Planten en hekserij

Magie en hekserij: een oude geschiedenis van planten

Al sinds mensenheugenis gebruikt de mens planten, niet alleen om zich te voeden of te genezen, maar ook in zijn zoektocht naar esoterische kennis en macht. Planten stonden dan ook vaak centraal in mystieke praktijken en geloofsovertuigingen, waarin ze uitgroeiden tot talismannen en belangrijke ingrediënten van drankjes en rituelen. Ze werden opgenomen in de traditionele farmacopeeën van talrijke culturen, met name in Azië en Latijns-Amerika. In alle oude beschavingen vinden we heilige planten terug, van China tot de Amerika’s, van de oudheid tot onze moderne tijd. Deze band tussen planten en hekserij is in de loop der tijd geëvolueerd en leeft tegenwoordig in verschillende vormen voort. Moderne hekserij claimt inmiddels een genezende rol en maakt vaak gebruik van planten als geneeswijze en alternatieve geneeskunde. Veel planten staan inderdaad al sinds de middeleeuwen bekend om hun geneeskrachtige eigenschappen, en sommige werden beschouwd als waarzeggende of betoverende planten, waardoor we opnieuw worden ondergedompeld in bepaalde sprookjes uit onze jeugd…

In Frankrijk heeft elke regio haar eigen legenden rond heilige planten, maar de Berry wordt beschouwd als een broedplaats en bakermat van de hekserij, net als Bretagne, dat rijk is aan legenden rond het bos van Brocéliande. Hoewel sommige mystieke planten worden vereerd vanwege hun giftige eigenschappen, zijn planten die als magisch worden beschouwd vaak afkomstig uit het bos. Sommige bloemen met een blauwe kleur, die in de plantenwereld minder vaak voorkomen, werden dan weer als hemels of zelfs spiritueel beschouwd. Zo vormden ze een verbinding tussen hemel en aarde (de kleine maagdenpalm, ook wel heksenviooltje genoemd, de korenbloem enzovoort).

Hekserij, die vaak met argwaan wordt bekeken, beperkt zich niet tot zwarte magie die gebaseerd is op spreuken en kwaadaardige betoveringen. Groene magie en witte magie, die de energie van planten benutten, zijn geworteld in een diepgaand begrip van de cycli van de natuur en putten uit eeuwenoude kennis. Ze verbinden de mens, de plant en het occulte met elkaar en willen ons welzijn bevorderen.

Mysterie rond toverboeken en planten…

Welke planten worden gebruikt bij hekserij?

De plantenwereld heeft vaak plantennamen ontleend aan het repertoire van de hekserij, zonder dat ze daar ook maar iets mee te maken hebben (de heksenvinger of Carpobrotus is daar een goed voorbeeld van). Het zal niet verbazen dat planten die in de zwarte magie worden gebruikt, vaak giftige planten zijn, zoals monnikskap of datura… Maar er zijn er nog veel meer die vanwege hun krachten werden vereerd of gevreesd. Enkele van de bekendste:

De mandragora

Herinner je je de scène met de mandragora’s uit deel 1 van Harry Potter nog? De mandragora (Mandragora officinalis) is de ster onder de magische planten, en in elk geval een van de planten die aanleiding heeft gegeven tot de meeste bijgeloven en magische praktijken.
De vertakte wortel doet sterk denken aan een menselijk silhouet. Daarom werd de plant in middeleeuwse bestiaria als een mens voorgesteld. Ze groeit alleen ‘s nachts en geeft hallucinogene stoffen af. De mandragora speelde een niet onbelangrijke rol in de occulte wetenschappen. Men beweerde dat haar kreet kon doden wanneer men haar uit de grond trok. Het mandragoradrankje in Harry Potter maakt het mogelijk om toverspreuken ongedaan te maken en versteende mensen te onttoveren.
Het is een giftige plant die, wanneer ze vakkundig wordt gedoseerd, heilzaam is en lustopwekkende eigenschappen heeft. In volksgeloof werden rijkdom en bescherming met de plant in verband gebracht, evenals haar vermogen om de toekomst te onthullen.
De mandragora bracht volgens oude bijgeloven dus rijkdom (vandaar haar naam ‘hand van glorie’ in de 18e eeuw), want men zei dat ze het dubbele teruggaf van wat ze ontving. Zo werd ze als ingrediënt gebruikt in toverdranken om succes aan te trekken. Volgens een van de legendes zou ze echter aan de voet van galgen zijn gegroeid, uit het sperma van gehangenen… Een merkwaardige, fascinerende plant waarover in de toverboeken nog lang niet alles is gezegd… De plant dreigt uit te sterven en wordt onder andere gekweekt in de prachtige Jardin des Cinq Sens in Yvoire.

