Een overstromingsgevoelige tuin inrichten

Overstroombare tuin... en overstroomde tuin

Allereerst is het belangrijk om onderscheid te maken tussen een tuin die bijvoorbeeld af en toe overstroomt door stortregens, en een tuin die elk jaar structureel natte voeten krijgt, omdat deze in de buurt ligt van een rivier of waterloop die buiten zijn oevers treedt en een deel van de winter hoogwater heeft.
Als je twijfelt, vraag dan bij je gemeente een essentieel document op dat de zonering van de terreinen volgens het PPRI (Plan de prévention du Risque d’inondation, preventieplan voor overstromingsrisico’s) vastlegt. Het brengt in jouw gemeente verschillende soorten overstromingsgebieden in kaart, van een zeer hoog risico (rood) — het typische type tuin dat vaak overstroomt — tot een gemiddeld risico (blauw) en de witte zone, zonder risico of met slechts een uitzonderlijk risico. Hoewel het document vooral wordt gebruikt voor bouwvoorschriften en bouwvergunningen, geeft het een idee van de waterstanden die in de winter of tijdens overstromingen en inundaties kunnen worden bereikt.

Overstromingsgevoelige tuinen zijn dat dus vooral door hun topografie en een geografische ligging met een dicht waternetwerk bij de samenvloeiing van rivieren. In berggebieden met grote hoogteverschillen kunnen stortvloeden een tuin overspoelen. In laaggelegen gebieden zijn tuinen zeer kwetsbaar voor hevig noodweer wanneer het water niet meer normaal in de bodem kan dringen, omdat de bodem verzadigd is of erosie heeft ondergaan, maar vaak ook door de nabijheid van verharde bodems in stedelijke gebieden. Ze hebben te maken met afstromend water en kunnen het water niet meer voldoende opnemen.

We raden je aan om je terrein gedurende een jaar in de verschillende seizoenen te observeren. Deze analyse geeft je een concreet beeld van de waterhoogtes en schommelingen, het algemene niveau van onderdompeling, maar ook van de frequentie van overstromingen en de stijging van het grondwater (die vooral voorkomt in de boires langs rivieren en waterlopen).

Tuinen die zwaar door overstromingen zijn getroffen, liggen langs waterlopen

Regel 1: Zorg voor drainage!

Een overstroombare tuin behoort tot de zogenoemde veerkrachtige tuinen. Zo’n tuin moet zich kunnen aanpassen aan een min of meer grote overstroming die langere tijd kan aanhouden. Nog voordat we beginnen met planten, staan we eerst stil bij de bodem, die een heel specifieke begroeiing zo goed mogelijk moet kunnen dragen.
De belangrijkste regel hier is om deze bodem effectief te draineren, zodat het grote watervolume sneller kan worden afgevoerd. Zonder drainage kunnen zelfs planten die gewend zijn aan vochtige biotopen voortijdig afsterven door wortelsterfte.
Er zijn verschillende technieken om deze grond geschikt te maken:

• De grond vooraf beluchten is noodzakelijk om verdichting te voorkomen. Je moet de grond over een flinke laag mengen met drainerende materialen (grof grind, grind, kiezels, stenen) voordat je gaat planten, zoals gemeenten dat doen met grond-steenmengsels. Dit is een omvangrijke klus, waarvoor vaak de hulp van een professional of op zijn minst een minigraver nodig is, maar deze aanpak heeft zich bewezen in veel tuinen die aan overstromingen zijn blootgesteld.
• Een zeer kleiachtige bodem lichter maken door de structuur ervan te wijzigen, zodat deze beter doorlatend en minder compact wordt: verwerk organische stof (compost, stalmest, bladaarde…): dit is DE sleutel tot een beter drainerend substraat.
• In extreme gevallen zijn drainagebuizen onvermijdelijk. Deze worden gebruikt op terreinen die sterk zijn blootgesteld aan stijgend water, om het overtollige water naar een put of drainageput af te voeren. Ook hiervoor moet je een tuinarchitect of grondwerker inschakelen, want het gaat om omvangrijke en technische werkzaamheden, waarbij infiltratiesleuven worden gegraven en soms de niveaus van de bodem worden aangepast. Deze oplossing vereist de aanleg van waterretentiezones met retentiebekkens.

→ Lees ook: Tuinieren in zware, vochtige grond; Hoe maak ik mijn bodem beter doorlatend?

Een waterloop treedt buiten zijn oevers en de tuin verandert in een reusachtig zwembad (@Tristan Schmurr)

Regel 2: kies vochtminnende planten

Gelukkig bestaan er planten die graag met hun voeten in het water en in drassige grond staan, en op deze planten gaan we inzetten, temeer omdat ze bijzonder sierlijk zijn! We richten ons dus op deze zogenaamde vochtminnende planten, die van vochtige biotopen houden. Ze zijn bestand tegen langdurige onderdompeling en moerassige bodems en zijn dus nuttig op plekken die kunnen overstromen. Veel geschikte planten vind je onder de benamingen oeverplanten of waterkantplanten; ze groeien probleemloos in 0 tot 1 m water.

Let op: De overgrote meerderheid van de planten verdraagt zonder problemen een tijdelijke overstroming van 1 tot 2 dagen. We hebben het hier wel over tuinen die na overstromingen meerdere weken onder water staan.

