Welke planten kiezen voor fytoremediatie?

Hoe kies je planten voor natuurlijke waterzuivering?

Bij het kiezen van doeltreffende waterzuiverende planten moet met verschillende kenmerken rekening worden gehouden:

• hun zuiverend vermogen;
• hun gevoeligheid voor vervuiling;
• hun wortel- en bladstructuur (blad);
• hun vermogen om ondergedompeld te worden;
• hun kweekgemak;
• hun sierwaarde en hun vermogen om harmonieus in de tuin op te gaan;
• hun aanpassingsvermogen aan het klimaat en het bodemtype (inheemse planten die van nature in onze wetlands voorkomen, krijgen de voorkeur om de biodiversiteit te bevorderen).

Voor een doeltreffende zuivering door planten is het belangrijk om twee verschillende types te combineren, die elkaar volledig aanvullen.

• Planten die voor verticale filtratie zorgen, ook wel ‘voorbehandeling’ genoemd. Ze houden verontreinigende stoffen en zwevende deeltjes tegen. Dankzij hun wortelstelsel en de micro-organismen (bacteriën) die daar van nature aanwezig zijn, dragen ze ook bij aan de afbraak ervan. Ze worden vaak gecombineerd met een filterend substraat, bestaande uit grind en zand. Deze behandeling vindt voornamelijk aeroob plaats (in een zuurstofrijk milieu).
• Planten die voor horizontale filtratie zorgen. Zij houden de in het water aanwezige mineralen (stikstof, fosfor, nitraten…) tegen en nemen deze op. Deze planten hebben veel voedingsstoffen nodig voor hun ontwikkeling. Ze hebben ook een sierfunctie. De behandeling vindt hier anaeroob plaats (in een zuurstofarm milieu).

De Typha latifolia

De Typha latifolia of grote lisdodde behoort tot de planten die je tijdens een wandeling in ons land gemakkelijk tegenkomt. De plant groeit gemakkelijk langs de oevers van meren en vijvers. Typha is herkenbaar aan zijn bruine, langwerpige bloeiaren (kolven), met een fluweelachtige textuur. Het blad in de vorm van lange, puntige linten zorgt voor een weelderige uitstraling.

Het is een van de meest gebruikte planten voor fytoremediatie, als verticaal filter.

Deze grote plant kan op volwassen leeftijd meer dan 1,80 meter hoog worden. Winterhard en krachtig groeiend kan hij zich sterk uitbreiden. Daarom is deze plant alleen geschikt voor grote waterpartijen. Plant deze lisdodde in de zon of halfschaduw.

het riet

De Phragmite australis of riet is ook een onmisbare plant voor fytoremediatie. Deze semi-aquatische vaste plant groeit van nature in onze vochtige biotopen. De plant wordt gekenmerkt door lange, lintvormige bladeren en pluimvormige aren, die van de zomer tot het najaar aanwezig zijn.

De plant is ideaal om oevers vast te leggen en zelfs de zwaarste, moerassige en zoute bodems te beluchten. Bovendien biedt hij een veilige plek aan de lokale fauna. Riet vormt een perfect verticaal filter met zuiverende eigenschappen. Het kan zelfs zware metalen verwijderen.

Deze reusachtige grassoort kan op volwassen leeftijd 3 meter hoog worden en zorgt voor structuur en verticaliteit. Dankzij de uitlopers en kruipende rizomen heeft de plant een sterke neiging om de ruimte te koloniseren. Na verloop van tijd vormt hij zo wat men rietvelden noemt. De plant wordt daarom ook hier voorbehouden aan grote waterpartijen. Deze zeer winterharde plant vindt zijn plek in de zon of halfschaduw.

De gele lis

De Iris pseudoacorus of gele lis is een inheemse vaste plant die je ook gemakkelijk in de natuur kunt tegenkomen. Hij groeit graag langs oevers en in sloten. De gele lis behoort tot de planten met een zeer sierlijke bloei, wat niet altijd het geval is bij waterplanten of semi-aquatische planten. In het voorjaar verschijnen er verfijnde bloemen in een bijzonder heldere, schitterende goudgele kleur. Een ander sierlijk kenmerk is het blad in smalle linten, dat wintergroen is.

Wat de groeiwijze betreft wordt deze lis op volwassen leeftijd ongeveer 1 meter hoog, soms nog hoger. Deze winterharde en makkelijk te kweken plant kan op allerlei plekken bij waterpartijen worden geplant, in de zon of halfschaduw. De plant kan tot 20 cm diep onder water staan. Om uitbreiding te beperken, kun je hem in een pot kweken.

Hij is een uitstekende kandidaat voor fytoremediatie, waarbij hij wordt gebruikt voor horizontale filtratie.

De gewone lidsteng

De Hippuris vulgaris of lidsteng is een winterharde waterplant waarvan de stengels op kleine sparretjes lijken. Het blad verdwijnt in het najaar en verschijnt in het voorjaar weer.

De plant wordt vaak gebruikt om het water in vijvers in balans te brengen, te beluchten en te zuiveren. Deze veeleisende plant draagt namelijk bij aan de opname van overtollige voedingsstoffen, zoals nitraten en fosfaten, waardoor hij snel kan groeien. Lidsteng is ook een plant die de biodiversiteit bevordert en als schuilplaats dient voor allerlei kleine waterdieren (libellen, amfibieën, vissen…).