Mandragora officinalis

De zwarte bilzekruid

Het zwarte bilzekruid (of Hyoscyamus niger in het Latijn) behoort tot de nachtschadefamilie en is giftig. Je vindt de plant langs wegen en op braakliggend land, op het hele noordelijk halfrond. De plant bloeit van mei tot september en heeft ovaal, grijsgroen, getand en kleverig blad met een onaangename geur. De geelachtige bloemen hebben een purperen keel met purperkleurige nerven. De zwarte zaden zijn giftig. Tegenwoordig wordt de plant in sommige homeopathische middelen gebruikt tegen hoest en nervositeit.
Zoals veel planten met een magische connotatie heeft ook deze plant veel verschillende namen gekregen, zoals kippensterfte, mottenkruid of varkensboon (een verwijzing naar de Odyssee van Homerus en de tovergodin Circe, die Odysseus en zijn metgezellen in varkens veranderde nadat ze brood met bilzekruid hadden gegeten…).
De plant geldt al sinds mensenheugenis als een magische plant.
De plant wordt ook hanebane genoemd en wordt door François Rabelais beschreven als “een giftig kruid dat degenen die ervan eten geestelijk gestoord zou maken, zodat ze balken als ezels”. Maar al veel eerder, in de oudheid, deed de plant van zich spreken. Ze werd gebruikt in het orakel van Apollo in Delphi voor voorspellingen. De zaden werden toen verbrand; de rook die daarbij vrijkwam, veroorzaakte de extases van de Pythia. Bij een te hoge dosering kan de plant hallucinaties veroorzaken (en zelfs een hartstilstand).

Hyoscyamus niger (© Matt Lavin)

Witte salie

De Salvia apiana (witte salie van de indianen, ook wel Californische salie genoemd) is een van de meest voorkomende planten in esoterische en spirituele praktijken. Je vindt haar te koop in de vorm van kleine bundeltjes bladeren om te verbranden. Deze salie wordt als heilig beschouwd en is dan ook een essentieel onderdeel van rookrituelen. Ze wordt vooral gebruikt om geesten en ruimten te zuiveren en kwade geesten en negatieve energieën op afstand te houden.

Salvia apiana (© John Rusk)

De wolfskers en de datura

De Datura stramonium, een eenjarige plant met kenmerkend blad en kenmerkende witte bloemen, staat al sinds de oudheid bekend als bilzekruid. Ook deze plant behoort tot de nachtschadefamilie en is aantoonbaar giftig. De alkaloïden (atropine en hyoscyamine) hebben haar talrijke magische krachten toegeschreven: verwardheid, verwijde pupillen, hallucinaties… Zo kon de plant iemand die bezeten was slechte daden laten verrichten.

De wolfskers, die ook bekendstaat onder de dubbelzinnige namen duivelskruid, duivelskers of gifmengster, is een vaste plant met paarsachtige zomerbloei die verandert in zeer giftige, dodelijke zwarte bessen. Haar Latijnse naam (Atropa belladona) is overigens afgeleid van het Griekse ‘Atropos’, de naam van een van de drie Parcae uit de Romeinse mythologie, die de levensdraad van de mensen doorknipte. De wolfskers lijkt op de datura en het zwarte bilzekruid. De mooie dame was ook bij uitstek een magische plant, die door tovervrouwen zorgvuldig werd gedoseerd en in allerlei bereidingen werd gebruikt. Ze kon onder andere de pupillen verwijden, waardoor vrouwen aantrekkelijker werden voor de man die ze begeerden, maar vooral allerlei hallucinaties veroorzaken. Vanaf de 16e eeuw werd de wolfskers een geneeskrachtige plant en verloor ze haar magische connotatie.

Alsem

De alsem of Artemisia is een geneeskrachtige plant die rechtstreeks uit de kruidentuin komt, met veel legendes… en eigenschappen. De plant wordt al sinds de oudheid in veel delen van de wereld gebruikt. Bij ons behoort ze tot de kruiden die met sint-Jan worden geassocieerd (24 juni). Ze werd als krans op het hoofd gedragen en vervolgens in het vuur gegooid om kwade geesten te verdrijven en zich tegen ziekten te beschermen. Door de eeuwen heen werd absint, een drank op basis van alsem, zowel geprezen als omstreden, wat bijdroeg aan haar betoverende reputatie. Deze mooie plant met grijsgroen, zeer aromatisch blad staat nog altijd bekend als geneeskrachtige, zuiverende en beschermende plant… en zelfs als voorspellende plant.

