Dactylorhiza: planten, kweken en verzorgen

Plantkunde

De Dactylorhiza zijn zeer mooie aardorchideeën met knollen, waartoe ongeveer 80 soorten behoren. Ze hebben een groot verspreidingsgebied in de gematigde streken van het noordelijk halfrond: ze komen voor in Europa, Azië, Noord-Afrika en Noord-Amerika. In Frankrijk groeien ongeveer twintig soorten in het wild, voornamelijk in vochtige gebieden en op zure bodem, zoals vochtige graslanden, moerassen, veenmoerassen en greppels, maar ze kunnen ook op drogere, kalkrijke bodems voorkomen. Soms groeien ze langs wegen, op taluds en aan bosranden. Sommige soorten groeien in bergweiden, zoals bijvoorbeeld de vlierorchis, Dactylorhiza sambucina. De Dactylorhiza hebben als voordeel dat ze zeer winterhard zijn en temperaturen van ongeveer – 20 tot – 25 °C of zelfs lager verdragen; ze kunnen daardoor ook worden gekweekt in streken met een koud klimaat.

De naam Dactylorhiza komt van het Griekse daktylos: vinger, en rhiza: wortel, omdat deze orchidee vingervormige knollen heeft, waarvan de vorm aan vingers doet denken.

Dactylorhiza maculata: botanische illustratie

De verschillende soorten Dactylorhiza kruisen gemakkelijk met elkaar; daardoor zijn de grenzen tussen de soorten vaag, bestaan er veel ondersoorten en kunnen de bloemen binnen eenzelfde soort verschillende tinten hebben, afhankelijk van bijvoorbeeld de aard van de bodem, kruisingen of genetische variaties. Daardoor zijn ze moeilijk te determineren.

De Dactylorhiza bloeien doorgaans tussen april en juli. Dan ontvouwen ze rechtopstaande, dichte bloeiwijzen in een kegelvorm of cilindrische vorm, die uit talrijke kleine bloemen bestaan en geleidelijk van de onderkant van de bloeiwijze naar boven opengaan. Elke bloeiwijze telt meestal 25 tot 50 bloemen en is 5 tot 15 cm lang. Ze staan op een stijve, dikke en stevige bloemstengel, die 30 tot 60 cm hoog wordt. Zoals alle orchideebloemen hebben ze een complexe vorm en opbouw. Ze bestaan uit een groot onderste bloemblad, de lip, die licht drielobbig is, en twee bovenste bloembladen die naar elkaar toe gebogen zijn en samen de helm vormen. De lip is meestal versierd met paarse of purperen patronen, wat extra detail en contrast aan de bloei geeft. Deze bloembladen worden omringd door drie kelkbladen, waarvan er twee zijdelings staan en rechtop gericht zijn. De bloem heeft ook een spoor, een verlenging van de lip, waarin nectar zit waarvan bestuivende insecten zich voeden. De meeldraden en de stamper zijn vergroeid tot een centrale zuil, het gynostemium. De stuifmeelkorrels zijn kenmerkend samengevoegd in zakjes die pollinia worden genoemd.

De bloemen van de Dactylorhiza zijn meestal purper, roze of mauve, maar kunnen afhankelijk van de soort ook rood, wit of geel zijn, en bij de Dactylorhiza viridis zelfs groen. Soms kan eenzelfde soort in verschillende kleuren bloeien: dat geldt bijvoorbeeld voor de vlierorchis, Dactylorhiza sambucina, die in het wild purper of lichtgeel bloeit; deze twee vormen komen soms op dezelfde plek voor.

De bloei van Dactylorhiza majalis (foto: Bjorn S.), Dactylorhiza maculata, Dactylorhiza praetermissa (foto: Hans Hillewaert) en Dactylorhiza fuchsii (foto: Bernd Haynold)

De Dactylorhiza hebben lancetvormige, groene bladeren, die soms prachtig paars gevlekt zijn, zoals bij de Dactylorhiza maculata. Ze zijn 10 tot 20 cm lang en vrij dik en vlezig. De bladeren boven aan de stengel zijn kleiner dan de grondstandige bladeren.

Na de bloei vergeelt het blad in de zomer geleidelijk en droogt het uit, waarna de plant in rust gaat. Het is belangrijk om de bladeren niet af te knippen voordat ze volledig droog zijn, omdat ze de plant in staat stellen haar reserves aan te vullen. Die slaat ze op in de knol, zodat ze het volgende voorjaar opnieuw kan groeien en bloeien.

De Dactylorhiza hebben verdikte, vingervormige knollen (die op vingers lijken). Daarmee kunnen ze water en mineralen opslaan om droogte te doorstaan en dankzij deze reserves in de bodem in rust de winter door te komen.

