Metrosideros: planten, kweken

Beschrijving en plantkunde

Het geslacht Metrosideros omvat ongeveer vijftig soorten bomen, heesters en klimplanten uit de Myrtenfamilie (Myrtaceae), zoals de Eucalyptus, de Callistemon en de Leptospermum. Ze zijn vooral afkomstig uit Nieuw-Zeeland, maar sommige soorten zijn ingeburgerd geraakt in veel gebieden met een subtropisch klimaat en op eilanden in de Stille Oceaan. Daar groeien ze in de macchia, in bossen en aan vulkanische kusten, waar ze lava hebben gekoloniseerd tot op 1.000 m hoogte. Van hun oorsprong hebben Metrosideros een zekere kougevoeligheid behouden. De Metrosideros excelsa (ook wel Nieuw-Zeelandse kerstboom genoemd, of pōhutukawa in het Maori) en zijn ongeveer veertig cultivars en hybriden is de meest verspreide soort in onze tuinen met zachte winters. De Metrosideros kermadecensis of Metrosideros van de Kermadeceilanden is een andere soort voor zachte klimaten, afkomstig van de vulkanische Kermadeceilanden. De Metrosideros umbellata is de soort die het best tegen kou bestand is (-12 °C) en daardoor het meest geschikt is voor onze koele klimaten en vochtige bodems. De Metrosideros carminea is een kougevoelige klimplant die 15 m hoog kan worden.

Metrosideros robusta, botanische plaat uit 1840

In hun natuurlijke leefomgeving vormen Metrosideros heesters of mooie bomen die soms tot 20 m hoog worden, met een stam die 2 m in doorsnee kan zijn. Ze worden zelden zo groot. In onze streken en in onze tuinen in het zuiden of aan de Atlantische kust blijven ze veel kleiner: volwassen planten worden zelden hoger dan 6 m en breder dan 5 m. Planten die in een kuip worden gekweekt, want het zijn goede potplanten, blijven nog bescheidener van omvang. De groei is langzaam (ongeveer 3 m in 10 jaar), waardoor ze zonder problemen in een pot kunnen worden gehouden.

Ze leven lang, meer dan 200 jaar! De groeiwijze verschilt per soort en variëteit, maar de begroeiing is van nature dicht. De meeste planten zijn in hun jeugd rechtopgaand en compact, maar krijgen met de jaren een parasolvormige groeiwijze. Sommige hebben een kruipende of klimmende groeiwijze. Ze ontwikkelen zich vanuit een krachtige, diepe wortel. Ze hebben een mooie kurkachtige schors, grijsbruin van kleur, met een knoestige stam en takken. Het hout is donker en zeer hard. Daaraan danken deze bomen hun naam, die afkomstig is van het Griekse “metra” (hart van het hout) en “sideros”, ijzer. De Maori gebruiken het hout al eeuwenlang om beelden te maken. De Metrosideros excelsa en zijn nakomelingen hebben als bijzonder kenmerk dat ze luchtwortels vormen, die soms uiteindelijk in de bodem wortelen. Sommige soorten zijn bovendien epifytisch: ze ontstaan op de takken van een gastheerboom en vormen daarna wortels.

Metrosideros zijn mooie, groenblijvende heesters die in elk seizoen sierlijk zijn. Ze dragen kleine, groenblijvende, leerachtige bladeren die aan de onderkant zacht behaard en wit zijn. De bladeren zijn enkelvoudig, tegenoverstaand, lancetvormig of langwerpig, met licht golvende randen, en 2 tot 10 cm lang en smal. Soms krijgen ze een zijdeachtig, behaard uiterlijk en worden ze na het uitlopen in het voorjaar kaal. Bij de meeste soorten zijn ze donker olijfgroen, maar bij sommige cultivars, zoals ‘Sunninghill’ en ‘Aureomarginata’ (syn. ‘Variegata’), zijn ze onregelmatig geel bontgekleurd.

