Herfsttijlozen: planten, telen en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

De herfsttijlozen zijn vaste planten met een knol die op krokussen lijken, maar in het najaar bloeien. Ze komen voor in Europa, Klein-Azië en Centraal-Azië, rond de Middellandse Zee en tot in Noord-Afrika. Veel soorten komen voor in Klein-Azië en de Balkan (Turkije, Griekenland, Iran, de Kaukasus…). Colchicum autumnale komt in Frankrijk in het wild voor, vooral in vochtige weiden.

Er zijn iets meer dan honderd soorten herfsttijlozen. Hun identificatie is soms lastig, omdat de bloemen en bladeren niet tegelijkertijd zichtbaar zijn. In cultuur vinden we verschillende botanische soorten (Colchicum byzantinum, Colchicum speciosum…), maar de meest voorkomende zijn Colchicum autumnale en de variëteiten die daaruit zijn voortgekomen. In Frankrijk komen ongeveer tien soorten in het wild voor. Ook daar is de herfsttijloos de meest verbreide soort. In verschillende Franse regio’s is deze beschermd (het is verboden hem te plukken of te vernietigen).

De herfsttijlozen hebben hun naam gegeven aan de familie Colchicaceae, een vrij recente familie, want vroeger werden ze tot de Leliefamilie gerekend. Ondanks hun gelijkenis met krokussen behoren deze twee planten niet tot dezelfde familie. De Colchicaceae omvatten onder andere de prachtige Gloriosa superba (klimlelie) en de Sandersonia (Chinese lantaarn).

Colchicum autumnale: botanische illustratie

De herfsttijloos dankt zijn naam aan Colchis, een streek in Georgië, ten oosten van de Zwarte Zee, waar hij vermoedelijk vandaan komt. In de Griekse mythologie was dit ook het rijk van de tovenares Medea. De herfsttijloos heeft ook verschillende Nederlandse namen: weidesaffraan, herfstkrokus, hondsdoder, bastaardsaffraan…

Herfsttijlozen zijn kleine, vrij lage planten die vlak boven de grond bloeien. Ze worden vaak 10 tot 15 cm hoog, hoewel er ook enkele kleinere soorten (5 cm) en hogere soorten bestaan. De variëteit ‘The Giant’ is een van de grootste (tot 20 cm). Herfsttijlozen groeien vrij snel.

De herfsttijloos bloeit in het najaar, tussen september en november. Er bestaan ook herfsttijlozen met voorjaars- of zomerbloei. Colchicum hungaricum, kesselringii en luteum hebben de bijzonderheid dat ze in de winter bloeien (tussen januari en maart)! Colchicum bulbocodium bloeit daarentegen in het voorjaar.

De bloemen verschijnen ter hoogte van de grond en worden niet door een steel gedragen (alleen door een lange buis, het verlengde van de bloembladen). Ze komen echt goed tot hun recht, omdat de bladeren niet tegelijkertijd aanwezig zijn en ze dus niet kunnen verbergen! Over het algemeen produceert een bol tussen één en zes bloemen… bij Colchicum byzantinum zelfs tot 20 bloemen! De bloem van de herfsttijloos lijkt sterk op die van de krokus: ze heeft de vorm van een kelk die op grondhoogte staat en naar de hemel is gericht. Hoewel de bloemen vaak enkel zijn, kunnen ze ook gevuld zijn (met meerdere rijen bloembladen), zoals bij de variëteit ‘Waterlily’. Deze gevulde variëteiten worden soms ‘waterlelieherfsttijlozen’ genoemd.

De bloemen zijn helaas vrij kwetsbaar en raken vaak beschadigd door regen. Ze kunnen de neiging hebben om door hun eigen gewicht of door de wind en regen om te vallen.

Herfsttijlozen bloeien roze, mauve of wit… met uitzondering van Colchicum luteum, waarvan de bloemen goudgeel zijn! De bloemen zijn in het midden vaak lichter. Sommige soorten hebben gevlekte bloembladen, waarvan de vlekken een schaakbordpatroon vormen, zoals bij Colchicum agrippinum of Colchicum variegatum.

De bloemen bestaan uit drie bloembladen en drie kelkbladen, die er allemaal hetzelfde uitzien. Daarom spreken we van bloemdekbladen. Ze zijn vergroeid en vaak 5 cm lang. De bloemen zijn tweeslachtig en bevatten zowel mannelijke als vrouwelijke organen. Ze hebben zes meeldraden (waarvan drie langere) en drie stijlen. Dat onderscheidt ze van krokussen, die slechts drie meeldraden en één stijl hebben. De meeldraden zijn geel of oranje, wat de bloem extra licht geeft! De bloemdekbladen zijn aan de basis vergroeid tot een lange, dunne, vaak witte buis. Bij de herfsttijloos blijft het vruchtbeginsel onder de grond, onder in de bloembuis.