Artemisia vulgaris

De hazelaar

De hazelaar is een boom waaraan vermeende magische krachten worden toegeschreven. Hij heeft verschillende, vaak tegenstrijdige eigenschappen, zoals dat wel vaker het geval is wanneer het over hekserij of magische gebeurtenissen gaat. Druïden gebruikten de boom als hulpmiddel bij bezweringen.
Naast het feit dat de stok van de hazelaar (de oude naam voor de hazelaar) traditioneel werd gebruikt voor het maken van toverstokken voor tovenaars, heksen en feeën (de rechte takken lenen zich daar goed voor), zou de boom ook bronnen kunnen opsporen (de bekende wichelroedeloperij, of het vermogen om het magnetische veld van water te voelen). Dit vermogen zou worden versterkt door de essentie van hazelaarhout, dat affiniteit met water zou hebben. De toverstok heeft daarbij de vorm van een Y. De hazelaar verwijst naar de macht van mensen over dingen en elementen.
In de tijd van de druïden werden hazelaartakken in kleine stukjes gehakt en vervolgens als dobbelstenen gegooid, als inleiding op bezweringen voor de waarzegkunst. Bij Germaans-Scandinavische volkeren werd de hazelaar sterk met vruchtbaarheid geassocieerd. Veel sprookjes verwijzen ernaar of noemen de heester in verband met liefdesrituelen.
Maar de hazelaar heeft nog meer eigenschappen: zo zou hij ook beschermen tegen de praktijken van heksen. Volgens de legende wordt ook de heksenbezem van hazelaar gemaakt en wordt de toverstok van feeën of heksen bij zonsopgang afgesneden van een tak die nog niet heeft gebloeid. Je kunt het altijd proberen…

De maretak en de eik

De eik of Quercus, een heilige boom, staat in de symboliek voor onsterfelijkheid en kracht, dankzij de hardheid van zijn hout, zijn lange levensduur en zijn weerstand tegen wind en storm. Als koning van het bos is hij de gastheer van de dryaden, de boom waaronder Keltische druïden en heksen samenkwamen voor ceremonies en rituelen. De eik vormde een soort heiligdom in het bos, een beschermende plek. Zijn schors wordt al lange tijd beschouwd als een heilzame geluksbrenger.

De maretak groeit op de eik, de heilige boom, en wordt op haar beurt een magische plant. Als symbool van geluk, net als klaver met vier blaadjes, verwijst de maretak naar de overtuigingen van de druïden uit de tijd van de Galliërs. Aan de maretak werden veel eigenschappen toegeschreven, waaronder de onsterfelijkheid die door de eik wordt gesymboliseerd, maar ook de kracht om mensen tegen hekserij te beschermen.
→ Lees ook: De maretak, een mooie parasitaire plant die geluk brengt

Sint-janskruid

Ook wel heksenkruid, duivelsverdrijver of feeënkruid genoemd, wordt Hypericum perforatum met zijn goudgele bloemen al sinds de middeleeuwen gebruikt. Als geneeskrachtig kruid stond de plant bekend om haar kalmerende eigenschappen. In bepaalde streken en landen, vooral in het zuidwesten van Frankrijk, gold ze als sint-janskruid: op 24 juni, tijdens de zomerzonnewende, zou het heilzaam zijn om haar te oogsten en vervolgens aan de deuren van huizen te hangen om de duivel te verjagen en hekserij en betoveringen af te weren. Sint-janskruid werd ook verwerkt in een rode olie, een olieachtig maceraat dat ontstaat door de bloeiende toppen in olie te laten trekken en dat als genezende balsem werkt. Er bestaan in werkelijkheid veel verhalen over de magische eigenschappen van sint-janskruid, dat vaak wordt beschreven als een plant die bezetenen geneest.

De varen

Een andere plant die volledig met de occulte wetenschappen wordt geassocieerd, is de varen, of beter gezegd: de varens. Tot het begin van de 20e eeuw stonden ze bekend als beschermend en zuiverend, geschikt om genezing te bevorderen en demonen… en slangen te verjagen. Toverboeken vermelden varens nog steeds en gebruiken vooral de wortelstok in verschillende rituelen. Het zaad van de adelaarsvaren zou iemand zelfs onzichtbaar kunnen maken en de duivel kunnen temmen. Dit ritueel werd uitgevoerd op sint-Jan, “precies om middernacht”, waarbij de sporen werden verzameld. Om doeltreffend te zijn mochten de varenbladeren en de sporen de grond niet hebben geraakt (de kostbare “zaden” werden op een laken verzameld).
Tot de grote varens die traditioneel in de hekserij worden gebruikt, behoren de Osmunda regalis en de Pteridium aquilinum (de adelaarsvaren).

Pteridium aquilinum en Osmunda regalis

Hulst

De hulst (Ilex aquifolium) is herkenbaar aan zijn glanzende, stekelige bladeren en rode bessen en is een groenblijvende heester die onmisbaar is in onze feestdecoraties. Net als de eik is hulst traditioneel verbonden met Keltische en noordelijke culturen en vormt hij de basis voor talloze legendes en cultussen. Door zijn opmerkelijk lange levensduur staat hij eveneens symbool voor onsterfelijkheid en bescherming.
Er wordt verteld dat heksen de rode bessen gebruikten om zalven te maken en stormen op te wekken. Hulst werd op het platteland vaak bij huizen geplant. Ook aan de (giftige) bessen en bladeren van de hulst wordt het vermogen toegeschreven om zich te beschermen tegen kwaadaardige magie, het boze oog en bliksem. Toverstokken werden ook vaak van hulsthout gemaakt, een harde houtsoort.

