Een natuurlijke en ecologische tuin ontwerpen en aanleggen

Waarom een ecologische tuin?

De afgelopen jaren hebben we om uiteenlopende redenen te maken met een echte afname van de biodiversiteit: langdurig gebruik van pesticiden in de landbouw en in onze eigen tuinen, vervuiling van vochtige biotopen, vernietiging en versnippering van natuurlijke leefgebieden, klimaatverandering, druk van invasieve soorten, ontbossing, overbevissing, … Aan de meeste van deze oorzaken kunnen wij als gewone burgers helaas weinig doen. Maar de gevolgen blijven dramatisch: verlies van biomassa, een lagere afbraaksnelheid van organische stof, ongecontroleerde uitbreiding van plaagdieren (vooral muggen), minder insectenbestuivingen en dus een lagere voedselproductie, en indirect een versnelling van de opwarming van de aarde...

“Wanneer de mens de laatste boom heeft omgehakt, de laatste druppel water heeft vervuild, de laatste bizon heeft gedood en de laatste vis heeft gevangen, zal hij beseffen dat geld niet eetbaar is.” Sitting Bull

Als je de fauna en flora van onze streken wilt helpen, kun je je tuin omvormen tot een toevluchtsoord, een soort oase van biodiversiteit. Zo ontstaat wat in de ecologie een ecologische corridor wordt genoemd: een overgangsgebied tussen twee natuurlijke milieus die te ver van elkaar verwijderd zijn.

Allereerst moet je volop ruimte geven aan de spontane en inheemse flora. Deze planten zijn het vertrekpunt van alle interacties tussen levende organismen: de essentie van een ecosysteem.

Elk levend wezen, zelfs het meest onbeduidende of het wezen waar iedereen een hekel aan heeft, heeft een soms (vaak) onbekende rol in de natuur. Of het nu dient als voedsel voor een ander organisme of betrokken is bij complexere processen: mutualisme, monospecifieke bestuiving, detritivoor…

De juiste planten kiezen is essentieel!

• Plant wilde planten: er was een tijd dat men je vreemd zou hebben aangekeken omdat je een inheemse plant had geplant of zelfs gewoon had laten groeien, een ‘onkruid’ zoals men zei. Inmiddels zijn ze weer volop verkrijgbaar bij boomkwekerijen en tuincentra en daar zijn uitstekende redenen voor. Ze zijn vaak erg mooi en sterk, en bovendien nuttig voor de natuur. Je hoeft ze niet altijd te kopen: je kunt ze ook gewoon vanzelf laten opkomen of ruilen met natuurliefhebbende tuiniers. Er zijn volop goede redenen om ‘onkruid’ te laten groeien.
• Plant planten die bij je bodem en klimaat passen: en dus niet alleen inheemse planten. Soms zijn de bodem en het microklimaat van je tuin niet geschikt voor bepaalde inheemse planten, maar juist wel voor meer ‘exotische’ planten die deze kunnen vervangen. Denk bij het kiezen van planten altijd goed na over hun behoeften! Planten van lokale boomkwekers en/of kwekers die hun planten ‘hard’ opkweken, bieden de garantie dat ze beter aanslaan en sterker zijn. Vergeet ‘lowcost’-planten of planten die in de kas zijn geforceerd en met meststof zijn opgejaagd!
• Weinig of geen water geven en geen behandelingen: laten we planten die voortdurend water nodig hebben vermijden. Water wordt schaars. En behandelingen, zelfs biologische, zouden verboden moeten worden. Als een plant bij jou kwijnt, heeft hij daar duidelijk niets te zoeken.
• Denk aan nectar- en stuifmeelrijke planten: heel veel bloeiende planten lokken insecten en voeden ze. Kies vooral voor enkelbloemige bloemen en vergeet gevulde bloemen en dubbelgevulde bloemen… die insecten geen voedsel bieden.
• Geen heksenjachten meer!: in het achterste deel van je tuin, waar je nooit komt, kun je gerust een bosje bramen en wat brandnetels laten groeien; beide zijn erg nuttig voor vlinders, andere insecten en zelfs vogels. De randen van je gazon mogen best ongemaaid blijven. We komen uit enkele decennia van steriel tuinieren. Gelukkig verandert de mentaliteit en is het bijvoorbeeld niet langer ongewoon om hoog gras onder fruitbomen te zien.
• Denk aan begeleidende planten: in de natuur leven planten samen, soms heel innig, zelfs in elkaar. Probeer de natuur na te bootsen door je planten vrij dicht op elkaar te zetten. Bovendien kunnen sommige planten dankzij etherische oliën of andere chemische stoffen andere planten helpen of beschermen: dit noemen we het principe van allelopathie. We kennen inmiddels de gunstige combinaties in de moestuin of boomgaard goed: bepaalde planten kunnen ziekten of plagen bij onze groenten of fruitbomen op afstand houden.

