Pompoenen: zaaien, planten, telen, oogsten

Beschrijving en plantkunde

Alle pompoenen van het geslacht Cucurbita komen oorspronkelijk uit Amerika; die van het geslacht Lagenaria, oftewel de kalebas, komen oorspronkelijk uit Afrika. Wat de Cucurbita betreft, zijn alle wilde vormen bitter. Het is daarom zeer waarschijnlijk dat de eerste vormen van domesticatie gericht waren op de selectie van zaden die rijk zijn aan lipiden en eiwitten. De oudste resten van C. pepo dateren dan ook van 8000 jaar v.Chr. en zijn gevonden in Mexico, en vervolgens van 5500 v.Chr. in de staat Tamaulipas. Wat C. moschata betreft, dateren resten eveneens uit 7000 v.Chr. in Mexico en uit 3000 v.Chr. in Peru. Alle verschillende soorten zijn dus afkomstig uit een groot geografisch gebied dat zich uitstrekt van Zuid-Amerika tot Midden-Amerika.Pompoenen werden in de 16^e eeuw door Christoffel Columbus in Europa geïntroduceerd. Ze werden snel geaccepteerd en geteeld, in tegenstelling tot de tomaat en de aardappel!

Etymologisch is het woord ‘courge’ afgeleid van het Latijnse ‘Cucurbita’, dat ook het Franse woord voor ‘kalebas’ heeft voortgebracht.

Er bestaan ongeveer vijftien soorten van het geslacht Cucurbita, waarvan er vier het meest in onze moestuinen worden geteeld. Het gaat om Cucurbita pepo, Cucurbita moschata of muskaatpompoen, Cucurbita maxima en ten slotte Cucurbita argyrosperma.

Hier volgen enkele bijzonderheden over de belangrijkste soorten:

• De Cucurbita pepo: deze zijn het sterkst vertegenwoordigd in moestuinen en omvatten bepaalde pompoenen, courgettes, de patissons enzovoort. Meestal zijn ze herkenbaar aan hun stijve, ingesneden bladeren en hun hoekige steel, die minstens 5 ribben heeft en bij de aanhechting aan de vrucht niet breder wordt.
• De Cucurbita moschata of muskaatpompoenen: deze hebben zachte bladeren. De steel is sterk geribd en wordt bij de aanhechting aan de vrucht duidelijk breder. De bladeren hebben de vorm van een hart.
• De Cucurbita maxima: dit zijn voornamelijk pompoenen, hokkaido’s en giraumons. Hun steel is rond en ziet er enigszins sponsachtig uit. Zoals de naam van de soort al doet vermoeden, gaat het vooral om variëteiten met grote vruchten. De bladeren hebben 5 lobben.
• De Cucurbita argyrosperma: deze zijn maar weinig vertegenwoordigd in onze tuinen en hebben drielobbige bladeren en een zeer dikke, stevige en niet-geribde steel.

Momenteel bestaan er wereldwijd enkele honderden geteelde pompoenvariëteiten.

Pompoenen behoren tot de grote familie van de Komkommerachtigen en zijn meestal klimmend of kruipend. Met hun lange stengels kunnen ze vele meters over de bodem kruipen of zich met hun ranken aan allerlei steunmateriaal vasthechten.

De bloemen zijn vrij groot, geel en klokvormig. Het zijn eenhuizige planten, dat wil zeggen dat één plant zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen draagt. De vrouwelijke bloemen zijn van de mannelijke te onderscheiden door hun onderstandig vruchtbeginsel onder de bloem; dit is de nog niet gevormde vrucht. De mannelijke bloemen hebben dit vruchtbeginsel niet en worden gedragen door een lange steel.

Pompoenen zijn kruisbestuivers en geven de voorkeur aan kruisbestuiving. Aan eenzelfde plant verschijnen de mannelijke bloemen het eerst; zodra deze zijn uitgebloeid, gaan de vrouwelijke bloemen open. Deze cyclus herhaalt zich meerdere keren gedurende het seizoen. Met deze strategie bevorderen pompoenen de bestuiving door andere planten van dezelfde soort. Ze zijn ook insectenbestuivend, dat wil zeggen dat ze insecten gebruiken als bestuivers. De bloemen openen slechts één keer, gedurende ongeveer 3 uur, een vrij korte periode voor de bestuiving!

De vrucht is een bes en wordt door botanici ook ‘pepo’ genoemd. Afhankelijk van de soorten en variëteiten bestaat er een zeer grote verscheidenheid aan vormen, kleuren en afmetingen.

Pompoenzaden – Mannelijke bloem – Vrouwelijke bloem – Een jonge butternut en een hokkaido

De pompoenvariëteiten

Hier is mijn niet-uitputtende selectie van rassen die zijn gekozen om hun goede smaak, originaliteit en goede resultaten in de moestuin. Neem gerust een kijkje in ons uitgebreide assortiment in de webshop om nog meer te ontdekken!

