Appelbes (Aronia): planten, snoeien en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

De Aronia of appelbes behoort, net als de braam en de sleedoorn, tot de Rozenfamilie (Rosaceae). Het geslacht bestaat uit slechts twee soorten, melanocarpa en arbutifolia, die beide afkomstig zijn uit dezelfde streek in het oosten van Noord-Amerika en van nature kunnen kruisen. De taxa Aronia X prunifolia (purperen appelbes) en Aronia X florinbunda behoren tot deze natuurlijke kruisingen. Ze groeien in struikgewas, op vochtige taluds en in lichte bossen.

Deze bladverliezende heesters hebben een snelle groei en vormen brede pollen. Bij arbutifolia worden ze 2 tot 3 m hoog, terwijl ze bij melanocarpa dichter, lager en compacter blijven. Zoals hun Latijnse namen aangeven, heeft de eerste soort getande, lancetvormige bladeren die lijken op die van de aardbeiboom (Arbutus), terwijl de tweede soort zich onderscheidt door trossen zwarte bessen bij rijpheid. De naam is afgeleid van het Griekse melanos, dat ‘zwart’ betekent, en karpos, ‘vrucht’. De geslachtsnaam Aronia komt van het Griekse aria, de naam voor de lijsterbes of de mispel. De oppervlakkige beworteling bestaat uit fijne vezelige wortels die zich gemakkelijk in de strooisellaag van een bos vestigen.

De bladeren staan afwisselend, zijn enkelvoudig, ovaal en fijn getand, 4 tot 8 cm lang en voorzien van een vrij korte bladsteel. De bladeren van de zwarte appelbes zijn matter groen dan die van de rode appelbes. In het najaar krijgt het loof prachtige vuurrode tinten, soms met een lichte paarse zweem, die de sombere dagen echt opfleuren.

Aronia arbutifolia – botanische illustratie

De bloei van deze heesters is wit of roze en verschijnt in mei-juni in de vorm van tuilen met 10 tot 25 kleine bloemen met 5 bloembladen. De bloemkroon heeft een diameter van 1 cm, soms meer bij variëteiten zoals melanocarpa ‘Autumn Magic’. De grote bundel meeldraden en de lichte geur van de bloemen trekken veel bestuivers aan, die zorgen voor een zeer goede bestuiving van bijna 90% in een regenarme periode.

De kleine groene bessen kleuren bij arbutifolia rood en bij melanocarpa vervolgens zwart. Ze zijn ongeveer zo groot als een blauwe bes en kunnen bij fruitselecties soms 1,5 cm groot worden. Botanisch gezien zijn het eerder steenvruchten, omdat de vrucht een pit bevat. Ze zijn zowel door hun overvloed decoratief als eetbaar, vooral bij de cultivars Aronia x prunifolia ‘Viking’ en ‘Nero’, die zijn ontstaan uit de kruising van de twee soorten. Aronia arbutifolia ‘Brilliant’ is bij hobbytuiniers de meest verkochte heester vanwege de glans en de heldere kleur van het loof in het najaar, hoewel de bessen minder smakelijk zijn. Ondanks hun wat zure en wrange vruchtvlees zijn de bessen geliefd bij vogels, die zo helpen de zaden te verspreiden. De Engelse naam chokeberry suggereert dat vogels de neiging hebben zich door hun gulzigheid te verslikken.

De vruchten doen er bijna 3 maanden over om te rijpen. Het is belangrijk om ze te oogsten voordat de tuil uit elkaar valt. Pas op, want de vruchten maken veel vlekken! De productie begint bij planten van 3 tot 4 jaar oud die uit zaad zijn opgekweekt en bereikt na 7 jaar een maximum. De opbrengst kan oplopen tot 2,4 kg per plant. Je kunt ze tot 2 weken in de koelkast bewaren of invriezen, drogen (hun antioxiderende werking is dan 4 keer zo groot!), koken in een taart… Het is aan te raden suiker toe te voegen of appelsap, druivensap of cranberrysap met het sap van de appelbes te mengen om de smaak zachter te maken.

Door de bessen die vanaf september tot en met december worden geoogst, te koken, ontstaat een krachtige smaak van zwarte bes, die wordt gewaardeerd bij vlees, om sauzen te kleuren of in jam. Het sap van de appelbes wordt gebruikt als kleurstof voor siropen, wijn en snoep. De bekendheid van deze vrucht komt echter vooral door de geneeskrachtige eigenschappen dankzij de aanwezigheid van antioxidanten (flavonoïden, anthocyanen…), maar ook van vitamine C, B1 en B2, provitamine A en vezels… De consumptie ervan helpt hart- en vaatziekten en maculadegeneratie te bestrijden, de huid te beschermen tegen de zon, de bloedsuikerspiegel van diabetici te verlagen en kortom de veroudering van cellen te vertragen.