Laat wilde planten groeien, de natuur zal je dankbaar zijn!

Bomen planten tegen de opwarming van de aarde

Als je de ruimte hebt, plant dan bomen en heesters! Hun voordelen voor de tuin en de natuur zijn talrijk:

• ze regelen de temperatuur en de luchtvochtigheid;
• ze bieden onderdak en voedsel aan allerlei dieren: vogels, insecten, kleine zoogdieren… al deze dieren hebben bomen en heesters nodig om te nestelen of voedsel te vinden;
• ze filteren wind en stof;
• ze leggen verontreinigende stoffen vast: je weet nooit precies wat er in de bodem van je tuin achterblijft. De meeste planten leggen zware metalen en andere verontreinigende stoffen vast, maar bomen zijn hierin het meest doeltreffend;
• ze beschermen de bodem tegen erosie: hun wortels dringen dieper door in de grond dan die van vaste planten of eenjarige planten en houden de bodem daardoor doeltreffender vast;
• ze voegen biomassa toe aan de bodem: hout en bladeren die op de bodem vallen, zijn ideaal om die te verbeteren;
• bovendien zijn ze mooi en zorgen ze voor schaduw! Houd er wel rekening mee dat een volwassen boom soms te groot wordt. Kies daarom soorten en cultivars die passen bij de grootte van je tuin.

Onderhoud: hoe minder, hoe beter

Ecologisch onderhoud

Maai niet langer elke vijf dagen, maar laat het gras gewoon groeien! Je zult versteld staan van de hoeveelheid en variatie aan bloemen en grassen die zich binnen enkele weken zullen aandienen. Als je wilt dat je tuin “netjes” blijft of op zijn minst beheerd oogt, kun je met de grasmaaier of bosmaaier een smal pad door je wilde gazon maaien. Een gegarandeerd fraai effect, terwijl je een mooi oppervlak voor de biodiversiteit behoudt. Anders volstaat een jaarlijkse maaibeurt, aan het begin van het voorjaar of aan het einde van het najaar, om een goede botanische diversiteit in deze bloemenweide te behouden. Je moet het maaisel afvoeren om te voorkomen dat de bodem voedselrijker wordt. Daarna kun je dit “groenafval” gebruiken als mulch.

Berg ook je spade op in je tuinhuisje (behalve om te planten) en beperk de grondbewerking tot een minimum met behulp van een woelvork of een spitvork. Zo respecteer je alle bodemdieren die de bodem losmaken, beluchten en verbeteren. Je kunt nog een stap verder gaan en de bodem helemaal niet meer bewerken: breng enkele maanden een dikke mulchlaag op de bodem aan, zodat de bodemdieren hun werk kunnen doen. Deze techniek is echter wat moeilijker toe te passen op zeer kleiachtige bodem.

Een lichte snoei van bomen en heesters volstaat om te voorkomen dat ze te veel ruimte innemen en om andere planten aan hun voet te kunnen planten. Snoei vooral nooit tijdens het broedseizoen van vogels: van april tot juli!

Gebruik in het algemeen en binnen het redelijke bij voorkeur handgereedschap: een zeis, heggenschaar, zaag, … Dat is beter voor de natuur, je portemonnee en soms ook voor je gezondheid… Nog niet zo lang geleden deden onze voorouders alles met de hand in de tuin. Het zou vreemd zijn als wij dat plotseling niet meer zouden kunnen.

Bescherm en voed je bodem: helemaal zonder chemie!

Je bodem is waarschijnlijk het belangrijkste onderdeel van je tuin. Verzorg hem goed! Door hem op natuurlijke wijze te voeden en te verrijken, door hem niet onbedekt te laten en niet aan te drukken, … Geef hem goed verteerde compost, verteerde stalmest en een goede mulchlaag van afgevallen bladeren, … Mulchen beperkt waterverlies, bodemverdichting en bodemerosie en verrijkt de bodem geleidelijk. Als je alles wilt weten over het nut van mulch, lees dan Mulchen: waarom en hoe?