De bloei van herfsttijlozen: Colchicum ‘The Giant’ (foto Leontine Trijber – iBulb), Colchicum autumnale ‘Album’ en Colchicum ‘Waterlily’

De bladeren ontwikkelen zich aan het begin van het voorjaar. Ze stellen de bol dan in staat om fotosynthese uit te voeren en voedingsreserves op te slaan in de knol, onder de grond. Daarna verwelken ze en gaat de plant in de zomer in rust.

Herfsttijlozen hebben 3 tot 6 langwerpige en vrij brede bladeren. Deze worden 10 tot 30 centimeter lang en bereiken bij Colchicum macrophyllum een lengte tot 40 cm (de naam betekent letterlijk ‘met grote bladeren’). Ze zijn groen en relatief glanzend, alsof ze gelakt zijn. Ze staan rondom een korte, rechtopstaande steel die ze omhullen (omhullende bladeren).

Het loof van herfsttijlozen in het voorjaar (foto Leontine Trijber – iBulb / foto Meneerke bloem)

De vrucht van de herfsttijloos verschijnt in het voorjaar, tussen april en juni, verscholen tussen de bladeren. Het is een grote, langwerpige doosvrucht. Wanneer ze rijp is, springt ze open om bruine zaden vrij te laten.

De herfsttijloos wordt vaak als bol beschouwd, hoewel het in werkelijkheid om een knol gaat: een verdikte stengel onder de grond, omgeven door schubben (gemodificeerde bladeren). Hiermee kan de plant voedingsreserves opslaan. De herfsttijloos wordt als knol gekocht en geplant.

De vruchten van de herfsttijloos (foto BerndH) / de knollen (foto Leontine Trijber – iBulb)

De herfsttijloos heeft dus een wat bijzondere cyclus, in twee fasen: hij bloeit in het najaar en verwelkt daarna. Aan het begin van het voorjaar verschijnen de bladeren, gevolgd door de vruchten en zaden… Daarna verdwijnt alles aan het einde van het voorjaar. De plant gaat in de zomer in rust en bloeit in het najaar opnieuw. Een groot deel van het jaar lijkt hij dus verdwenen, hoewel hij onder de grond als knol aanwezig blijft.

Belangrijkste variëteiten van herfsttijlozen

Belangrijkste variëteiten

Onze favoriete variëteiten

 De andere variëteiten om te ontdekken

Colchicum autumnale Alboplenum - Herfsttijloos

Deze variëteit draagt in het najaar zuiver witte bloemen, die bijzonder zijn omdat ze gevuld zijn en uit veel vrij fijne bloembladen bestaan.

• Bloeitijd november
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Colchique Hybride The Giant

De herfsttijloos 'The Giant' is misschien wel de grootste variëteit. Hij biedt prachtige bekerbloemen in een roze tot mauve tint, wit in het hart.

• Bloeitijd november
• Uiteindelijke planthoogte 20 cm

Productfiche bekijken

Colchicum automnale Waterlily - Herfsttijloos

Deze variëteit draagt gevulde bloemen met meerdere rijen bloembladen, roze tot mauve van kleur. Daaraan dankt ze haar bijnaam 'waterlelieherfsttijloos'. De bloemen zijn wat zwaar en gaan soms liggen. Ze kreeg de Award of Garden Merit van de Royal Horticultural Society (RHS).

• Bloeitijd november
• Uiteindelijke planthoogte 12 cm

Productfiche bekijken

 

Colchicum autumnale Major - Herfsttijloos

De herfsttijloos kan tot 20 lila-roze bloemen dragen. Hij is ook een van de eerste die in het najaar bloeit! Hij kreeg de Award of Garden Merit van de Royal Horticultural Society (RHS).

• Bloeitijd oktober
• Uiteindelijke planthoogte 12 cm

Productfiche bekijken

Colchicum cilicicum - Herfsttijloos

De bloemen van deze herfsttijloos zijn roze tot mauve en hebben een licht ruitpatroon. Eén bol kan maximaal 25 bloemen voortbrengen.

• Bloeitijd oktober, november
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Colchicum speciosum Album - Herfsttijloos wit

Deze variëteit onthult in het najaar een elegante witte bloei. Ze kreeg de Award of Garden Merit van de Royal Horticultural Society (RHS).

• Bloeitijd november
• Uiteindelijke planthoogte 20 cm

Productfiche bekijken

 

Colchicum speciosum Atrorubens - Herfsttijloos

Deze variëteit bekoort ons met haar violet-mauve bloemen, wit in het hart en mooi genuanceerd door de gele meeldraden. Ze kreeg de Award of Garden Merit van de Royal Horticultural Society (RHS).

