Vijg, Ficus carica: planten, snoeien en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

De vijgenboom of Ficus carica is een fruitboom uit de moerbeifamilie, afkomstig uit landen met een warm klimaat, Turkije en Klein-Azië.

Het geslacht Ficus omvat meer dan 800 soorten vijgenbomen, waarvan er ongeveer 250 in Frankrijk algemeen voorkomen, en duizenden cultivars die uit Ficus carica zijn ontstaan. De geslachtelijke voortplanting van de vijgenboom is zeer complex; alleen vrouwelijke vijgenbomen, ook wel “huiskweken” genoemd, produceren eetbare vruchten; mannelijke vijgenbomen, of “caprifiguiers” en ook wel “wilde vijgenbomen” genoemd, produceren daarentegen niet-eetbare vijgen, omdat daarin de vijgenwesp huist, het enige bestuivende insect van de vijgenboom, dat alleen in het zuiden van Frankrijk voorkomt. Huiskweken of gewone vijgenbomen worden in twee groepen ingedeeld:

1. De eenmaaldragende variëteiten, die één oogst per jaar produceren, van augustus tot oktober;
2. De tweemaal dragende variëteiten, die twee oogsten per jaar geven: begin juli vijgen die ‘bloemvijgen’ worden genoemd en op het hout van het voorgaande jaar verschijnen, en herfstvijgen die op het hout van het huidige jaar groeien.

Bij vijgenbomen onderscheiden we ook zelfbestuivende variëteiten, die geen andere vijgenboom nodig hebben en niet afhankelijk zijn van de vijgenwesp (parthenocarpisch), en zelfsteriele vijgenbomen.

Vanuit een krachtig, alle kanten op woekerend wortelstelsel vormt de vijgenboom een kleine, krachtige, vertakte boom met een ronde, brede en opgaande groeiwijze en vaak een kronkelige stam. In volwassen toestand wordt hij in onze tuinen zelden breder of hoger dan 3 tot 5 m. Er bestaan dwergvariëteiten die niet hoger worden dan 1,50 m, perfect voor teelt in een pot of voor kleine ruimtes. Het hout is zacht en sponsachtig, de schors asgrijs en glad, en de takken bevatten wit latex.

Ficus carica – illustratie van Giorgio Gallesio

De vijgenboom is een zeer sierlijke loofboom dankzij zijn grote, ingesneden en glanzende loof. De buigzame twijgen dragen grote, afwisselend geplaatste, dikke en ruwe bladeren met een lange bladsteel, die 20 tot 30 cm lang worden. Ze zijn handvormig en de bladschijf is diep ingesneden in 3 tot 6 gekartelde lobben met een wisselende vorm. De bovenkant is glanzend en de fijn behaarde onderkant heeft lichtere, opvallende nerven die met korte haren zijn bedekt. De bladeren zijn heldergroen tot donkergroen en kleuren in het najaar geel.

Bij de vijgenboom is de bloei bijzonder. In mei verschijnen urnvormige, peervormige bloeiwijzen, die “syconen” worden genoemd, direct aan de twijgen in de bladoksels. Deze kleine zakjes zijn bekleed met enkele duizenden piepkleine vrouwelijke bloemen, die op zaden lijken.

Deze vlezige bloeiwijzen hebben een kleine opening, het “oog” genoemd, waardoor de vijgenwespen naar binnen gaan om de bloemen te bevruchten. Daarna kunnen de vijgen ontstaan en groeien: vijgen zijn niet helemaal vruchten, maar vanuit botanisch oogpunt een infructescentie, dat wil zeggen “bloemvijgen”. De ware vruchten zijn de talloze kleine korrels (of nootjes) die over het vruchtvlees van de vijg verspreid zijn.

De vijgenboom geeft vruchten van juli tot oktober. Deze langwerpige, hangende, peervormige vruchten met een diameter van 4 tot 5 cm zitten met een soort navel aan de twijg vast en hebben een min of meer dunne, fluweelachtige, berijpte of glanzende schil, die gestreept of gebarsten kan zijn. ‘Bourjassotte noire’ onderscheidt zich door zijn afgeplatte vorm. We onderscheiden drie kleuren vijgen:

• groene of witte vijgen met een licht groengele tot donkergroene schil (vijgenboom ‘Goutte d’Or’);
• rode vijgen, die vaak grijze vijgen worden genoemd;
• zwarte of paarse vijgen (vijgenboom ‘Violette Dauphine’, vijgenboom ‘Noire de Bellone’).

