Een natuurlijke vijver in je tuin aanleggen

De plek van de vijver

Voordat je begint met het graven van de vijver, moet je de plek zorgvuldig bepalen.

Geef de voorkeur aan:

• een open en zonnige plek: indien mogelijk op het zuiden. Licht en warmte zijn namelijk onmisbaar voor de ontwikkeling van het leven in je waterpartij;
• een plek uit de buurt van bomen: de wortels kunnen het graven van de vijver bemoeilijken en gaten veroorzaken in de afdichting van de vijver (folie, klei…). Bovendien verzuren en eutrofiëren de bladeren en naalden die zich in het water ophopen het water van je vijver (toename van stikstof en fosfor), waardoor de fauna die erin leeft zal sterven.
• een plek uit de buurt van woningen of andere bouwwerken: funderingen en leidingen vormen allemaal obstakels bij het graven. Bovendien brengt een vijver uiteraard vocht naar gebouwen. Toch is het prettig om een verfrissende waterpartij in de buurt van een terras te hebben. Zoek dus naar een goede middenweg!
• een plek in de buurt van een wilde zone: zodat dieren je kleine vijver veilig kunnen koloniseren. Voor een insect of amfibie is een keurig gemaaide plek net als een snelweg die wij moeten oversteken. Houd daar rekening mee!
• en indien mogelijk niet op een plek waar veel mensen langskomen: vooral als je kleine kinderen hebt. Hoewel er roosters bestaan om eventuele ongelukken te voorkomen, kun je beter kiezen voor een meer afgelegen en rustige plek, wat gunstig is voor de kleine fauna in de vijver.
• de vochtigste en laagstgelegen plek van de tuin: op het laagste punt van de tuin zal het water zich ophopen. Je vijver zal zich daar dus gemakkelijker vullen

De vijver waterdicht maken: de verschillende oplossingen

Er bestaan verschillende systemen om een vijver waterdicht te maken. Kies op basis van de grootte van je vijver, de levensduur ervan en je budget:

• EPDM-folie (0,5 tot 2 mm dik) is de meest praktische en duurzaamste oplossing (levensduur: ongeveer 50 jaar). Dit type folie is sterk, gemakkelijk aan te brengen en eenvoudig te repareren. Voor kleine tot middelgrote vijvers. De beste prijs-kwaliteitverhouding. 
• pvc-folie (0,5 tot 0,8 mm dik) is een voordelige optie, maar minder duurzaam en moeilijker aan te brengen omdat het minder soepel is.
• Kleiblokken: goedkoop, gemakkelijk aan te brengen en te repareren, heel natuurlijk en geschikt voor vijvers van alle formaten, maar… kwetsbaar omdat ze gevoelig zijn voor vorst en droogte… Dit is een mogelijke oplossing in van nature zware en vochtige bodem. 

De oppervlakte van folie berekenen (en van de andere lagen: draadgaas, geotextiel, …).

L = benodigde lengte = maximale lengte van de geplande vijver + 2 × maximale diepte.

l = benodigde breedte = maximale breedte van de vijver + 2 × maximale diepte.

Voorbeeld: voor een niervormige vijver die op de grond maximaal 4 m lang en 2 m breed is, met een maximale diepte van 1,2 m, krijgen we:

L = 4 + (2 × 1,2) = 6,4

en

l = 2 + (2 × 1,2) = 4,4

We moeten dus folie bestellen met een lengte van 6,4 m en een breedte van 4,4 m. Neem voor de zekerheid wel wat extra.

In de praktijk: de vijver uitgraven, de vijverfolie leggen

Benodigd materiaal

• Spades, scheppen, houwelen… en eventueel een minigraafmachine als je er een kunt huren,
• Een metselaarswaterpas of een slangwaterpas om regelmatig de verschillende niveaus te controleren
• Een of meerdere kruiwagens

maar ook:

• zand, enkele tientallen kilo’s.
• gegalvaniseerd stalen kippengaas: met dezelfde oppervlakte als het waterdichte oppervlak
• geotextiel: met dezelfde oppervlakte als het waterdichte oppervlak
• Eventueel stenen en houten boomstammen
• optioneel: Ecolat-border en Ecopics

en vooral:

• vrienden en familie: een vijver graven is een echt avontuur! Begin er niet alleen aan… (en zorg voor eten en drinken!).

De vijver uitgraven

Graaf de vijver zo uit dat er verschillende niveaus ontstaan. Een deel van minstens één meter diep zorgt ervoor dat er een vorstvrije zone blijft (tot op zekere hoogte). Door verschillende niveaus te creëren, kunnen verschillende soorten planten een plek krijgen: onderwaterplanten, drijfplanten, semi-aquatische planten en oeverplanten. Het diepe gedeelte vormt ook een beschermde zone voor dieren, die in de zomer niet uitdroogt en waarvan de temperatuur in de winter stabieler blijft.