> Lees meer over de geschiedenis en legendes van hulst in dit uitstekende artikel van Gallica, en met Pascale in Spar, maretak en hulst: de geschiedenis van plantaardige kerstsymbolen.

Wijnruit of Ruta graveolens

Stinkende wijnruit of genadekruid… het is maar net welke bijnaam je het leukst vindt! Hier is ten slotte nog een giftige plant die als magisch bekendstaat en tot de wijnruitfamilie behoort. Haar felgele bloemen verlichten de blauwgroene bladeren de hele zomer lang.
De wijnruit werd beschouwd als een heilig kruid en verwerkt in talloze toverspreuken. Ze werd vaak gebruikt ter bescherming tegen het boze oog en om plaatsen van kwade krachten te zuiveren. Ook stond ze bekend om haar vermogen om de psychische krachten te versterken. Tegenwoordig wordt ze in zeer kleine hoeveelheden gebruikt in bepaalde therapeutische middelen, onder andere tegen spierpijn en oogproblemen.

Fytotherapie, sjamanisme en andere verwante praktijken

De verbinding tussen planten en hekserij komt ook tot uiting in praktijken zoals fytotherapie en sjamanisme. Fytotherapie is gebaseerd op de geneeskrachtige eigenschappen van planten, terwijl het sjamanisme, dat geworteld is in eeuwenoude spirituele tradities, planten ziet als bondgenoten bij genezing en het zoeken naar kennis. Hoewel deze praktijken in hun aanpak van elkaar verschillen, delen ze een diep respect voor de natuur en erkennen ze de kracht van planten om zowel het lichaam als de geest te beïnvloeden.

De moderne fytotherapie gebruikt bijvoorbeeld plantenextracten om uiteenlopende kwalen te behandelen en bouwt daarmee voort op de erfenis van de vroegere genezende heksen. Het sjamanisme gaat daarentegen een dialoog aan met de geest van planten om veranderde bewustzijnstoestanden te bereiken en begeleiding of genezing te verkrijgen.

Deze hedendaagse praktijken bevestigen alleen maar de centrale rol van planten in menselijke overtuigingen en rituelen door de geschiedenis heen. De relatie tussen planten en het spirituele, geworteld in het verleden en uitlopend naar de toekomst, blijft bloeien en biedt een onuitputtelijke bron van wijsheid en welzijn. Of we nu onze handen in de aarde steken of onze geest verheffen in een zoektocht naar verbondenheid, planten blijken trouwe metgezellen te zijn.

Let op: dit artikel biedt een beknopt overzicht van de historische en culturele relatie tussen planten en hekserij en vormt geenszins een aanmoediging om hekserij te beoefenen of planten voor therapeutische doeleinden te gebruiken zonder medisch advies. Het is van groot belang om te begrijpen dat sommige genoemde planten giftig zijn en met voorzichtigheid en kennis van zaken moeten worden gehanteerd.

De ideale bibliotheek

Om dit boeiende onderwerp verder uit te diepen, raad ik je enkele naslagwerken aan. Magische, waarzeggende of kwaadaardige planten, spreukenboeken van de tovenaar-tuinier: hier vind je een lijst met boeken over dit onderwerp, van middeleeuwse planten tot sjamanisme.

• Magische en astrologische flora uit de oudheid. Guy Durcourthial. 2003. Éditions Belin.
• Magische planten en hekserij. Émile Gilbert. 2016. Éditions CPE.
• Sjamanistische kruidengeneeskunde: de energie van planten, eeuwenoude recepten. Marilyn Brentegani. 2023. Rustica éditions.
• Heksenplanten. Clémentine Desfemmes. 2024. Éditions Animae.
• Onderzoek naar magische planten. M. Bilimoff. 2022. Éditions Ouest France.
• Magisch koken. De complete gids voor wicca-ingrediënten en -recepten. Lisa Chamberlain. 2023. Editions Le lotus et l’éléphant.
• Wonderbaarlijke middeleeuwse planten. J. Marty-Dufaut. 2021. Éditions Ouest France.

Tijdens de voorbereiding van dit onderwerp vond ik deze twee artikelen bijzonder interessant. Ik deel ze graag met je om deze lectuur nog wat voort te zetten: Magische planten uit Bretagne van Roland Mogn en François de Beaulieu, en de zwarte bilzekruid, de elite onder de heksenplanten.