Flespompoen Waltham Butternut

De Butternut Waltham is een ras dat vruchten geeft die bij rijpheid 1,5 tot 2 kg wegen en oranje vruchtvlees hebben. De Butternut Waltham heeft een zoete, aromatische smaak en een uitstekende smaak. De vruchten zijn goed houdbaar.

• Bloeitijd augustus, september
• Uiteindelijke planthoogte 45 cm

Productfiche bekijken

Pompoen Red Kuri BIO - Ferme de Sainte Marthe

De Hokkaidopompoen Uchiki Kuri, ook bekend als Red Kury, is een ras van Japanse oorsprong en dé betrouwbare keuze onder de hokkaidopompoenen! Het ras geeft vruchten van ongeveer 1,2 kg met een oranje schil en oranjerood vruchtvlees, wat wijst op het hoge caroteengehalte. Het vruchtvlees is stevig en heeft een heerlijke kastanjesmaak. De vruchten zijn meerdere maanden goed houdbaar. In de tuin is dit een productief ras: een plant geeft ongeveer 5 vruchten.

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

Reuzenpompoen Atlantic Giant

De pompoen Atlantic Giant, ook wel Gargantua-pompoen genoemd, wordt vooral geteeld om zijn indrukwekkende formaat en minder om zijn smaak! Het ras heeft het wereldrecord in handen: meer dan 700 kg! Let wel, de mooiste exemplaren zijn bijzondere selecties waarvan elk zaadje enkele honderden dollars kost. Bij een goede teelt kan de pompoen toch 150 tot 250 kg wegen!

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Muskaatpompoen Lange van Nice - Vilmorin

De Courge de Nice à fruits longs is geen courgetteras, maar kan wel als courgette worden gegeten, dus voordat de vrucht rijp is. Deze pompoen geeft lange vruchten die bij rijpheid tot 1 m lang en 18 cm in doorsnee kunnen worden! Het oranje vruchtvlees is stevig, muskaatachtig van smaak en lichtzoet.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Pompoen Lady Godiva BIO - Ferme de Sainte Marthe

De pompoen Lady Godiva wordt vooral geteeld om zijn zaden. Deze zijn omhulselvrij en worden gedroogd, rauw of geroosterd gegeten. Het vruchtvlees is van gemiddelde kwaliteit, maar heel geschikt voor soep. Dit is een weinig rankend ras met een gemiddelde opbrengst van 2 tot 5 vruchten per plant.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Muskuspompoen Futsu Black Rinded BIO - Ferme de Sainte Marthe

De pompoen Moschata Futsu Black Rinded is een muskaatpompoenras van Japanse oorsprong dat kleine, ronde vruchten geeft (tot 1 kg), die sterk geribd zijn en bij rijpheid een prachtige koperoranje kleur hebben. Het vruchtvlees is geel, zoet en aromatisch. Dit productieve ras geeft onder goede teeltomstandigheden tot 10 vruchten per plant.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 45 cm

Productfiche bekijken

Muskaatpompoen van de Provence BIO

De muskaatpompoen uit de Provence is een ras dat grote, bolronde vruchten van 8 tot 20 kg geeft. De vruchten zijn geribd en hebben een glanzende terracottakleur. Het feloranje vruchtvlees is zoet, muskaatachtig van smaak en van uitstekende kwaliteit. Dit is een sterk rankend ras dat 2 tot 5 pompoenen per plant geeft.

• Bloeitijd juli tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Witte patisson

De witte patisson is een prachtig oud ras met ster- of ufo-vorm, waaraan hij in Noord-Europa de naam ufo te danken heeft. De roomwitte vruchten hebben vruchtvlees met de smaak van artisjokharten, kunnen 3 kg wegen en een doorsnee van 25 tot 30 cm bereiken. Dit is een niet-rankend ras dat jong als courgette of rijp als pompoen wordt gegeten.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Spaghettipompoen Vegetable Spaghetti

De groentespaghettipompoen dankt zijn naam aan de zeer draderige structuur van het vruchtvlees, dat na het koken op spaghetti lijkt, en aan de weinig uitgesproken smaak. De vruchten wegen 2 tot 4 kg en zijn bij rijpheid geeloranje. Dit weinig rankende ras geeft planten die 2 tot 5 vruchten produceren.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 45 cm

Productfiche bekijken

Pompoen Buttercup Burgess

De pompoen Buttercup Burgess is een oud, rankend ras dat tulbandvormige vruchten geeft van 13 tot 20 cm in doorsnee en 1,5 tot 2 kg zwaar. Het vruchtvlees is donkeroranje, fijn en zoet, met een smaak die doet denken aan die van zoete aardappel. Veel tuiniers vinden dat de Buttercups tot de lekkerste pompoenrassen behoren!