En natuurlijk zonder pesticiden (dat is trouwens volledig verboden!), maar ook de zogenaamde natuurlijke biociden moeten worden vermeden. Overal op sociale media en op internet verschijnen recepten daarvoor. Een product dat zelfs met natuurlijke ingrediënten is gemaakt, is absoluut niet biologisch of ecologisch als het bedoeld is om een levend organisme te doden.

Mulchen is dé oplossing om de bodem op ecologische wijze te beschermen en te voeden!

Grijp zo weinig mogelijk in!

Tuiniers lijken voortdurend te willen ingrijpen. Dat zit al jaren in de mentaliteit van mensen. Alsof je voor een mooie tuin keihard moet werken en er je nachten aan moet besteden! In werkelijkheid is dat helemaal niet nodig en kun je de dingen soms beter hun gang laten gaan dan overal controle over te willen houden.

Meer verschillende natuurlijke habitats creëren

• Vrije haag: een haag van bloeiende en vruchtdragende heesters kan een veilige schuilplaats en voedselbron bieden aan allerlei dieren: vogels, insecten, spinnen, kleine zoogdieren… Bekijk al onze ideeën voor heesters in Een natuurlijke haag om de biodiversiteit te versterken. 
• Vijver: natuurlijke vochtige biotopen worden steeds schaarser. Een natuurlijke vijver of een kleine waterpartij kan daarom een welkome schuilplaats zijn voor talrijke insecten, amfibieën, kreeftachtigen… Lees Een natuurlijke vijver aanleggen in je tuin voor alles wat je hierover moet weten. 
• Natuurlijke bloemenweiden en gazons: soms is het niet zo verstandig om kunstmatig een bloemenweide aan te leggen, ook al is die mooi en nuttig. Klaver en paardenbloemen in je gazon leveren vaak uitstekend voedsel voor bijen, vooral aan het begin van het seizoen.
• Laat dood hout liggen:  hoewel het door tuiniers vaak wordt verafschuwd, is dood hout juist een ideale leefomgeving voor houtetende insecten, buikpotigen, landkreeftachtigen, mossen, korstmossen… Bewaar een paar oude boomstammen in een hoekje van je tuin. Al deze kleine dieren zullen je dankbaar zijn.
• Steenhopen en stapelmuurtjes: je hoeft thuis geen kopie van de muur van Hadrianus te bouwen. Een eenvoudig hoopje stenen zonder voegen is al voldoende als schuilplaats voor spinnen, kleine zoogdieren, hagedissen en amfibieën. Om niet te veel ruimte in de tuin in te nemen, kun je deze kleine steenhoopjes het beste in de vorm van een minipiramide maken.
• Laat de natuur haar gang gaan en doe zo weinig mogelijk: je moet de tuin niet volledig laten verwilderen, maar je kunt best wat minder tuinwerk doen. Strak gesnoeide hagen, kort gemaaid gazon, fanatiek schoonmaken van borders…: dat kan allemaal wachten tot morgen… of voor altijd.

Een natuurlijke vijver is bijzonder rijk aan biodiversiteit

Het randeffect

Het randeffect wordt zo genoemd omdat het vooral aan de rand van een bos optreedt. Een bosrand is de overgang tussen het bos en een andere omgeving, bijvoorbeeld een weide. Op deze plek wordt de biodiversiteit van het bos toegevoegd aan die van de weide, aangevuld met de dierenwereld van de overgangszone zelf. Daardoor is het een zeer rijke leefomgeving voor planten en dieren. Deze overgangsomgevingen worden ecotonen genoemd. Door verschillende leefgebieden in je tuin te creëren, vergroot je het aantal ecotonen.

Is de bodem te arm?

Paradoxaal genoeg geldt: hoe rijker de bodem, hoe kleiner de botanische diversiteit en dus ook hoe kleiner de diversiteit aan dieren. In werkelijkheid groeien op een te rijke bodem alleen stikstofminnende planten (brandnetels, berenklauw, …) die al snel de concurrentie met andere planten winnen. Een schrale plek is daarom vaak een zegen in een natuurlijke tuin.