Metrosideros zijn opmerkelijk vanwege hun bloei, die zowel origineel als verbluffend is en op het zuidelijk halfrond rond Kerstmis plaatsvindt. Daaraan danken ze hun volksnaam Nieuw-Zeelandse kerstboom. Waarschijnlijk ook vanwege hun bloemen in de vorm van grote scharlakenrode pompons, die op kerstballen lijken. Deze rechtopstaande bloeiwijzen zetten de hele boom in vuur en vlam en geven de plant een spectaculair uiterlijk. Van mei tot augustus verschijnen op onze breedtegraden kleine bloemen, die aan de uiteinden van de twijgen in schijnschermen bijeenstaan. Ze tonen hun bundels uitstaande meeldraden, meestal scharlakenrood van kleur, en ongeveer 3 cm lang. Ze lijken op compacte flessenborstels, zoals die van de Callistemon. Deze pluizige bloeiaren, die bijna fluorescerend aandoen, zijn zeldzamer in zachtere of andere tinten te zien, van wit tot oranje.

De lange meeldraden, mooi bestoven met goudgeel stuifmeel, zijn rijk aan nectar en pollen en trekken veel bestuivende insecten en bestuivers aan, zoals bijen en bepaalde vogels. Daarna veranderen de bloemen in kleine vruchten van 8 mm doorsnee, in de vorm van openspringende doosvruchten met zeer veel gevleugelde zaden die door de wind worden verspreid.

De bloeiende pōhutukawa symboliseert de zomer in Nieuw-Zeeland. De beroemdste boom van het land zou ongeveer 800 jaar oud zijn! De M. excelsa is een heilige boom voor de Maori, voor wie de geest van de doden via zijn wortels afdaalt om het eiland van hun voorouders te bereiken.

Metrosideros excelsa links en Metrosideros kermadecensis rechts (© Forest and Kim Starr)

Belangrijkste soorten en variëteiten

Metrosideros carmineus Ferris Wheel - Nieuw-Zeelandse kerstboom

Deze variëteit heeft een zeer compacte, kruipende groeiwijze! Prachtig om aan te planten in een tuin aan zee, of om als kuipplant te kweken in een koud klimaat.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

Metrosideros excelsa - Nieuw-Zeelandse kerstboom

Dit is de botanische soort met een prachtige bloei in grote scharlakenrode pompons! Plaats hem in een kas of veranda, of in de tuin in een exotische omgeving.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Metrosideros kermadecensis Sunninghill - Nieuw-Zeelandse kerstboom

Een bijzonder decoratieve variëteit met helderrode bloemen en groen, geel gevlekt blad. Door zijn mooie formaat en tropische uitstraling kun je er exotische borders mee samenstellen.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Metrosideros Mistral - Nieuw-Zeelandse kerstboom

Dit is een zeer mooie hybride van de kerstboom! Het is een uitstekende kleine laanboom voor aan zee.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Metrosideros kermadecensis Aureomarginata - Nieuw-Zeelandse kerstboom

Dit is nog een variëteit met bont blad in lichtgeel! Deze Metrosideros is beter bestand tegen kou dan de botanische soort, tot -4 /-5 °C.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Metrosideros planten

Waar planten?

De Metrosideros heeft zijn grote vorstgevoeligheid uit zijn Nieuw-Zeelandse oorsprong behouden. Planten in de volle grond is alleen geschikt voor tuinen aan de kust en in het zuiden, waar het niet hard vriest en de vorst niet te lang aanhoudt. Deze geringe winterhardheid (doorgaans -3 tot -5 °C, incidenteel -6 °C) beperkt de aanplant tot de kustgebieden van Bretagne en de zuidelijke Atlantische kust, en de Côte d’Azur. Zijn winterhardheid wordt aangetast in een natte bodem of wanneer hij aan ijskoude wind wordt blootgesteld. Daarom wordt hij buiten de meest beschutte tuinen als kuipplant gekweekt, in grote bakken zodat hij vorstvrij kan overwinteren. Het is een uitstekende plant voor een kas of onverwarmde veranda, of voor binnenshuis achter een goed georiënteerd raam, en hij kan tijdens het warme seizoen prima buiten worden gezet.