Er bestaat een variëteit, de bontgroene vijgenboom of ‘Bourjassotte Rayé’, die mooie vruchten met een gele, groen bontgekleurde schil geeft.

Deze vruchten bevatten fijn, sappig en aromatisch vruchtvlees, dat afhankelijk van de variëteit wit, roze of rood is en met piepkleine korrels bezaaid is. Sommige vijgen (‘Goutte d’Or’) scheiden een gouden druppel af wanneer ze rijp zijn. Alle vijgen laten bij het losmaken van hun steeltje een melkachtig wit, irriterend sap of latex vrijkomen.

Bladeren en vruchten van de vijgenboom

Van zijn mediterrane oorsprong heeft de vijgenboom een zekere gevoeligheid voor kou behouden. Het is een fruitboom die weinig geschikt is voor bergklimaten, maar hij kan in de meeste van onze streken acclimatiseren en temperaturen tot -15 °C verdragen, op voorwaarde dat hij een goede standplaats krijgt en in de koudste streken tegen winterse wind wordt beschermd. Hij stelt weinig eisen aan de bodem en verdraagt gewone tuingrond, zelfs als die arm, stenig en droog is, maar hij komt het best tot zijn recht in diepe, lichte, goed doorlatende en voldoende kalkrijke grond.

De vijgenboom was een van de eerste fruitbomen die door de mens werd geteeld. Vijgen maakten deel uit van de voorraad van alle oude mediterrane volkeren. Tegenwoordig zijn Turkije, Egypte, Griekenland en Marokko de grootste vijgenproducenten. In Frankrijk wordt 80% van de Franse vijgenproductie in de Var geteeld. Lodewijk XIV liet in zijn moestuin bij het kasteel van Versailles meer dan 700 vijgenbomen van verschillende variëteiten planten.

Welke vijgenboom kies je?

Het klimaat is een doorslaggevend criterium bij de keuze van een vijgenboom. Er bestaan talrijke variëteiten van de Ficus carica. In de warmste streken is het mogelijk om tweemaal per jaar vijgen te oogsten: in juni en in het najaar met de tweemaal dragende variëteiten. De eenmaaldragende variëteiten leveren één oogst per jaar, aan het begin van het najaar. Op basis van dit belangrijkste criterium moet de beginnende tuinier zijn vijgenboom kiezen.

Ten noorden van de Loire is het absoluut noodzakelijk om uw vijgenboom uit de eenmaaldragende variëteiten te kiezen, omdat voorjaarsvorst een junioogst sterk in gevaar kan brengen. Kies in deze streken ook een zelfbestuivende variëteit die vruchten kan voortbrengen door parthenocarpie, dat wil zeggen zonder bevruchting, omdat het enige bestuivende insect van de vijgenboom alleen in het zuiden van Frankrijk voorkomt en te vorstgevoelig is om in een koud klimaat te overleven.

Raadpleeg voor de juiste keuze gerust onze koopgids: “Vijgenboom: hoe kies je de juiste variëteit?”

Eenmaal dragende vijgenbomen

Vijgenboom Rouge de Bordeaux

Een vroege variëteit met een geringe groei, perfect voor de teelt in een pot of voor kleine tuinen. Het is een zelfbestuivende variëteit die goed bestand is tegen kou. Ze produceert mooie vruchten met een blauwachtige, bijna zwarte schil en zoet vruchtvlees.

• Bloeitijd september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Noire de Bellone

Deze variëteit, die ook Noire de Nice wordt genoemd, is zelfbestuivend en bijzonder geschikt voor Zuid-Frankrijk. Het is een groeikrachtige en vroege variëteit.

• Bloeitijd augustus tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Nazareth

Variëteit die grote vruchten produceert met een groene schil en roze vruchtvlees. Ze is zelfbestuivend en heeft geen andere bestuiver nodig.

• Bloeitijd september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Dwergvijgenboom Figality

Een recente, dwergvormige, zelfbestuivende en winterharde variëteit die overvloedig veel, grote vruchten levert. Ze is perfect voor de teelt in een pot op een zonnig terras of voor kleine ruimtes!

• Bloeitijd augustus, september
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Panachée

Deze zelfbestuivende variëteit produceert bijzondere vijgen met een gestreepte schil en geurig rood vruchtvlees.

• Bloeitijd september
• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Tweemaal dragende vijgenbomen

Vijgenboom Goutte d'Or

Deze variëteit met zoet en sappig vruchtvlees draagt tweemaal per jaar vruchten, vanaf eind juli en vervolgens rond half augustus. Het is een vijgenboom met een geringe groei, perfect voor de teelt in een pot of voor kleine ruimtes.