Gebruik van duurzame en natuurlijke materialen

Natuurlijke materialen gebruiken

Groenafval kan worden gecomposteerd of als mulch worden gebruikt. Sommige planten kunnen worden gebruikt als gier om te bemesten of de compostering te versnellen: brandnetel, varen, smeerwortel… Snoeiafval kan worden versnipperd om BRF te maken of worden gebruikt voor allerlei bouwwerken: tipi’s, vlechtwerken, schuilplaatsen voor egels… Je begrijpt het al: alles in de tuin kan worden gerecycled! Bovendien hoef je zo minder vaak heen en weer naar de milieustraat.

“Niets gaat verloren, niets wordt geschapen. Alles verandert.” Antoine Lavoisier

Te veel tuinafval? De adviesfiche Groenafval: oplossingen voor recycling en hergebruik in de tuin geeft je alle tips om het op de juiste manier te gebruiken. BRF heeft veel voordelen. Lees voor meer informatie BRF: wat is het? Hoe gebruik je het in de tuin?. Bekijk ook ideeën voor de inrichting in Hout in de tuin: ideeën en inspiratie

Duurzame materialen gebruiken

Het spreekt misschien voor zich, maar als je thuis een klein ecologisch toevluchtsoord wilt creëren, moet je het gebruik van niet-duurzame materialen zoveel mogelijk vermijden en kiezen voor hout, steen… Kies ook voor materialen uit de lokale industrie of ambacht.

Muurtje van stenen uit de tuin

Waterbeheer: een steeds schaarser wordende hulpbron...

• Bespaar water! Een regenwatertank is onmisbaar. Maar er kunnen op verschillende plaatsen enkele regentonnen onder dakgoten worden geplaatst. Let wel op de muggenlarven die zich hierin kunnen ontwikkelen. Het beste is een afgesloten opvangbak.
• Graaf een vijver: die houdt het water in elk geval tot op zekere hoogte vast. Dit vocht is gunstig voor de planten in de omgeving. 
• Geef op het juiste moment water: het heeft geen zin om tijdens de warmste uren van de dag water te geven. Er zijn twee mogelijkheden: je geeft heel vroeg in de ochtend water (rond vijf uur), of je geeft water wanneer de zon aan de horizon begint te verdwijnen, ‘s avonds. Geef in elk geval geen water als de zon schijnt…
• Geef gericht water: in de natuur regent het zelfs in de vochtige gebieden van onze streken niet elke tien minuten! Het heeft geen zin om je planten voortdurend water te geven. Het is beter om in één keer veel water te geven dan elke avond een beetje. Want als je dat doet, zal de plant zich nooit kunnen verweren tegen een tijdelijke droogte. Houd er ook rekening mee dat een plant die “er dorstig uitziet” vaak zo’n vreemd gezicht trekt als reactie op een te sterke verdamping: de plant heeft het warm, maar geen dorst!
• Zoek naar alternatieve technieken: mulchen, het gebruik van olla’s, druppelirrigatie…
• En natuurlijk zorgt het planten van bomen voor een regulering van de luchtvochtigheid (tot op zekere hoogte). Ook moet je planten vermijden die in de zomer te veel water nodig hebben.

Soms hebben we te maken met droogte en soms is het tegenovergestelde het geval en worden we getroffen door overstromingen. Toch zijn er maar een paar eenvoudige tips nodig om deze ramp te voorkomen. Je vindt ze in 5 dingen die je in de tuin kunt doen om het risico op overstromingen te beperken.

Meer lezen…

Een natuurlijke en ecologische tuin is mooi en goed! Maar het is nog beter als iedereen kan zien wat je doet om de natuur te helpen. Een goede manier om dat te doen, is je tuin aanmelden bij een netwerk of vereniging voor natuurbescherming: LPO-vluchtplaats van de Ligue de Protection des Oiseaux, Réseau Nature van Natagora (België), Réseau Hortus France…

Dat heeft alleen maar voordelen: vaak krijg je advies of hulp, je krijgt een mooi bord om aan de voorkant van je tuin te plaatsen, zodat je de domoren die niet begrijpen wat je doet de mond kunt snoeren, en vooral wordt je tuin een klein stukje van een puzzel. Een puzzel die, wanneer hij uiteindelijk compleet is, het grootste natuurgebied van Frankrijk en België zal vormen.