Na de bloei vormt de Dactylorhiza doosvruchten met daarin talrijke zeer kleine zaden. Ze zijn zo klein dat ze op stof lijken en gemakkelijk door de wind worden verspreid, waardoor de plant nieuwe gebieden kan koloniseren. In tegenstelling tot de meeste zaden bevatten ze geen voedingsreserves. Tijdens de kieming moeten ze daarom een samenwerking aangaan met een schimmel, die hen van de nodige voedingsstoffen voorziet om te kunnen groeien. Daardoor is het bijzonder moeilijk om orchideeën te zaaien.

Het blad van Dactylorhiza maculata (foto: Enrico Blasutto), de vruchten (doosvruchten met zaden) en de vingervormige knollen

De belangrijkste variëteiten van Dactylorhiza

De populairste variëteiten

Onze favoriete variëteiten

Dactylorhiza maculata - Gevlekte orchis

Ook wel gevlekte orchis genoemd. Dit is een soort met purper gevlekte bladeren die in het voorjaar vrij lichte, roze bloemen met paarsrode vlekken geeft. Hij houdt van vochtige, zure bodems.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Dactylorhiza majalis - Brede orchis

De brede orchis is een soort die in Frankrijk spontaan groeit, voornamelijk in vochtige weilanden en moerassen. In het voorjaar vormt hij aren met paarsrode bloemen, gevlekt met donkerdere vlekken.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

 

Dactylorhiza fuchsii - Bosorchis

Deze soort vormt kegelvormige of cilindrische aren met tere, lichtroze tot roze-witte bloemen, versierd met duidelijk afgetekende mauve tot violetkleurige patronen. Hij wordt soms verward met Dactylorhiza maculata, waarop hij sterk lijkt.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 45 cm

Productfiche bekijken

Dactylorhiza praetermissa - Rietorchis

Deze soort, ook wel rietorchis genoemd, vormt aan het einde van het voorjaar of aan het begin van de zomer roze tot mauvekleurige, soms meer of minder roodachtige bloemen. Ze zijn versierd met vlekken en verenigd in aren. In het wild groeit hij in vochtige weilanden en op duinvalleien.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

Dactylorhiza foliosa - Madeira-orchidee

De uit Madeira afkomstige Dactylorhiza foliosa vormt dicht bezette aren met talrijke mauve tot violetkleurige bloemen. De brede lip is gevlekt met purperen vlekken.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 60 cm

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

Dactylorhiza gedijen in de zon of halfschaduw. Over het algemeen staan ze graag in de ochtendzon, maar tijdens de warmste uren van de middag liever licht beschaduwd. Wat de bodem betreft, moet deze licht en luchtig zijn en niet te compact. Dactylorhiza houden van matig vochtige tot vochtige bodems met een eerder zure pH (zoals Dactylorhiza maculata, D. praetermissa, D. purpurella…), hoewel dit per soort verschilt: Dactylorhiza fuchsii groeit op kalkrijke, goed doorlatende en eerder droge bodems.

In de tuin kweekt u ze in een rotstuin, een bloemenweide, aan de rand van een border of in de ondergroei voor de variëteiten die van schaduw houden. Omdat sommige soorten spontaan in de bergen groeien, kunnen ze worden aangeplant in een rotstuin met alpineplanten. Omdat Dactylorhiza doorgaans van vochtige tot zelfs moerassige bodems houden, zijn ze perfect voor de oevers van een vijver. Voor deze standplaats raden we vooral Dactylorhiza praetermissa aan.

Wanneer planten?

We raden aan Dactylorhiza in het najaar te planten, in september-oktober, of vroeg in het voorjaar, wanneer de plant nog in rust is.

Hoe planten?

1. Nadat u de ideale plek hebt gekozen, graaft u een plantgat dat twee tot drie keer zo groot is als de wortelkluit.
2. Meng 1/3 potgrond, 1/3 goed verteerde compost en 1/3 grof zand door de plantgrond voor de waterafvoer. Deze is vooral belangrijk als u Dactylorhiza fuchsii kweekt. Voor zuurminnende soorten kunt u wat heidegrond toevoegen.
3. Plant Dactylorhiza en behandel de plant voorzichtig, want de wortels zijn kwetsbaar. Vul het plantgat weer met het substraat uit de pot, want daarin zit de symbiotische schimmel die Dactylorhiza nodig heeft om zich te ontwikkelen. Zet Dactylorhiza goed in het midden van het plantgat en zorg ervoor dat de wortelhals niet wordt bedekt.
4. Vul het plantgat rondom weer aan met substraat en druk dit licht aan.
5. Geef royaal water.
6. U kunt een laag organische mulch aanbrengen (dode bladeren, stro, houtsnippers…).