Appelbes: ontwikkeling van bloemen tot vruchten

Belangrijkste variëteiten van appelbes

Geselecteerde variëteiten voor de vruchten

Aronia melanocarpa Autumn Magic - Zwarte appelbes

Bossige struik, decoratief, drachtig en vruchtdragend tegelijk. Het donkergroene, bladverliezende loof verkleurt in het najaar eerst naar schitterend oranje en vervolgens naar paarsrood. De geurige, witte tot roze voorjaarsbloemen worden gevolgd door glanzend zwarte bessen met een aangename cassissmaak wanneer ze rijp zijn. Kweek deze plant in de zon of halfschaduw, in elke diepe bodem die niet te droog tot zeer vochtig is.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Aronia prunifolia Viking - Appelbes

Zeer decoratieve en productieve heester met grote zwarte vruchten, geliefd in jam of om sauzen te kleuren. Mooie witte bloei en donkergroen loof dat in het najaar paarsrood verkleurt.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Geselecteerde variëteiten voor het najaarsloof

Aronia arbutifolia Brilliant - Appelbes

Zeer mooie heester met schitterend, felrood najaarsloof, die in april-mei bloeit met sierlijke bloemboeketten in wit en roze. Felrode, eetbare vruchten.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je Aronia?

Aronia is van nature zeer goed bestand tegen ziekten en plagen en is een uitstekende heester voor een vrije haag: winterhard, sierlijk en weinig veeleisend. Hoewel hij kalk in de bodem verdraagt en genoegen neemt met arme bodems, komt hij pas volledig tot zijn recht in vochthoudende, diepe, licht zure bodem.

Plant hem op een zonnige, nooit te hete standplaats of in de halfschaduw, rond een moestuin of in een open plek. In de schaduw en op kalkrijke bodem zijn de kleuren doffer. De winterhardheid van deze Canadese heester is uitstekend, zelfs in vochtige bodem, tot -28 à -35 °C.

De late bloei heeft geen last van vorst en trekt talrijke biologische bestrijders aan, die helpen om de biodiversiteit in de tuin in stand te houden.

Wanneer planten?

Aronia wordt bij voorkeur aan het begin van het voorjaar of aan het begin van het najaar geplant in goede tuingrond.

Hoe planten?

• Dompel de wortelkluit onder in een emmer water om hem goed vochtig te maken.
• Graaf een ruim plantgat, minstens 50 cm breed, om de vorming van worteluitlopers te bevorderen. Houd 1 m afstand tussen de planten in de rij en 3-4 m tussen de rijen als je een boomgaard aanlegt.
• Voeg goed verteerde compost of potgrond toe om de bodem lichter en vruchtbaarder te maken, eventueel aangevuld met heidegrond als je bodem kalkrijk is.
• Plaats de plant in het plantgat.
• Vul het plantgat weer aan en druk de grond licht aan.
• Geef overvloedig water.
• Breng een mulchlaag aan de voet van de plant aan om de bodem rond de wortels goed vochtig te houden. Dit beperkt ook de groei van onkruid. 

De plant slaat gemakkelijk en snel aan en vraagt alleen de eerste 2 jaar na het planten controle van de watergift.

Verplanten wordt goed verdragen dankzij de oppervlakkige beworteling.

Prachtige herfstkleur van Aronia argutifolia

Snoei en onderhoud

Houd de bodem vochthoudend door regelmatig water te geven om bij langdurige droogte de groei en de fruitoogst te bevorderen. Breng gerust mulch aan en geef in het najaar compost of meststof voor fruitbomen als de heester in een bak of grote pot groeit. Bescherm de heester met een helmsteel aan het einde van de zomer om vogels op afstand te houden. Na 3-4 jaar wordt de productie aanzienlijk.

Snoei de takken tot de helft van hun lengte terug aan het einde van de winter, dus tussen februari en april. Verwijder dood of zwak hout en snoei elk jaar 1/3 van de oude takken bij de basis weg om de scheuten te vernieuwen.

De appelbes is van nature zeer resistent tegen ziekten en plagen. Lees meer in Ziekten en plagen van Aronia.

→ Lees meer in onze tutorial: Hoe snoei je Aronia?

Vermeerderen: stekken, zaai

Het is eenvoudig om in de winter worteluitlopers te scheuren, stekken te nemen of de Aronia te zaaien.