Let op: de beste periode om een vijver te graven is aan het begin van het najaar. Door de regen in het najaar en de winter zal de vijver snel vollopen en aan het begin van het voorjaar zul je er al enkele insecten zien. Wat het planten betreft, kun je in het najaar al beginnen met de oeverplanten, maar de andere planten kun je beter in het voorjaar planten, wanneer er geen vorst meer wordt verwacht.

Wat de vorm van de vijver betreft, maakt het niet uit: wees creatief! Voor een natuurlijke vijver kun je echter het beste eenvoudige bochten maken, zodat hij goed in de tuin past.

In de praktijk:

• Teken de oppervlakte op de bodem af met een tuinslang of paaltjes
• Begin met graven en pak eerst de randen aan: maak terrassen en een dieper gat
• Houd de uitgegraven grond apart: je gebruikt deze later opnieuw. Leg de grond op een zeil om je gazon niet te beschadigen.
• Als er een klein hoogteverschil is, kun je een Ecolat-border plaatsen om het niveau te egaliseren. Deze border wordt vastgeschroefd op Ecopics, die om de 50 cm in de bodem worden geslagen. Controleer met een slangwaterpas of bellenniveau of de border waterpas ligt.

Ecolat-border plaatsen om het niveau indien nodig te egaliseren

• Verwijder alle stenen en andere puntige materialen die het vijverfolie zouden kunnen doorboren
• Leg het gaas met zeshoekige mazen neer : dit gaas voorkomt dat woelmuizen, mollen of zelfs muskusratten gaten graven en door je vijverfolie of klei heen komen.
• Bedek het gaas met rivierzand om het oppervlak egaal te maken
• Leg het geotextiel neer: zo creëer je een buffer tussen het gaas en de vijverfolie en voorkom je dat het gaas de folie doorboort.

Geotextiel aanbrengen

• Leg de vijverfolie voorzichtig neer: als je erop moet lopen, doe dat dan op blote voeten om beschadiging te voorkomen.
• Vul de vijver met water of wacht tot hij vanzelf volloopt, zodat de vijverfolie goed op zijn plaats komt.

De vijver vullen nadat de vijverfolie is aangebracht

• Als de vijver eenmaal gevuld is, kun je de vijverfolie vastzetten door de randen onder het gazon of in de bodem te begraven en de folie om te vouwen, of eenvoudiger door grote stenen of zware boomstammen rondom te leggen.

Stenen plaatsen om de vijverfolie te verbergen… nu hoef je alleen nog maar planten te zetten!

• Breng de grond rondom de vijver terug: om de vijverfolie vast te zetten, maar ook om een substraat voor de oeverplanten te creëren. Strooi gerust enkele handenvol grond in het water en op de ondergelopen “terrassen”, opnieuw met het oog op het planten.
• Plant je planten of wacht tot ze vanzelf verschijnen als je in een regio woont waar nog natuurlijke wetlands zijn.
• Geniet jarenlang van je vijver.

Vullen met water en aanplanten van de beplanting

Vullen met water

• Regenwater: dit is de eenvoudigste, goedkoopste en natuurlijkste oplossing, maar afhankelijk van de neerslag in uw regio is het ook de methode die het langst duurt.
• Water uit een regentank: als u het geluk hebt over een regentank te beschikken, aarzel dan niet om dit water te gebruiken. Het enige nadeel is dat u een pomp nodig hebt om het water uit de regentank naar de vijver te voeren… die misschien niet op twintig centimeter van de tank ligt.
• Leidingwater: het is duur en bevat veel chloor (en soms nog andere stoffen, afhankelijk van de ouderdom van uw leidingen…), maar het gaat wel snel. U hoeft alleen maar enkele dagen te wachten tot het chloor verdampt is voordat u uw planten erin zet en klaar is Kees.

Let op: voor een optimaal resultaat kunt u eerst spoelwater in de vijver doen en dit vervolgens weer wegpompen. Zo verwijdert u eventuele verontreinigingen die achterblijven op kunstmatige materialen: EPDM, een bak van polystyreen, glasvezel, …

Waterplanten planten

Niet alle waterplanten of semi-aquatische planten hebben, afhankelijk van hun ecologie, dezelfde plek in een vijver.

• Onderwaterplanten: deze zijn vaak zuurstofplanten en moeten in het water worden geplaatst;
• Drijfplanten: deze zeer sierlijke planten bedekken een deel van het wateroppervlak. Ze moeten daarom midden in het water worden geplaatst;
• Semi-aquatische planten: deze planten moeten met hun “voeten” in het water staan, maar mogen niet volledig onder water staan. Plant ze in de ondiepe zones aan de rand van de vijver;
• Oeverplanten: deze planten houden van vochtige of zelfs drassige grond, maar niet rechtstreeks van water. Ze worden daarom op de oevers rondom de vijver geplaatst.

Waterplanten planten

Een natuurlijke vijver met of zonder vissen?