Op volwassen leeftijd bereikt de plant een hoogte van 20 tot 50 cm. Hij kan volledig of gedeeltelijk onder water worden gezet. Deze zeer krachtige waterplant kan zelfs woekeren. Daarom kun je hem beter in een pot kweken of elk jaar snoeien. De plant is goed winterhard (tot onder -30 °C) en krijgt een plek in de zon of halfschaduw.

De Juncus effusus

De Juncus effusus ‘Spiralis’ of krulpitrus is een zuiverende plant die je langs onze sloten en op andere plaatsen met stilstaand water aantreft. Deze variëteit valt op door het gedraaide blad, dat aan kurkentrekkers doet denken. In de zomer bestaat de bloei uit roodbruine aartjes met een sierlijk overhangende groeiwijze.

Deze wortelstokvormende plant wordt op volwassen leeftijd 50 cm hoog en breed. Hij gedijt in zware, moerassige grond, in de zon of halfschaduw. Hij kan tot 10 cm onder water staan. Ook is het een goede keuze voor tuinen aan de kust. Dankzij zijn grote winterhardheid en snelle groei kan de krulpitrus in een pot worden gekweekt om zijn uitbreiding te beperken.

De Eleocharis palustris

De Eleocharis palustris of gewone waterbies is een vaste plant voor vochtige gebieden, die vaak voorkomt in ondiep stilstaand water. Wat het uiterlijk betreft, waarderen wij hem om zijn rechtopstaande, slanke stengels met een heldergroene kleur en om zijn zomerbloei.

Waterbiezen zijn planten met een goed zuiverend vermogen. Ze helpen het water te beluchten en te zuiveren en zijn daarom geliefd bij projecten voor natuurlijke waterzuivering.

Deze gewone waterbies bereikt op volwassen leeftijd een hoogte en breedte van 30 cm, waardoor hij een goede bodembedekker is. Winterhard en snelgroeiend ontwikkelt de Eleocharis palustrise zich dankzij een woekerend wortelstelsel, waardoor hij invasief kan worden. Plant hem aan de rand van een waterpartij in de zon. Hij kan tot 10 cm diep onder water staan.

Meer informatie: Scirpus: planten, kweken en onderhouden

De Lythrum salicaria

De Lythrum salicaria of grote kattenstaart is een andere inheemse vaste plant. Deze valt op door zijn zomerbloei, die bestaat uit felroze aren die tot wel 40 cm lang worden. Ze zijn bijzonder sierlijk. Ook het blad is aantrekkelijk en vormt mooie bossige pollen.

De plant wordt 1,5 meter hoog en zorgt ook voor verticale accenten.

De grote kattenstaart is een goede kandidaat voor horizontale filtering. Geef hem een plek aan de rand van een waterpartij, in de zon en eventueel gedeeltelijk onder water. Snoei de bloemen na de bloei om zelfuitzaai te voorkomen.

Lees meer: Grote kattenstaart, Lythrum: planten en verzorgen

Andere planten voor fytoremediatie

Deze lijst van waterzuiverende planten is niet volledig. Er zijn er namelijk nog veel meer, zoals de watermunt (Mentha aquatica), de bamboe, de Papyrus (Cyperus), de Carex, de grote egelskop (Sparganium erectum) of ook de waterweegbree (Alisma plantago-aquatica).

Hoe gebruik en onderhoud je deze filterende planten?

Deze planten kunnen op verschillende manieren in de tuin worden gebruikt.

• Om het water van een vijver, poel of zwembad te zuiveren, onder andere door de ontwikkeling van algen tegen te gaan.
• Om de oevers te verstevigen en vast te leggen.
• Om een oplossing te bieden voor de zuivering van afvalwater, als alternatief voor klassieke systemen zoals aansluiting op de riolering of een septic tank. Hierbij wordt het principe van lagunering toegepast: er worden kunstmatige bassins aangelegd die als ecosysteem functioneren. Ze vormen een tussenstap met een luchtzuiverende en evenwichtherstellende werking, voordat het water in de natuurlijke omgeving wordt geloosd. Dit type project kan zowel geschikt zijn voor huishoudelijk als professioneel gebruik (landbouw, veeteelt, industrie…) of voor openbaar gebruik (collectief). Wel is een zorgvuldige planning nodig, evenals kennis van de wettelijke voorschriften op dit gebied en voldoende beschikbare oppervlakte. Aarzel niet om professionals in te schakelen om u hierbij te helpen.

Wat het onderhoud betreft, moeten er jaarlijks twee essentiële werkzaamheden worden gepland om een doeltreffende fytoremediatie te garanderen.

• Snoeien en maaien. Hiermee wordt de uitbreiding van de sterkst groeiende planten beperkt en wordt voorkomen dat dode bladeren de zone vervuilen.
• Wieden. Dit beperkt de ontwikkeling van ‘ongewenste’ planten, die de aanwezige waterzuiverende planten kunnen beconcurreren.

Op de lange termijn, vooral bij de zuivering van afvalwater, wordt ook aangeraden om de oppervlaktecompost elke 10 jaar te vervangen.