• Bloeitijd augustus
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Précoce de Dalmatie

Deze zelfbestuivende variëteit is ook zeer resistent tegen kou en geschikt voor vochtigere streken. Dankzij de geringe groei kan ze in een pot worden geteeld. Ze produceert vijgen met een geelgroene schil en rood, zoet vruchtvlees

• Bloeitijd september
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Madeleine des Deux Saisons

Een zelfbestuivende cultivar die bijzonder interessant is vanwege de dubbele oogst die ze oplevert. Ze geeft vijgen met roze en sappig vruchtvlees. Goed geschikt voor de noordelijke streken, omdat ze goed bestand is tegen kou tot -15 °C.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Ice Crystal

Zelfbestuivende variëteit met een geringe groei, perfect voor de teelt in een pot of voor kleine ruimtes.

• Bloeitijd augustus
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Duo vijgenbomen 'Brown Turkey' rood en 'Goutte d'Or' wit

Een duo vijgenbomen die bestand zijn tegen kou en in alle streken gemakkelijk succesvol te telen zijn!

• Uiteindelijke planthoogte 4 m

Productfiche bekijken

Vijgenboom Violette Dauphine

Vroege, zeer vruchtbare en groeikrachtige variëteit. Je zult dol zijn op de mooie vruchten met een donkerpaarse schil wanneer ze rijp zijn en fijn, sappig vruchtvlees.

• Bloeitijd augustus tot oktober
• Uiteindelijke planthoogte 5 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je de vijgenboom?

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kan de vijgenboom in de meeste van onze streken acclimatiseren, op voorwaarde dat je de juiste variëteit kiest. Hij is bestand tegen temperaturen tot -15 °C, zolang je hem een warme, zonnige en goed tegen koude wind beschutte standplaats geeft (op het zuiden of zuidwesten) en hem beschermt tegen voorjaarsvorst, die de oogst in gevaar kan brengen, vooral ten noorden van de Loire. De vijgenboom staat graag met zijn kroon in de zon: plant hem tegen een muur op het zuiden, zodat hij goed vrucht kan dragen en tijdens strenge winters tegen de kou wordt beschermd.

In streken waar voorjaarsvorst te vrezen valt, is het onmisbaar om zelfbestuivende vijgenboomvariëteiten te kiezen die geen bestuiving door het vijgenwespje nodig hebben. Dit insect is te vorstgevoelig om in een koud klimaat te overleven. Kies ook eenmaaldragende variëteiten (‘Ronde de Bordeaux’ of ‘Pastilière’), die eenmaal per jaar oogst geven, aan het begin van het najaar. De jonge takken en bloemknoppen kunnen namelijk al bij -10 tot -12 °C door de kou worden vernietigd, waardoor een oogst van vroege vijgen, die eerder verschijnen, in gevaar komt.

Wat de bodem betreft, stelt de vijgenboom weinig eisen: hij groeit in elke bodem, zelfs in arme, droge of rotsachtige grond, maar doet het beter in diepe, de eerste jaren na het planten vochtig blijvende, kalkrijke en goed gedraineerde bodem. In de zomer staat de vijgenboom graag met zijn voeten in het water, vooral tijdens het rijpen van de vruchten. Eenmaal goed gevestigd, verdraagt hij droogte uitstekend.

De vijgenboom kan in een kleine tuin snel woekeren. Kies zijn standplaats zorgvuldig, want eenmaal goed geworteld zal hij zich geneigd zijn uit te breiden. Je kunt hem zowel tegen een muur leiden als solitair planten. In de zomer zorgt zijn weelderige loof voor aangename schaduw als je hem niet ver van een terras plant.

Wanneer plant je de vijgenboom?

De vijgenboom plant je in milde streken in het najaar, van september tot november, of in koudere streken in het voorjaar, van februari tot april. Plant in alle gevallen buiten de vorstperiode.

Hoe plant je de vijgenboom?

Planten in de volle grond

Houd, afhankelijk van de uiteindelijke grootte, een plantafstand van 3 tot 6 m tussen twee vijgenbomen aan.

• laat de plant 15 minuten weken in een bak met water;
• graaf een plantgat dat ongeveer vijf keer zo groot is als de wortelkluit en maak de grond goed los;
• breng een grindbed aan op de bodem van het plantgat;
• plant de vijgenboom tot aan de wortelhals in een mengsel van tuingrond en potgrond (of goed verteerde compost), aangevuld met 25% grof rivierzand als de grond te zwaar is;
• druk de grond aan;
• maak een gietrand rond de voet van de plant;
• geef overvloedig water.