Blijf in de weken na het planten water geven, totdat de plant goed is aangeslagen.

Dactylorhiza maculata

Onderhoud

De meeste Dactylorhiza houden van matig vochtige tot vochtige bodems. In het voorjaar en de zomer, als het niet regent, kun je één tot twee keer per week water geven en de grond tussen twee gietbeurten door kort laten opdrogen. Gebruik bij voorkeur regenwater, want leidingwater kan voor deze plant te kalkrijk zijn. Aarzel niet om een laag mulch aan te brengen. Zo blijft de bodem langer vochtig en beperk je tegelijkertijd de groei van onkruid. Geef in het najaar en de winter, wanneer de plant in rust is, geen water, want overmatige vochtigheid kan de knollen laten rotten.

Na de bloei, midden of aan het einde van de zomer, worden het blad en de bloemstengel geel en drogen ze uit. Wacht tot ze volledig droog zijn voordat je de bloemstengel en het blad afknipt.

Eenmaal in de tuin geplant, houdt Dactylorhiza er niet van om verstoord te worden: als de plant goed gedijt, verplaats hem dan niet.

Naaktslakken en huisjesslakken knabbelen soms aan het blad en de jonge scheuten. Je kunt je Dactylorhiza beschermen door een slakkenval te maken of korrels tegen slakken te gebruiken. Raadpleeg voor meer tips en informatie onze fiche ‘Naaktslakken: 7 effectieve en natuurlijke manieren om ze te bestrijden’ geïmporteerd.

Vermeerderen

De Dactylorhiza vermeerderen zich door het scheuren van pollen, omdat zaaien (zoals bij alle orchideeën) moeilijk succesvol is en bijzondere omstandigheden vereist, zoals de samenwerking met een symbiotische schimmel.

Pollen scheuren

Het scheuren gebeurt aan het einde van de winter, rond maart, wanneer de plant nog in rust is.

1. Kies een pol Dactylorhiza uit en graaf deze vervolgens voorzichtig uit. Graaf ruim genoeg om de knollen niet te beschadigen.
2. Verwijder de overtollige grond rond de wortels, zodat deze bloot komen te liggen.
3. Verdeel de pol in meerdere delen en verwijder dode bladeren en uitgedroogde wortels als je die ziet.
4. Plant de delen meteen opnieuw, in een pot of in de volle grond.
5. Geef royaal water.

Combineren

De zeer verfijnde bloei van Dactylorhiza maakt het heel gemakkelijk om ze in een naturalistische tuin te integreren. Combineer ze met andere lichte en luchtige bloeiers, zoals die van Lychnis flos-cuculi, akeleien en Sanguisorba menziesii, die kleine aren met donkerrode tot paarse bloemen vormt, die op flessenborstels lijken. Je kunt ook de helmbloem ‘Craigton Blue’ combineren met andere orchideeën, zoals Bletilla striata, die afhankelijk van de variëteit prachtige roze of witte bloemen bieden. Plant tussen deze schitterende bloeiers enkele vaste planten met sierlijk blad om de tuin een weelderige en heel natuurlijke uitstraling te geven, bijvoorbeeld hosta’s of varens.

Aquilegia vulgaris ‘Blue Barlow’, Dactylorhiza maculata, Bletilla striata ‘Alba’, Lychnis flos-cuculi ‘White Robin’, Hosta ‘Clifford’s Forest Fire’ en Sanguisorba menziesii

Aan de oevers van een vijver kun je Dactylorhiza praetermissa of Dactylorhiza majalis planten samen met varens zoals Matteuccia struthiopteris, Thelypteris palustris of koningsvarens. Denk ook aan het weelderige blad van riet, zoals Phragmites australis en Phalaris arundinacea ‘Picta’, met bont blad. Kies voor een originele toets met de golvende stengels van Juncus effusus ‘Spiralis’. Met hun weelderige blad zorgen deze planten voor een groene en heel natuurlijke omgeving die de bloei van de orchideeën prachtig tot zijn recht laat komen. Plant daarnaast Iris pseudacorus en kogelbloemen met hun zeer heldere voorjaarsbloei, moeraswolfsmelk, die zuurgroen bloeit, en Japanse sleutelbloemen. Ontdek de schitterende, zeer verfijnde witte bloei van het waterdrieblad, Menyanthes trifoliata.

Bekijk voor meer keuze ons volledige assortiment vaste planten voor oevers!

Menyanthes trifoliata, Dactylorhiza praetermissa, Primula japonica ‘Alba’, Euphorbia palustris ‘Walenburg’s Glory’, Iris pseudacorus en Epipactis gigantea