De natuurlijke vijver

Tenzij je vijver meerdere are groot is, zul je vissen moeten vergeten. Sorry… In een kleine vijver zullen vissen al snel alles opeten wat in het water rondkrioelt: insecten, kreeftachtigen en zelfs amfibieën. Dat is toch een beetje jammer als je thuis wat biodiversiteit wilt behouden.

Natuurlijk kan zich in een vijver van behoorlijke omvang een ecologisch evenwicht vormen en kunnen zowel vissen als de rest van de fauna er in min of meer harmonie leven. De ene soort houdt de andere in toom, zonder dat er een soort volledig wordt uitgeroeid.

Een natuurlijke vijver “vult” zich heel snel met allerlei wilde dieren. Het is dus onnodig, gevaarlijk voor de dieren en zelfs ronduit verboden (vooral in het geval van amfibieën!) om dieren uit de natuur te halen om ze te “redden” en thuis te houden.

Enkele liefhebbers van waterpartijen: libel, kikker en bootsmannetje

Maak je niet al te veel zorgen over een mogelijke muggenplaag. Als je natuurlijke vijver insecten en amfibieën aantrekt die op muggen jagen, zul je daar geen last van hebben. Muggen vormen vooral een probleem in stilstaand water waarin niets anders leeft dan de larven van deze tweevleugeligen: de onderkant van schotels, oude autobanden, vergeten jerrycans, …

Nog een laatste opmerking: kikkers kwaken tijdens de paartijd (scoop!). Als je een lichte slaper bent, kun je beter geen natuurlijke vijver vlak bij het raam van je slaapkamer aanleggen. Hoe dan ook duurt het niet lang en amfibieën staan zo sterk onder druk door de afname van hun natuurlijke leefgebieden, dat een of twee slapeloze nachten niets zijn vergeleken met het behoud van bedreigde soorten.

Nota bene: verbazingwekkend genoeg vind je na verloop van tijd onvermijdelijk vissen in een vijver of bassin, zelfs als je er geen enkele vis in hebt uitgezet. Beschuldig je kinderen of een kwaadwillende buurman dus niet! Het komt simpelweg doordat viseitjes en soms zelfs jonge visjes zich hebben vastgehecht aan de poten van vogels die in je “waterplas” kwamen baden. Een soort schoolbus met alleen een enkeltje voor jonge vissen. Je zult nooit meer op dezelfde manier naar reigers of waterhoentjes kijken…

Wetgeving en veiligheid

En hoe zit het met de wetgeving?

Als je een bescheiden vijver aanlegt die niet bedoeld is als zwembad, heb je geen bouwvergunning nodig. Informeer echter wel bij je gemeente naar de lokale regelgeving voor dit soort kleine aanpassingen. Je kunt eventueel een melding doen om te waarschuwen voor de overlast die de werkzaamheden kunnen veroorzaken, vooral wanneer je een graafmachine gebruikt.

Toch raden we je aan om je buren over je plannen te vertellen en hen alvast te waarschuwen dat ze misschien wakker worden van het gekwaak van kikkers of dat hun eigen tuin overspoeld kan worden door een grote hoeveelheid charmante libellen. Sommigen zullen daar blij mee zijn, anderen minder (soms maakt de natuur mensen angstig). Probeer altijd uitleg te geven en zorg waar mogelijk voor een goede verstandhouding met je buren.

Kan een vijver gevaarlijk zijn?

Een kleine vijver vormt, zelfs als hij niet diep is, een risico op ongelukken voor jonge kinderen. Net als bij zwembaden kun je overwegen de vijver met een hek af te schermen. Je kunt ook een ijzeren rooster enkele centimeters onder het wateroppervlak bevestigen. Zo is elk gevaar uitgesloten.

Kinderen begrijpen echter al snel wat gevaar betekent. Neem daarom de tijd om hun uit te leggen waarom ze rustig moeten blijven bij een waterpartij: voor hun veiligheid en om de kleine wereld die daar haar intrek heeft genomen niet te verstoren.

Beschermrooster

Het beste is om je kinderen al op jonge leeftijd kennis te laten maken met de schoonheid van de natuur door een mini-visactiviteit te organiseren met een geïmproviseerd schepnetje, gemaakt van een oude zeef (het keukengerei!) die aan een bezemsteel is bevestigd. Zo kunnen ze kleine diertjes vangen die je enkele minuten in een aquarium kunt bekijken. Om de dieren zonder problemen van het schepnetje naar het aquarium over te brengen, gebruik je een penseel en ga je voorzichtig te werk: een pootje is zo kwijt… Denk er natuurlijk aan om je kleine vondsten snel terug te zetten in de vijver, hun oorspronkelijke leefomgeving.

Probeer amfibieën zo mogelijk niet met je handen vast te pakken! Niet om een hypothetische ziekte of vergiftiging te voorkomen (weer zo’n domme broodjeaapverhaal!) maar vooral omdat deze dieren niets hebben om hun huid te beschermen (haren, veren, schubben…). Het is niet goed voor ze om ze vast te pakken, tenzij je handen heel vochtig zijn.