• Bloeitijd november
• Uiteindelijke planthoogte 20 cm

Productfiche bekijken

Colchicum autumnale Album - Herfsttijloos

Deze herfsttijloos wordt gewaardeerd om zijn zeer heldere, zuiver witte bloei.

• Bloeitijd oktober, november
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Colchicum macrophyllum - Herfsttijloos

Colchique macrophyllum biedt prachtige zacht mauve bloemen met slanke, soms wat puntige bloembladen en een zeer licht ruitpatroon. De bloembladen zijn in het midden vaak lichter en aan de uiteinden donkerder.

• Bloeitijd oktober tot december
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

 

 

 

Herfsttijlozen planten

Waar planten?

Herfsttijlozen gedijen in de volle zon. Ze hebben veel licht nodig om mooi geopende bloemen te geven. Je kunt ze eventueel in de halfschaduw of aan de voet van bladverliezende bomen planten, maar zorg ervoor dat ze voldoende licht krijgen.

Herfsttijlozen stellen weinig eisen ; ze groeien in vrij gewone bodems. Toch hebben ze een voorkeur voor vruchtbare, vrij organischestofrijke en diepe bodems. Je kunt je bodem verrijken met wat goed verteerde compost. Omdat je ze soms in het wild in vochtige weiden aantreft, houden herfsttijlozen van vochthoudende, maar toch goed doorlatende grond.

Je kunt ze het beste op een beschutte plek planten, uit de wind en de zware regen, omdat die de bloemen zouden kunnen beschadigen. Het kan ook gebeuren dat de bloemen van bepaalde variëteiten omvallen, soms door hun eigen gewicht. In dat geval kun je ze tussen vrij stevige planten plaatsen, die ze ondersteunen.

Herfsttijlozen vinden gemakkelijk een plek in een gazon, border, rotstuin of onder bomen… Ze kunnen er zelfs verwilderen! Plant ze samen met andere planten die in het najaar bloeien. Vermijd echter dat je ze in een grote groep vooraan in een border plant, want in het voorjaar is het loof niet erg sierlijk (kleine bloeiende vaste planten zijn dan een betere keuze) en wordt het lelijk zodra het geel begint te worden. Je kunt ze wel verspreid in een border planten of naast andere bloeiende planten zetten die in het voorjaar de aandacht trekken.

Je kunt de herfsttijloos ook in een pot telen ! Zo kun je hem bijvoorbeeld op een terras of balkon zetten, in een samenstelling met vaste planten die in het najaar bloeien of met sierlijk loof. De Colchicum byzantinum heeft bovendien de bijzondere eigenschap dat hij zelfs zonder substraat of water kan bloeien, gewoon op de vensterbank!

De meeste herfsttijlozen zijn goed winterharde planten; ze houden juist van streken met koude winters.

Wanneer planten?

De beste periode om herfsttijlozen te planten is het einde van de zomer, vanaf juli tot en met september, en eventueel oktober.

Plant de knollen bij voorkeur meteen na aankoop, zonder te wachten, anders kunnen ze al bloeien voordat ze in de grond zitten! Plant ze ook meteen opnieuw wanneer je ze scheurt.

Hoe planten?

We raden je aan om herfsttijlozen in kleine groepen te planten in plaats van afzonderlijk (tenzij je ze in eenzelfde border verspreidt). Plant telkens minstens 5 bollen bij elkaar en houd een plantafstand van 10 tot 15 cm tussen de bollen aan.

Je kunt ze afzonderlijk planten door voor elke bol een gat te graven en zo nodig een bollenplanter te gebruiken, of een breed gat graven en ze allemaal samen planten.

1. Graaf een plantgat. Voeg gerust grof zand toe om de grond beter doorlatend te maken, en eventueel ook wat potgrond.
2. Plaats de knol met de punt naar boven, op een diepte van 10 tot 15 cm.
3. Dek af met aarde en druk licht aan.

Na het planten hoeven de knollen geen water te krijgen. Het is altijd verstandig om een markering te plaatsen (bijvoorbeeld een klein plantensteun) zodat je onthoudt waar je ze hebt geplant en voorkomt dat je ze beschadigt wanneer je op een ander moment in dezelfde border werkt.

De herfsttijloos is wel heel gemakkelijk: hij kan zonder aarde en zonder water bloeien! Je hoeft hem eigenlijk niet eens te planten. Zet hem gewoon in een schaaltje op een lichte plek.

Onderhoud

Herfsttijlozen hebben niet echt onderhoud nodig. Eenmaal gevestigd redden ze zich helemaal zelf! Het beste is om de bollen met rust te laten en niet in te grijpen. Ze komen elk jaar weer tevoorschijn en hebben de neiging te verwilderen! Bij grote droogte kun je eventueel water geven, maar over het algemeen hebben herfsttijlozen helemaal geen extra water nodig.