In een pot

Dwergvijgenbomen (‘Figality’, ‘Icecrystal’) zijn perfect voor de teelt in pot op een zonnig terras of in een kleine ruimte.

• breng een grindbed aan op de bodem van een voldoende grote pot;
• plant de vijgenboom in een mengsel van tuingrond en potgrond of goed verteerde compost;
• geef regelmatig water zonder de grond drassig te maken en zonder water in de onderschotel onder de pot te laten staan.

Lees ook: Een vijgenboom in een pot kweken: waar, wanneer en hoe?

Dwergvijgenboom ‘Figality’

Wanneer en hoe vijgen oogsten?

Na het planten moet je ongeveer 5 tot 7 jaar wachten voordat de vijgenboom zijn volle opbrengst bereikt. De vijgen rijpen in de zomer, begin juli en half augustus, en/of in het najaar tot in oktober, afhankelijk van de variëteit.

Ze worden geleidelijk geoogst, want ze moeten naarmate ze rijpen worden geplukt en vrij snel worden gegeten. Pluk ze zodra ze zacht aanvoelen, maar niet te zacht zijn, en gemakkelijk van de boom loskomen. Goed rijpe vijgen barsten snel open.

Afhankelijk van de regio oogst je tussen de 10 en 100 kg fruit per plant.

→ Lees meer in onze handleiding Vijgen oogsten en bewaren

Vijgen bewaren?

Vijgen zijn kwetsbaar en zijn bij kamertemperatuur niet langer dan twee dagen houdbaar. Vijgen rijpen niet meer nadat ze geplukt zijn. Bewaar ze niet in de koelkast, want die tast hun smaak aan. Je kunt ze iets langer bewaren door ze los van elkaar op rekken te leggen, op een droge, vochtvrije en goed geventileerde plaats. Je kunt vijgen ook rauw invriezen in luchtdichte zakjes nadat je ze hebt gewassen en gedroogd.

Hoe gebruik je vijgen?

Vijgen kunnen vers, gedroogd en verwerkt worden gegeten.

Ze worden verwerkt in zoete gerechten (taarten, clafoutis, jam, compotes, chutneys) of hartige gerechten. Ze combineren uitstekend met bepaalde verse kazen, zoals geitenkaas, rauwe ham, eendenborst of foie gras.

Geroosterd of gekaramelliseerd geven ze varkensvlees een extra dimensie, maar ook allerlei gevogelte en wit vlees. Gedroogd worden ze gegeten zoals gedroogde abrikozen. Er wordt ook vijgenalcohol en kefir van gemaakt, een gefermenteerde drank.

Vijgen zijn perfect als gedroogd fruit. Rijg de mooiste vijgen als een slinger aan een touwtje en hang ze zolang als nodig in de zon om te drogen. Je kunt ze ook drogen door ze enkele uren in de oven te leggen op stand 1 of maximaal 2. Volg onze tips om je fruit te drogen!

De voordelen van vijgen

De schil van de vijg zit boordevol antioxidanten, terwijl het vruchtvlees bijzonder rijk is aan vezels en vitamine B, evenals aan mineralen zoals kalium, calcium, fosfor en magnesium.
Vers gegeten bevatten vijgen weinig calorieën; gedroogd zijn ze daarentegen zeer rijk aan koolhydraten.

De vijg werkt verzachtend en kalmerend en maakt deel uit van de ‘vier borstvruchten’ die in een afkooksel worden gebruikt (samen met dadel, jujube en rozijn) om aandoeningen van de luchtwegen, zoals hoest, te behandelen.

Ontdek hoe je zelf vijgenolie maakt.

Onderhoud, snoei en verzorging

Hoewel de vijgenboom bestand is tegen droogte, heeft hij regelmatig water nodig, vooral tijdens de eerste drie jaar na het planten, om zijn groei en vruchtzetting te ondersteunen. De bodem moet de hele zomer vochtig blijven. Geef in de warmste streken één of twee keer per week water. Na 2 of 3 jaar verdraagt hij droogteperiodes beter.

Mulch de voet van de plant elk jaar in het voorjaar en bescherm in streken met strenge winters uw jonge vijgenboom tegen de kou door een dikke laag organische mulch (dennenschors, afgevallen bladeren, stro) rond de voet aan te brengen en de bovengrondse delen met meerdere lagen vliesdoek te omwikkelen.

Geef elk jaar in het voorjaar organische meststof (stadscompost of goed verteerde stalmest) voor een goede productie.

