Hoe leg je een collectieboomgaard aan?

Wat is een boomgaard voor het behoud van oude rassen?

Zoals de naam al doet vermoeden, heeft een conserveringsboomgaard als doel kennis over een fruitteelterfgoed te behouden. Zo kunnen fruitvariëteiten die kenmerkend zijn voor een bepaald gebied en/of oude variëteiten in stand worden gehouden, zodat ze niet in de vergetelheid raken. In een conserveringsboomgaard kunnen echter ook recentere variëteiten worden aangeplant om hun kenmerken te behouden.

Een conserveringsboomgaard kan dus worden beschouwd als een plek waar het genetische erfgoed van fruitbomen en ook de biodiversiteit worden herinnerd en behouden.

Hij kan worden opgebouwd rond één bepaalde fruitsoort en een hele verzameling oude of moderne fruitsoorten omvatten. Veel educatieve boomgaarden zijn aangelegd rond appels en peren in productieve regio’s zoals Normandië, of rond de wijnstok in wijnbouwgebieden… De conserveringsboomgaard kan ook focussen op de vele soorten die in een bepaald gebied zijn aangeplant en kenmerkend zijn voor een streek of terroir.

Hiermee kunnen lokale soorten worden aangeplant, maar ook worden bestudeerd, beschreven en vooral vermeerderd.

Het is een manier om een ziekte die een soort kan aantasten het hoofd te bieden en te omzeilen, de natuurlijke genetische erosie van variëteiten tegen te gaan en een productiedaling als gevolg van een extreme weersomstandigheid, zoals een storm, op te vangen.

Naast de verschillende variëteiten fruitbomen maakt een conserveringsboomgaard het mogelijk om lokale tradities, eeuwenoude technieken en vakkennis op het gebied van fruitteelt en pomologie te behouden. Zo kunnen de technieken van het enten, de kunst van het snoeien van een fruitboom en het maken van een typisch drankje, zoals cider, volgens traditionele methoden worden doorgegeven…

Iedereen kan een conserveringsboomgaard aanleggen, zolang er voldoende grond beschikbaar is voor fruitbomen. Zo kunnen een particuliere tuinier, een bedrijf, een school, een landbouwer, een gemeente of een lokale overheid… een conserveringsboomgaard aanleggen. Een boomgaard mag echter alleen de benaming “conserveringsboomgaard” dragen als er variëteiten groeien die door een vereniging of organisatie zijn geïnventariseerd en geauthentiseerd.

Een boomgaard voor oude fruitrassen is ook kennis doorgeven

Je kunt natuurlijk een particuliere conserveringsboomgaard aanleggen. Voor veel mensen is het onderhouden van fruitbomen immers een plezier en een passie. Maar door de boomgaard, ook af en toe, open te stellen voor het publiek, kun je je passie delen.

Een conserveringsboomgaard kan zo op vaste momenten opengesteld worden voor het grote publiek, of volledig vrij toegankelijk zijn. Het is dus een plek om kennis over te dragen en kennis te delen, en een plek waar niet-ingewijden kunnen ontdekken hoe kinderen (en volwassenen!) de cyclus van de seizoenen, de natuurlijke ontwikkelingsfasen van een vrucht, het principe van bestuiving en de smaak van al het goede (opnieuw) ontdekken…

De conserveringsboomgaard is dus een leerplek voor alle generaties, maar ook een plek voor uitwisseling tussen generaties en voor vorming. Je kunt er workshops, rondleidingen en plantactiviteiten organiseren, maar ook demonstraties over enten en snoeien geven: zo deel je een passie.

Tot slot moet een conserveringsboomgaard een plek zijn waar het milieu en de biodiversiteit worden behouden.

Door al deze aspecten kan een conserveringsboomgaard veel werk zijn om te beheren, te onderhouden en in stand te houden. Daarom is het soms beter om een vereniging op te richten om enkele liefhebbers samen te brengen en je te laten begeleiden door verenigingen die hierin erkend zijn, netwerken of organisaties zoals Les croqueurs de pommes® of Fruits oubliés. Zo kun je een beroep doen op lokale overheden, die vaak subsidies beschikbaar stellen voor de ontwikkeling van dergelijke projecten.

Een conservatieboomgaard aanleggen: hoe doe je dat?

Om een echte conserveringsboomgaard aan te leggen, moet u zich zeker houden aan een nauwkeurig bestek, opgesteld door een lokale overheid (vaak de Conseil général) in samenwerking met een erkende organisatie. Dit bestek omvat doorgaans het planten van een collectie fruitboomvariëteiten die vroeger werden geteeld en kenmerkend zijn voor een bepaald gebied en landschap. Vaak gaat het ook om educatieve activiteiten en lokale ontwikkeling.