De Maori noemen hem «door de zee bespat», het is een boom die uitstekend bestand is tegen zeewind en zich zonder problemen aanpast in tuinen aan de kust. In gebieden waar de vorst kort duurt en niet streng is, plant je hem in de volle grond in een rijke, gewone bodem (zonder teveel kalk), die vochtig maar goed doorlatend is. Hoewel hij in een vrij droge bodem kan groeien, geeft hij de voorkeur aan bodems die in de zomer voldoende vochtig blijven. In een droog klimaat moet je zorgen voor voldoende water. Eenmaal goed gevestigd, wordt hij beter bestand tegen droogte. Hij heeft zon nodig om goed te bloeien, hoewel hij in onze meest beschutte streken ook halfschaduw verdraagt. Geef hem een warme plek, beschut tegen koude wind.

Zorg voor een standplaats die bij zijn uiteindelijke omvang past! Hoewel zijn groei traag is, moet je bij het planten goed nadenken over de standplaats, want sommige variëteiten kunnen op volwassen leeftijd 6 m hoog en 5 m breed worden. Omdat zijn wortelstelsel zeer sterk ontwikkeld is, verdraagt hij verplanten minder goed.

In mediterrane tuinen wordt de Metrosideros centraal of achter in een exotische border of solitair geplant om hem goed tot zijn recht te laten komen. In een koud klimaat zorgt hij, in een pot op een zonnig terras of balkon, voor een exotische uitstraling.

Wanneer planten?

Een Metrosideros plant je bij voorkeur in april-mei, wanneer elk risico op vorst geweken is. Zo kan hij vóór de winter goed wortelen.

Metrosideros excelsa

Hoe planten?

In de volle grond

Als je bodem zeer kalkrijk is, raad ik je aan om wat heidegrond aan de tuingrond toe te voegen.

• Dompel de wortelkluit 15 minuten onder in een emmer water om hem goed te bevochtigen
• Graaf een plantgat van minstens 80 cm in alle richtingen
• Breng onder in het plantgat een dikke laag kleikorrels of grind aan
• Plant de heester rechtop in het midden van het plantgat
• Vul aan met een mengsel van heidegrond, compost en tuingrond in gelijke delen. Voeg enkele handenvol rivierzand toe.
• Druk de grond aan met je voet
• Geef na het planten overvloedig water

In een pot

Een goede waterafvoer is onmisbaar.

• Breng onder in een pot met een diameter van minstens 50 cm een goede drainerende laag grind, lavagrind of kleikorrels aan
• Plant in een licht substraat van rivierzand, heidegrond en bladaarde
• Geef water

Onderhoud, snoei en verzorging

Omdat Metrosideros zeer gevoelig is voor kou, is hij gemakkelijk te kweken in mediterrane streken of aan de Atlantische kust, waar de winters zacht zijn.

• In de volle grond staat hij graag met zijn wortels in de zomer goed koel: geef daarom overvloedig en regelmatig water (bij voorkeur met regenwater), gemiddeld één tot twee keer per week, om de grond rond de voet voldoende vochtig te houden zonder overdaad. De bodem mag in de zomer tijdens de eerste jaren na het planten niet uitdrogen. Een mulchlaag rond de voet kan nuttig zijn om minder water te hoeven geven en voldoende vocht vast te houden. Daarna verdraagt deze boom een zekere droogte van de bodem goed. Bescherm de eerste winters de stronk met een dikke laag organische mulch en bescherm eventueel de bovengrondse delen tegen vorst met een vliesdoek.