Knip in het voorjaar de bladeren niet af, ook niet wanneer ze geel beginnen te worden. Laat ze op natuurlijke wijze afsterven, want zo kan de bol voedingsreserves opbouwen.

De herfsttijloos is weinig vatbaar voor ziekten. Soms kan er grauwe schimmel optreden, een cryptogame ziekte die ook wel botrytis wordt genoemd en wordt bevorderd door overmatige vochtigheid. Het komt ook weleens voor dat naaktslakken in het voorjaar van het loof eten.

Vermeerderen

De herfsttijloos heeft de neiging om zich vanzelf uit te breiden en goed te gedijen, zonder ingrijpen. Het gebeurt regelmatig dat hij zichzelf uitzaait. In dat geval kunt u de jonge kiemplanten uit de grond halen om ze elders in de tuin opnieuw te planten. U kunt de zaden ook zelf zaaien. Als u hem echter wilt vermeerderen, bijvoorbeeld om hem op een andere plek te planten of cadeau te doen, raden we aan om te scheuren: dat is gemakkelijker en sneller dan zaaien.

Knollen scheuren

U kunt de herfsttijloos gemiddeld om de vier jaar scheuren, in de zomer, rond juli, wanneer hij nog in rust is.

Begin met het zoeken van een vrij dichte pol en graaf de knollen vervolgens voorzichtig op. Scheid ze en houd alleen de grootste over. Plant ze meteen opnieuw op een nieuwe plek. Voorkom dat ze uitdrogen doordat ze te lang aan de open lucht blijven liggen.

Combineren in de tuin

Met hun late bloei zorgen herfsttijlozen voor een prachtig herfsttafereel! Combineer ze met andere laatbloeiende bloemen: met dahlia’s, asters, Echinacea purpurea, Japanse anemonen, Eupatorium maculatum, Sedum spectabile of Persicaria amplexicaulis… Kies voor paarse, rode, oranje en roze tinten: zachte en tegelijkertijd warme kleuren! Je kunt herfsttijlozen ook combineren met andere herfstbloeiende bollen, zoals saffraankrokussen, Crocus sativus, die in dezelfde periode en in vergelijkbare tinten bloeien. En vergeet de nerines, crinums en de gele bloemen van Sternbergia lutea, ook wel herfstkrokus genoemd, niet.

Een idee om herfsttijlozen te combineren voor een prachtig herfsttafereel. Eupatorium maculatum (foto D. Gordon E. Robertson), Dahlia ‘David Howard’ (foto Leontine Trijber – iBulb), Dahlia ‘Happy Single Wink’, Colchicum ‘Lilac Wonder’ (foto Wouter Koppen – iBulb) en Echinacea purpurea (foto Daniel Schwen)

Je kunt ze combineren met kleurrijk loof! De herfst is het seizoen waarin de bladeren mooie kleuren krijgen, dus het zou jammer zijn om daar geen gebruik van te maken! Denk ook aan decoratieve vruchten, zoals die van de sneeuwbes of callicarpa, waarvan de kleuren gemakkelijk bij de bloei van de herfsttijlozen passen.

Voor een poëtische en luchtige uitstraling kun je genieten van de aren van grassen, die de zonnestralen vangen en mooie gouden of zilveren schitteringen kunnen bieden: Pennisetum, Miscanthus, Stipa…

Herfsttijlozen zijn perfect in een gazon: je kunt ze verspreiden en laten verwilderen! Combineer ze eventueel met andere kleine bloemen, zoals die van Sternbergia lutea, of combineer verschillende variëteiten herfsttijlozen.

Herfsttijlozen vinden ook een plek onder loofbomen, op voorwaarde dat er voldoende licht is. Je kunt ze planten in een niet al te dicht, vrij licht bos. Zo krijg je een heel natuurlijk tafereel! Zet ze naast varens, Tricyrtis, Napolitaanse cyclamen…

Omdat de bloemen van herfsttijlozen soms de neiging hebben om om te vallen, kun je ze planten tussen lage bodembedekkers, die helpen om de bloemen rechtop te houden.

Herfsttijlozen kunnen ook in een rotstuin worden geplant, tussen andere kleine bodembedekkende of kussenvormende planten. Ze kunnen de plaats innemen van vroegbloeiende rotsplanten.

Ze zijn ook geschikt om in een pot of kuip te planten, bijvoorbeeld met Napolitaanse cyclamen of nerines. Zet ze tussen loofplanten, zoals kleine grassen (Pennisetum compact, Carex…) van muehlenbeckia of klimop.