de heester verwijderen om het loof luchtiger te maken.

Wanneer de kumquat in een kas staat, kan hij worden aangetast door schildluizen (vooral wolluizen). U herkent ze aan het verschijnen van kleine witachtige, wattenachtige hoopjes. Ze verzwakken de heester en kunnen roetdauw veroorzaken (een schimmel die herkenbaar is aan een zwarte aanslag op het loof). Verwijder de schildluizen met een doek die is gedrenkt in 90% alcohol, zachte zeep en plantaardige olie. De kumquat kan ook worden aangetast door rode spint. Omdat deze vooral van droge omstandigheden houden, raakt u ze gemakkelijk kwijt door water op het loof te sproeien… Ze hebben een hekel aan vocht! Tot slot kunnen ook bladluizen voor problemen zorgen. Deze kleine insecten gaan op de stengels of bladeren zitten en zuigen sap op, waardoor de plant verzwakt en roetdauw kan ontstaan. Besproei het loof om ze te bestrijden met een oplossing van zachte zeep verdund in water.

Teelt in de volle grond

Als u uw citrusplant buiten hebt geplant, geef hem dan regelmatig water, in elk geval gedurende het eerste jaar en daarna tijdens droogteperiodes, bij voorkeur met regenwater. Geef ook organische meststof of goed verteerde compost om de heester te voeden. Het is ook aan te raden om de voet van de plant te mulchen met dode bladeren, pijnboomschors of BRF (ramiaal houtsnippers), omdat dit helpt om de bodem langer vochthoudend te houden en tegelijkertijd de groei van onkruid beperkt.

In het najaar, wanneer de temperaturen dalen, kunt u een vliesdoek gebruiken. Dit is vooral bedoeld om de vruchten te beschermen, die vrij gevoelig zijn voor vorst, terwijl de heester zelf temperaturen tot – 10 °C kan verdragen.

Oogst en consumptie

De vruchten worden doorgaans tussen november en januari geoogst, soms tot in maart, afhankelijk van de variëteiten en de teeltomstandigheden. Wanneer ze rijp zijn, krijgen ze een mooie oranje kleur en laten ze gemakkelijk los. Ze kunnen van nature zeer lang aan de heester blijven hangen voordat ze vallen (ze worden steeds zachter… maar na verloop van tijd zouden ze hun smaak kunnen verliezen! Je kunt ze dus beter eerder oogsten). Omgekeerd hebben de vruchten vóór hun rijpheid een bittere smaak.

Wanneer ze rijp zijn, hebben kumquats een vrij zachte, zoete en friszure smaak. Net als de meeste citrusvruchten zijn de vruchten rijk aan vitamine C. Ze bevatten vrij weinig pitten. Meestal worden ze rauw en zo gegeten; door hun kleine formaat zijn ze perfect om op elk moment van de dag als tussendoortje te eten! In tegenstelling tot andere citrusvruchten worden kumquats met schil gegeten, omdat die vrij zacht en dun is. Je kunt kumquats ook koken om ze te verwerken in jam, marmelade of chutney… Je kunt ze ook konfijten of er sorbets van maken. Ze kunnen ook gewoon worden gebruikt om desserts en gebak te versieren. Ze passen bij hartige gerechten (tajines…) of worden verwerkt in zoetzure sauzen, bijvoorbeeld in Aziatische gerechten.

Fortunella hindsii

Vermeerderen

Zaaien

Zaaien gebeurt in het voorjaar, bij voorkeur met verse zaden. Je kunt het beste zaden gebruiken die je uit een rijpe kumquat haalt. Spoel de zaden af, maar laat ze niet drogen.

1. Neem een pot en vul deze met zaai- en stekgrond.
2. Zaai de zaden en bedek ze vervolgens met een laag potgrond van ongeveer 1 cm dik.
3. Druk de grond licht aan.
4. Geef water met een fijne broes.
5. Zet de pot op een lichte plek bij een temperatuur tussen 19 en 24 °C.

Zorg ervoor dat het substraat tot aan de kieming licht vochtig blijft.

Het duurt meerdere jaren voordat de kumquat vruchten begint te produceren.

Enten

Het enten van de kumquat gebeurt in het voorjaar, vanaf mei, zodat je kunt profiteren van vrij milde temperaturen. Er wordt geoculeerd.

Als onderstam wordt meestal Poncirus trifoliata gebruikt, een wilde citroen die robuust en zeer winterhard is. Het is ook mogelijk om de kumquat op een pomerans te enten.

Stekken

De kumquat wordt in de zomer gestekt, rond augustus tot begin september.

1. Neem een stengelsegment van ongeveer 15 cm lang en knip dit vlak voor een knoop af (het punt waar de bladeren aan de tak vastzitten). Maak een nette snede met een scherp en gedesinfecteerd mes.
2. Verwijder de bladeren aan de onderkant van de stek en laat boven aan de stengel slechts enkele bladeren zitten.
3. Maak een pot klaar met een mengsel van potgrond en grof zand en geef water om het mengsel vochtig te maken.
4. Plant de onderkant van de stengel in het substraat en druk de grond rondom goed aan.
5. Zet een transparante zak of plastic fles over de pot om een met vocht verzadigde atmosfeer te creëren (stekken onder gesloten plastic).
6. Zet de pot op een lichte plek, uit de directe zon.
7. Zorg ervoor dat het substraat licht vochtig blijft en lucht de stek af en toe om te voorkomen dat deze gaat rotten.

Combineren

In de tuin kan de kumquat een plek krijgen naast andere bijzondere fruitheesters. Ontdek bijvoorbeeld de pawpaw, de feijoa, de goumi of de Zanthoxylum! Sommige citrusplanten zijn redelijk winterhard: de mandarijnboom ‘Satsuma’ of de pomerans, die bestand lijken te zijn tegen – 10 °C. Je kunt ook genieten van de bijzondere vruchten van de aardbeiboom.

Bekijk voor meer ideeën en inspiratie het artikel van Ingrid op onze blog: ‘7 exotische en winterharde fruitbomen voor de tuin’

In het zuiden van Frankrijk past hij in een tuin met mediterrane stijl! Combineer hem met oleanders, bougainvilles, lavendel, olijfbomen, heiligenbloem… Deze weinig veeleisende planten houden van volle zon en doen het goed op arme, droge grond. Ze vragen weinig onderhoud! Geniet ook van de bijzondere uitstraling van wolfsmelk en de kleurrijke bloei van zonneroosjes.

Als je in een koelere regio woont, kun je ook een sfeer creëren die aan het zuiden doet denken. Kweek de kumquat in een pot en zet hem van het voorjaar tot het najaar op je terras of op een andere zonnige plek, tussen planten in mediterrane stijl.

Gebruik de kumquat om een mediterrane sfeer te creëren. Fortunella margarita, lavendel, oleander (foto Challiyan), zonneroosje ‘Ben Fhada’ en olijfboom

Je kunt hem ook solitair planten, of eenvoudig enkele vaste planten aan zijn voet zetten, zoals grassen. Zo krijgt hij voldoende ruimte om zich goed te ontwikkelen en wordt zijn loof niet gehinderd door de schaduw van andere bomen of heesters.