Stekken

Werk in juni met zacht hout of in september-oktober met verhout hout.

Maak een diepe pot klaar door deze te vullen met potgrond gemengd met zand, of maak de stekken in de volle grond als deze licht is, nadat je de grond met de spitvork hebt belucht en vervolgens bevochtigd.

• Neem een verhoute tak van 10 cm lang van een scheut van het jaar.
• Verwijder de bladeren die zich bij de basis van de stek bevinden en knip de andere bladeren af om het bladoppervlak te verkleinen..
• Steek de stekken voor 2/3 van hun hoogte in de grond en zorg ervoor dat ze elkaar niet raken.
• Druk rondom voorzichtig aan om de luchtholtes te verwijderen en voor een goed contact tussen de potgrond en de stek te zorgen.
• Zet de stekken van juni onder glas op een schaduwrijke plek, bijvoorbeeld door er een doormidden gesneden doorzichtige plastic fles overheen te zetten. De herfststekken worden in de open lucht gemaakt.
• Verwijder de fles tegen het einde van september en zet de planten tot het voorjaar onder glas.
• Scheur de gewortelde stekken in het voorjaar en plant ze tot het volgende najaar in afzonderlijke potten.

Zaai

• Oogst de vruchten in het najaar en verwijder het vruchtvlees.
• Bewaar de pitten koel.
• Zaai de zaden in het voorjaar.
• Druk de zaden 1 cm diep in een licht substraat dat je vochtig houdt. De kieming vindt na 2 tot 3 maanden plaats.

Toepassingen en combinaties

De appelbes kan worden gebruikt als solitair, vrije haag, landelijke haag of border, maar plant voor een spectaculairder effect groepjes van 3 tot 6 planten van dezelfde variëteit. Hij is ook zeer geschikt rond een moestuin, tussen een fruit haag met blauwe bessen, zwarte bessen, frambozen en aalbessen. Maar de appelbes kan ook een mooie én smakelijke haag vormen met andere heesters met loof of bloemen, zoals sierappelbomen, sierpruimen en sierkersen, bladverliezende sneeuwballen, rode kamperfoelie (met decoratieve, niet-eetbare vruchten!), toverhazelaars, de goumi (Elaeagnus multiflora), specerijstruiken (Calycanthus floridus), de honingbes (Lonicera kamtschatica met eetbare blauwe vruchten), de duindoorn (Hyppophae rhamnoides met eetbare oranje vruchten), de gojibes (Lycium barbarum) en blauwe bessen.

Een voorbeeld van een combinatie voor een smakelijke haag: Hyppophae rhamnoides, Aronia arbutifolia, Elaeagnus multiflora en Malus ‘Evereste’

Kies de variëteit van de appelbes zorgvuldig, afhankelijk van de groeikracht en het gewenste doel. Hoewel alle vruchten van de appelbes eetbaar zijn, zijn die van de Aronia arbutifolia, met zijn spectaculaire herfstkleuren, minder smakelijk. Van de nieuwe cultivars biedt Aronia melanocarpa Autumn Magic een goed compromis. Het is een mooie verbetering van de zwarte appelbes, die de kwaliteiten van de Aronia arbutifolia ‘Brillant’ en die van Aronia melanocarpa combineert. Deze variëteit is compacter (1,50 m), bossiger en in de herfst veel kleurrijker. Bovendien biedt ze een prachtige voorjaarsbloei, gevolgd door glanzend zwarte eetbare vruchten, die smakelijker zijn dan die van de wilde soort. Aan het einde van het seizoen komt deze appelbes in haar feestelijke tooi het best tot haar recht, met oranje tot paarsrood loof en royale zwarte trossen aan rode steeltjes, die zelfs in een potten- of terrassentuin de aandacht trekken. Door haar vrij trage groei heeft ze een dichte vegetatie en kleiner loof dan de soort, in satijnachtige donkergroene tinten die in de herfst echt in vuur en vlam staan. Naast de schoonheid van haar gladde, roodbruine schors zijn er in april-mei volop grote (2 cm) witte bloemen met lichtroze vlekken, die zeer geurend en rijk aan nectar zijn.

Wist je dat?

Sinds kort bestaat er een hybride die is ontstaan uit de kruising van de Aronia melanocarpa en de wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia). Deze vormt een kleine boom van 3 tot 5 m met samengesteld loof, dat in het najaar schitterend is, en waarvan de bloei doet denken aan die van de lijsterbes: Sorbanoria mitchurinii.