• De bomen: de moerascipres of Taxodium, dé blikvanger op verzadigde grond, prachtig in het najaar. Ook berken, wilgen (Salix alba, Salix fragilis), zwarte elzen (vooral de zwarte els), populieren en moeraseiken (Quercus palustris) zijn gewend aan deze moeilijke omstandigheden, net als de Europese lariks (Larix decidua) en de Nyssa sylvatica. Plant ze bijvoorbeeld in een bosje voor een mooi effect achter in de tuin.
• De heesters: Sommige Cornus-soorten (C. sericea, C. amomum en C. alba) en Salix-soorten gedijen goed in en zijn bijzonder goed bestand tegen drassige bodems, zoals Salix aurita, Salix caprea, Salix vinimalis en Clethra alnifolia. Ook Hydrangea-soorten doen het goed als je een zeer goed doorlatend mengsel hebt klaargemaakt.
• De vaste planten: Er zijn veel vaste planten die tot 15 cm water aan hun voet verdragen! Grote kattenstaarten, kruiskruiden, moerasspirea’s, wederiken, mimulus, lythrum, varens (Matteucia, Osmunda, Polystichum…), Iris siberica en Iris pseudoacorus, Butomus umbellatus, Symphitum (smeerwortels), Sagittaria sagittifolia, houttuynia…
• De grassen en aanverwante planten: bovenaan de lijst staan alle Carex-soorten en biezen (Juncus sp.), maar ook Typha-soorten, Acorus en Scirpus, lintgras (Phalaris arundinacea) en de Phragmites. Lees ook ons artikel Grassen voor vochtige bodem.
• De bodembedekkers: Eleocharis palustris.

Mijn advies: let ook op planten waarvan de botanische naam het woord palustris (in het Frans des marais) of lacustris bevat; die zijn doorgaans goed aangepast aan een tijdelijk moerassige plek!

Moerascipres, kruiskruid, scirpus en puntwederik

→ Lees ook: 12 vaste planten voor zware en vochtige grond; 10 heesters voor zware en vochtige grond; 7 grassen voor vochtige bodem; 10 bomen voor zware en vochtige grond, Irissen in een border, aan de rand van een vijver, in de schaduw… Zo pak je het aan.

Regel 3: Kies voor esthetische en creatieve tuininrichtingen

Misschien nog wel meer dan een klassieke tuin verdient een overstroomde tuin doordachte of zelfs originele voorzieningen. Maak gebruik van deze moerasachtige zones om bijzondere, charmante of ronduit spectaculaire sferen te creëren.

Eén ding is zeker: voor de “harde” voorzieningen (paden, terrassen) moet je materialen kiezen die geschikt zijn voor en bestand zijn tegen water. Hout is geen optie voor moestuinbakken en bogen. Voor het verplaatsbare tuinmeubilair geven we eveneens de voorkeur aan metalen constructies, waarbij ook steen een goede keuze is. Een ingegraven zwembad kan uiteraard niet worden aangelegd.

Voor de verschillende mogelijkheden om een overstroomde tuin in te richten, kun je bijvoorbeeld:

• Een natuurlijke vijver of een waterpartij aanleggen. Leg deze zo aan dat de contouren vervagen en de vijver zo goed mogelijk in de tuin opgaat, door hem te omringen met oeverplanten die de grens minder duidelijk maken. Bekijk hierover alle adviezen van Olivier in Een natuurlijke vijver in je tuin aanleggen en Waar en hoe plant je planten in en rond een vijver?
• Constructies op palen integreren, zoals boomhutten, of een stelsel van loopbruggen of een steiger aanleggen, zodat je naast een esthetisch effect ook door de tuin kunt lopen. Door het meer- of lagune-effect te versterken, wordt de tuin nog mooier!
• Restanques aanleggen, een soort terrassen of niveaus. Hoewel ze kenmerkend zijn voor mediterrane tuinen, kun je je er in bepaalde zones door laten inspireren om nieuwe zichtlijnen te creëren. Zorg wel voor een goede drainage en leg greppels aan om het water gemakkelijker af te voeren, zodat je er bijvoorbeeld exotische planten met groot blad kunt kweken.
• Verhogingen en aarden wallen aanleggen om boven het overstromingsniveau uit te komen. Zo kun je er andere planten van vochtige bodems kweken die niet onder water staan, en bovendien genieten van een verhoogde moestuin.
• Een regentuin aanleggen op een lager gelegen deel van de tuin: dit is een infiltratietuin.
• Een laatste, minder glamoureuze maar voor de hand liggende optie in sterk blootgestelde gebieden: een dijk aanleggen aan het einde van de tuin om de schade te beperken.

Constructies in meerstijl geven een grote tuin veel aantrekkingskracht!

Voorbeelden ter inspiratie

Verschillende prachtige tuinen in Frankrijk hebben regelmatig te maken met overstromingen. Ik nodig je uit om ze te bezoeken: ze bieden heel mooie ideeën om deze als onherbergzaam beschouwde zones op duurzame en fraaie wijze in te richten.

Daarbij horen de tuin van Liliane (een als opmerkelijk geclassificeerde tuin in de Limousin) en de tuin van Caradec in Morbihan. Onze medewerkster Virginie Douce had ook een zeer fraaie tuin ontworpen in de Ardennen (lees haar interview in onze aanvullende artikelen hieronder).

De achterkant van de tuin van Marie-Madeleine Kerbart, die regelmatig overstroomt, vergde maanden werk, met een buitengewoon resultaat (© Gwenaëlle David)

Hier zie je de tuin van Liliane, die heel natuurlijk is gehouden in het gedeelte dat in de winter zal overstromen (© Gwenaelle David)