• In een pot vraagt hij meer verzorging en aandacht. Geef de hele zomer zeer regelmatig kalkarm water, maar verzadig het substraat nooit met water. De potgrond mag ook nooit volledig uitdrogen. Aarzel bij zeer warm weer niet om het blad te besproeien. Geef in het voorjaar en najaar, om de groei te bevorderen, een goede langzaam werkende meststof. Zodra de eerste tekenen van kou zich voordoen, zet je de pot in een koude kas of in een lichte, vorstvrije ruimte waar de temperatuur niet onder 5 °C daalt. Omdat hij zich gemakkelijk aanpast, kan hij ook in huis overwinteren, in een verwarmde ruimte. Geef dan nog ongeveer één keer per maand water en laat de potgrond deze keer goed opdrogen tussen twee gietbeurten. Zet de potten weer buiten wanneer er geen vorst meer wordt verwacht. Verpot één keer per jaar, in het voorjaar; wanneer hij daarna te groot wordt om gemakkelijk te verpotten, hoef je alleen nog jaarlijks het substraat te vernieuwen door middel van topdressing.

Wanneer en hoe snoei je een Metrosideros?

Een eenvoudige jaarlijkse onderhoudssnoei volstaat voor deze langzaam groeiende heester. Hiermee stimuleer je de bloei en de groei en behoud je bovendien een mooie, dichte vorm door de groeiwijze te corrigeren.

1. Snoei in het najaar of na de bloei met een snoeischaar de dode en verkeerd geplaatste takken weg
2. Te groot geworden exemplaren kun je elk jaar sterk terugsnoeien. Zo kun je ze gemakkelijker naar binnen halen.

Een schitterende bloei!

Mogelijke ziekten en plagen

Weinig gevoelig voor plagen en ziekten kan de binnen gekweekte Metrosideros kwetsbaar worden voor schildluizen (Coccoidea). Besproei de plant in dat geval met koolzaadolie en herhaal dit twee of drie keer met tussenpozen van 15 dagen. Bij een invasie van bladluizen besproeit u de plant met zeepsop.

In een te kalkrijke bodem of bij een teveel aan water kan het blad geel worden. Een goede drainage en regelmatige toevoeging van heidegrond door grondbewerking met een handklauw rond de voet van de heester kunnen dit voorkomen.

Vermeerdering

Om de Metrosideros in stand te houden, vermeerder je hem door in het voorjaar warm te zaaien, maar de bloei laat dan nog vele jaren op zich wachten. Wij raden je eerder aan om in de zomer te stekken: dit is de eenvoudigste en snelste methode om je boom te vermeerderen.

• Neem aan het einde van de zomer halfhoutige stekken (die verhouten) van 10 tot 15 cm
• Verwijder de bladeren van het onderste derde deel van de stengels
• Plant ze in een licht en goed doorlatend mengsel van zand en potgrond
• Geef water
• Plaats ze onder glas tot ze wortels hebben gevormd 
• Houd het substraat vochtig
• Verspeen je stekken in een individuele pot zodra ze voldoende wortels hebben gevormd
• Plant ze het volgende voorjaar in een pot of in de volle grond
• Geef ze het eerste jaar na het planten goed water om de hergroei te bevorderen

Combineren

Met zijn schitterende bloei die de hele zomer aanhoudt en zijn tropische uitstraling is de Metrosideros een onmisbare heester in mediterrane tuinen, aan de kust met een Atlantisch klimaat of in exotisch ogende beplantingen. Hij zorgt voor een spectaculair effect in een originele en zeer kleurrijke zomerscène.

Aangeplant achteraan of in het midden van een border met lage planten, is hij op zijn mooist omringd door vaste planten voor de volle zon zoals de paradijsvogelbloem, zonnehoeden, coreopsis en exotische heesters zoals de palm Syagrus, winterharde bananenplanten of de Eucalyptus ‘Baby Blue’. Denk ook aan bodembedekkende planten die je aan zijn voet kunt planten, een kruipende Amerikaanse sering en kruipende rozemarijn.

Combineer hem met zijn Australische verwanten, zoals Phormium en Grevillea, en met Nieuw-Zeelandse heesters zoals Callistemon, Leptospermum die eveneens een kleurrijke bloei laten zien.

Metrosideros excelsa, Phormium ‘Apricot queen’, Leptospermum scoparium en Grevillea