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Pompoenen zaaien

Waar en wanneer pompoenen zaaien?

Pompoenen zaaien is eenvoudig, je zaait ze in kweekpotjes of rechtstreeks in de volle grond.

Pompoenen zaai je:

• van half april tot half mei warm, binnenshuis of onder verwarmd glas,
• van half mei tot half juli in de volle grond.

Hoe pompoenen zaaien?

Je kunt planten opkweken die na het verstrijken van alle kans op vorst in de moestuin worden uitgeplant, of rechtstreeks op de gewenste plek zaaien.

• Planten opkweken:

1. Vul kweekpotjes met potgrond voor zaaien
2. Leg twee zaden per potje (plat) en duw ze ongeveer 2 cm diep in de potgrond. Dek ze af met potgrond,
3. Geef een eerste keer water, met een lichte regenbui of via capillaire werking door het schoteltje met water te vullen en het water minstens een kwartier omhoog te laten trekken. Verwijder daarna het overtollige water.

Houd de potjes warm en licht, bij een temperatuur van ongeveer 20 °C, en houd het substraat vochtig maar niet doorweekt tot de kieming, die meestal 5 tot 8 dagen duurt. Wanneer de planten goed ontwikkeld zijn, dun je ze uit en behoud je alleen de krachtigste kiemplant.

• In de volle grond, rechtstreeks op de gewenste plek zaaien (na half mei):

Je zaait in zaaikuiltjes, in onkruidvrije en losgemaakte bodem, met een onderlinge afstand van één meter in alle richtingen:

1. Graaf kuiltjes van 2 tot 3 cm diep,
2. Leg drie zaden per kuiltje en dek ze af met fijne aarde. Druk de aarde licht aan,
3. Geef een eerste keer water, met een lichte regenbui om te voorkomen dat de zaden verschuiven,
4. Houd de bodem vochtig tot de kieming.

Na de kieming, wanneer de planten goed ontwikkeld zijn, dun je ze uit en behoud je alleen de mooiste plant per zaaikuiltje.

→ Leer in onze tutorial hoe je loofahpompoenen of sponskalebassen succesvol zaait

Pompoenzaden zaaien in een kweekpotje

Pompoenen planten

Wanneer pompoenen planten?

Pompoenen worden vanaf mei geplant, bij voorkeur na de IJsheiligen in regio’s die het gevoeligst zijn voor kou. In Zuid-Nederland en aan de kust kunnen ze al vanaf half april worden geplant. Houd daarbij het weer in de gaten en bescherm ze eventueel met vliesdoek tegen de laatste vorst. Je kunt tot in juli blijven planten.

De plantafstand bedraagt 1 tot 2 m tussen elke plant. Raadpleeg de zaadzakjes.

Hoe pompoenen planten?

Pompoenen hebben goed bemeste grond nodig, die vooraf is verrijkt met 3 tot 4 kg compost of goed verteerde stalmest per m². Het is een ruimtevragend gewas waarvoor je minimaal één vierkante meter per plant moet reserveren.

Zo plant je pompoenen:

1. Graaf een plantgat dat overeenkomt met het volume van de wortelkluit,
2. Plaats de wortelkluit in het plantgat en bedek deze met aarde,
3. Druk de aarde aan en geef water om de grond vochtig te houden,
4. Geef regelmatig water aan de voet van de plant om de hergroei te bevorderen.

Teelt, onderhoud en combinaties

Alle pompoenen moeten op een zonnige standplaats worden geteeld. Het zijn veeleisende groenten die houden van een rijke, losse, diepe en verse bodem met veel organische stof. Pompoenen houden namelijk bijzonder van licht vochtige bodems. Denk er daarom aan om rond de planten te mulchen, vooral tijdens het hoogtepunt van de zomer. Ook is het goed om vóór het planten royaal compost toe te voegen, ongeveer 3 tot 4 kg per m².

Bij het onderhoud moet je vooral aan het begin van de teelt wieden en schoffelen. Daarna beperkt het dichte loof van de pompoenen de ontwikkeling van “onkruid”. Wanneer de vruchten zich ontwikkelen, is het nuttig om een leistenen plaat of een dakpan onder de vruchten te leggen. Zo komen ze niet meer rechtstreeks in contact met de bodem en voorkom je dat ze door het vocht gaan rotten.

De pompoen maakt deel uit van de bekendste combinaties in de moestuin, de milpa, ook wel de combinatie van de drie zusters genoemd. Deze drie planten leveren elkaar voordelen op: de boon laat na de teelt stikstof achter, de maïs dient als klimsteun voor de boon en de pompoen beschermt de bodem met zijn weelderige loof. Zo zorgt hij voor meer vochtigheid, creëert hij een microklimaat en verdringt hij het onkruid. Lees voor meer informatie over de milpa ons artikel over maïs.