Naast dit bestek vereist de aanleg van een conserveringsboomgaard:

• Een voldoende groot terrein dat valt onder een eigendomsakte of erfpachtcontract om het voortbestaan van de conserveringsboomgaard te waarborgen. Er is geen minimale oppervlakte vereist, maar u moet rekening houden met de vorm van de fruitbomen en daarmee met de plantafstanden tussen de bomen. De zogenaamde “vrij uitgroeiende” vormen (hoogstam en halfstam) vragen minder onderhoud, maar veel ruimte: ongeveer 6 tot 10 meter tussen elke boom. De geleide vormen op laagstam (spilvorm, piramide, vaasvorm) verkleinen daarentegen de plantafstanden, maar vragen regelmatig snoeiwerk. Leibomen (vooral appel- en perenbomen) kunnen interessant zijn voor kleinere terreinen die door muren worden omgeven. Hoe dan ook moet er een nauwkeurig plan worden opgesteld
• Het gekozen terrein moet beschikken over de nodige hoeveelheid zon die elke fruitboomsoort nodig heeft en over het geschikte bodemtype. Daarom kan het interessant zijn om een fysisch-chemische analyse en een bodemprofielonderzoek uit te voeren, evenals een klimaatanalyse.
• De keuze van het plantmateriaal moet worden gemaakt uit enthout of worteluitlopers van volkomen gezonde bomen. Over het algemeen moet er een introductieregister worden bijgehouden. Ook hier is het raadzaam contact op te nemen met een vereniging of organisatie die de aanbevolen lokale variëteiten voor een bepaald gebied heeft geïnventariseerd. Zodra de boomgaard is aangelegd, moet elke boom bovendien worden geïdentificeerd met een metalen label.

Om u te helpen bij de aanleg van deze conserveringsboomgaard, kunt u gerust een beroep doen op lokale overheden. Zij kunnen u financiële steun bieden via subsidies of projectoproepen, maar ook hulp en logistieke begeleiding.

Daarnaast zijn er in elke regio gepassioneerde boomkwekers die u kunnen adviseren bij de keuze van de variëteiten.

De keuze van fruitbomen

Appelbomen, perenbomen, kersenbomen… De keuze hangt af van de streek waar je woont. Om deze keuze te verfijnen, is het misschien ook verstandig om na te denken over waarvoor je het fruit wilt gebruiken. Wil je appels om er sap van te maken, om ze te koken of om ze zo te eten? Wil je fruit met een zoete, friszure of milde smaak, of sappig fruit…? Kersen voor jam of om in alcohol in te maken? Wil je je fruit bewaren of meteen opeten?

Denk er ook aan om vroege, middenlate of late variëteiten te planten of te enten om de oogst te spreiden.

Meng in je collectieboomgaard zelfsteriele en zelfbestuivende variëteiten met bestuivende variëteiten.

De opbrengst van de bomen is daarentegen geen prioriteit, want de collectieboomgaard is in de eerste plaats niet bedoeld om productief te zijn en fruit op te leveren. Het is slechts een “levend geheugen”.

→ Lees ons artikel: Een oude en lokale variëteit van een fruitboom kiezen

Een hoogstamboomgaard voor het behoud van de biodiversiteit

Een boomgaard, of die nu bedoeld is voor het behoud van oude rassen of niet, moet in de eerste plaats fruit produceren. Dat is een feit, maar dat is niet alles. Een boomgaard voor het behoud van oude rassen is een middel om de biodiversiteit en het milieu te beschermen.

Logischerwijs zijn alle gewasbeschermingsmiddelen er verboden. Daarom is het essentieel om er een biologisch evenwicht tussen de verschillende soorten in het gebied te creëren: planten, dieren en micro-organismen. Hoe?

• Introduceer plantensoorten die als voedselbron dienen (zaai van groenbemesters of braakliggende akkers en bloemrijke weiden met nectarplanten, plant rozen als schakelplanten en leg fruitheggen aan) om bestuivende insecten en nuttige natuurlijke vijanden voor biologische bestrijding aan te trekken
• Leg insectenhotels, nestkastjes en vogelvoederplaatsen aan en bouw muurtjes of stapels stenen om insecten, vogels en roofzoogdieren een schuilplaats te bieden. Je kunt ook een vijver of een spiraalvormige kruidentuin aanleggen.

Inspiratie voor je tuin

Enkele conservatieboomgaarden overal in Frankrijk:

• De conservatieboomgaard van het Maison de la figue in Vézénobres in de Gard biedt meer dan 100 variëteiten op een terrein van 2 hectare
• Het Domaine des Terres rouges bij Caen telt meer dan 150 variëteiten ciderappels, 250 variëteiten handappels en enkele perenvariëteiten.
• Het Conservatoire végétal d’Aquitaine, gelegen in Montesquiou in Lot-et-Garonne, toont op 7 hectare 1800 variëteiten van alle regionale fruitsoorten
• De conservatieboomgaard van Villeneuve-d’Ascq in het departement Nord (59) telt meer dan 1700 variëteiten appels, peren, pruimen en kersen
• De conservatieboomgaard van Tours-sur-Meymont in de Puy-de-Dôme biedt 470 hoogstambomen met 238 vertegenwoordigde Auvergnese appel- en perenvariëteiten.

Alle departementen en regio’s hebben wel een conservatie- of educatieve boomgaard. Vaak hoef je alleen maar binnen te stappen en ontdek je er altijd gepassioneerde liefhebbers.