Pompoenen houden van de aanwezigheid van Leliefamilie (Liliaceae), zoals bieslook, uien en sjalotten, en van vlinderbloemigen zoals bonen en doperwten. De combinatie van pompoen en komkommer kan daarentegen voor beide planten nadelig zijn.

Pompoen gecombineerd met maïs – Pompoenen en bloemen, ook een goede combinatie!

→ Lees meer over het oogsten en bewaren van pompoenen in onze handleiding!

Veelvoorkomende ziekten

Over het algemeen hebben pompoenen weinig last van plagen en ziekten; het zijn vrij sterke planten. Toch moet er aandacht worden besteed aan echte meeldauw, die schadelijk kan zijn voor de teelt, vooral als deze aan het begin of tijdens het seizoen verschijnt.

Echte meeldauw bij pompoenen

Echte meeldauw is een cryptogame ziekte (veroorzaakt door een schimmel) die zich uit in witte, poederachtige vlekken op de bladeren. Deze drogen uiteindelijk uit, de productie neemt af en de plant kan uiteindelijk afsterven. Deze ziekte ontstaat wanneer de omstandigheden warm en vochtig zijn. Lees het artikel van Virginie over het voorkomen en bestrijden van echte meeldauw bij Komkommerachtigen (Cucurbitaceae).

→ Ook lezen: Ziekten en plagen bij pompoenen en courgettes

Oogst en bewaren

Pompoenen worden geoogst wanneer ze rijp zijn, als de steel droog en houtig wordt, en deze blijft aan de vrucht zitten. De oogst vindt plaats vóór de eerste nachtvorst in het najaar om beschadiging van de vruchten te voorkomen. Pompoenen moeten voorzichtig worden behandeld en vrij blijven van snijwonden en kneuzingen. Idealiter worden ze onder een waterstraal afgeborsteld om alle sporen van aarde te verwijderen. Daarna worden ze gedroogd, waardoor ze langer houdbaar zijn.

Pompoenen zijn zo meerdere maanden houdbaar en kunnen de hele winter worden gegeten. In tegenstelling tot ander fruit en andere groenten verdragen ze de kamertemperatuur in huis zeer goed, hoewel de optimale bewaartemperatuur rond de 15 °C ligt.  Je hoeft ze niet op een donkere plaats weg te zetten, dus je kunt ze net zo goed op een plek bewaren waar hun sierlijke vorm tot zijn recht komt. Controleer na het bewaren af en toe of de pompoenen niet gaan rotten. Is dat wel het geval, verwijder de aangetaste pompoen dan snel voordat de andere worden aangetast.

→ Bekijk ook Ingrid’s advies over conserveren door lacto-fermentatie

Gebruik en voedingswaarde

Er zijn allerlei manieren om pompoenen te eten: gebakken, gefrituurd, in ovenschotels, soepen of fluweelzachte soepen, gevuld, als jam, als groentespaghetti bij de spaghettipompoen, of als in de oven geroosterde pitten bij Lady Godiva; Halloween-soep wordt uiteraard geserveerd in de uitgeholde pompoen! Kortom, aan recepten geen gebrek! Om pompoenen gemakkelijk te schillen, kun je ze heel eenvoudig eerst in een hete oven garen. De pompoen gaat er in zijn geheel in, de schil wordt hard en verkleurt op sommige plaatsen zwart. Het vruchtvlees krijgt dan een licht gerookte smaak, die heerlijk is om de smaak van bepaalde gerechten te versterken!

Pompoenen bevatten weinig calorieën (koolhydraten en vetten) en weinig eiwitten en vezels, waardoor ze uitstekende groenten zijn voor wie wil afvallen! Ze zijn daarentegen rijk aan provitamine A, die helpt om een mooie huid en een normaal gezichtsvermogen te behouden, evenals een goede ijzerstofwisseling en een goede werking van het immuunsysteem. De pompoen is ook een bron van vitamine B6, B5 en E en van mineralen. Hij is bovendien rijk aan selenium, dat bijdraagt aan het behoud van haar en nagels, de werking van de schildklier en het immuunsysteem ondersteunt en oxidatieve stress op cellulair niveau helpt tegengaan. Selenium is ook goed voor mannen, doordat het bijdraagt aan een normale spermatogenese. Pompoenen en andere hokkaido’s zijn dankzij hun uitgesproken oranje kleur rijk aan carotenen; het zijn zelfs de groenten die het rijkst zijn aan dit antioxidantmolecuul!

→  Ontdek in onze tutorial Hoe maak je pompoenboter? Alexandra legt je uit wat de voordelen van pompoenpitten zijn.