Geef vijgenbomen die in een pot worden gekweekt regelmatiger water, maar verzadig het substraat nooit met water: te veel water kan ervoor zorgen dat de wortels gaan rotten. Verpot om de 2 jaar of vervang de bovenste paar centimeter van de potgrond.

Haal vijgenbomen die in een kuip worden gekweekt in de koudste streken naar binnen, op een vorstvrije plek (zodra de temperaturen onder -10 °C dalen).

Wanneer en hoe snoei je een vijgenboom?

Hoewel een vijgenboom zonder snoei kan, verbeter je met snoeien zijn groei en de productie van vijgen. Snoei bij voorkeur aan het begin van het voorjaar, wanneer de sapstroom op gang komt, en na de oogst (van september tot december, afhankelijk van de streek). De snoei van de vijgenboom is belangrijk, maar mag niet te streng zijn.

1. snoei in maart alle verkeerd geplaatste of verticaal groeiende takken;
2. knijp in april de jonge twijgen van jonge vijgenbomen terug en verkort bij goed aangeslagen vijgenbomen de scheuten van het jaar met een snoeischaar, boven het 2e oog dat naar de buitenkant van de boom gericht is;
3. knip na de vruchtzetting de scheuten weg die vrucht hebben gedragen;
4. bestrijk de snoeiwonden met wondbalsem om het ontstaan van kanker bij de vijgenboom te voorkomen.

→ Hier vind je meer tips om hem goed te planten, te snoeien en te verzorgen!

→ Bekijk ook onze tutorial: Hoe snoei je een vijgenboom? en onze video:

Ziekten van de vijgenboom

De vijgenboom is een fruitboom die sterker blijkt dan de meeste andere fruitbomen, maar hij kan wel door bepaalde ziekten en plagen worden aangetast.

De vijgenboom is gevoelig voor de vijgenmot (Eutromula nemorana), een kleine vlinder die in de plooien van de bladeren nestelt. De bladeren raken bedekt met zijden draden en zwarte uitwerpselen, en worden gevouwen en doorboord. Dit probleem heeft geen gevolgen voor de vijgenoogst of de gezondheid van de boom. Bij een zware aantasting kun je feromoonvallen gebruiken.

Ernstiger is de kanker van de vijgenboom, een cryptogame ziekte die vaak ontstaat na slecht genezen wonden als gevolg van snoei. Er verschijnen verdikkingen en misvormingen. Smeer de wonden ter voorkoming goed in, zodat ze genezen, en vernevel Bordeauxse pap. Deze ziekte is niet te genezen. Snoei de aangetaste takken weg en behandel de wonden met een fungicide en wondbalsem. Behandel vervolgens de hele boom met hetzelfde fungicide. Bij een zeer ernstige aantasting kun je de boom beter rooien.

In gebieden met zachte winters komt de vijgenvlieg veel voor: vijgen worden al aangetast door maden als ze nog groen zijn, waardoor de vruchten ongeschikt worden voor consumptie en voortijdig afvallen. Ter voorkoming kun je lijmvallen of een feromoonval gebruiken (één val per twee bomen), of de boom één maand voor het rijpen van de vruchten behandelen met een insecticide.

Mozaïek kan de hele vijgenboom aantasten: de bladeren vertonen kleine blaasjes en grote gele vlekken die afwisselen met groene zones. Er bestaat geen middel om mozaïek bij de vijgenboom uit te roeien. Vermijd daarom zware snoei.

Ook schildluizen op de vijgenboom kunnen voorkomen. Deze zijn herkenbaar aan het verschijnen van een zwart poeder op de bladeren (roetdauw), waardoor de boom uiteindelijk verzwakt. Vernevel middelen op basis van koolzaadolie aan het einde van de winter of tijdens het groeiseizoen.

De vijgenbladvlo, een familielid van de bladluis, laat witte druppels en honingdauw achter op de bladeren, wat mieren aantrekt: zet in op biologische bestrijders zoals lieveheersbeestjes en gaasvliegen, die grote hoeveelheden vijgenbladvlooien eten.

⇒ Meer informatie: Ziekten en plagen van de vijgenboom. Lees ook: Hoe bestrijd je de mediterrane fruitvlieg?

Vermeerdering van de vijgenboom

De vijg, Ficus carica, vermeerdert zich gemakkelijk door afleggen, maar stekken gaat sneller. Daarom raden we deze methode meer aan. Ontdek wanneer en hoe je vijgenbomen kunt stekken in ons advies.

Combineren

In een boomgaard in de zuidelijke helft van ons land laat de vijgenboom zich goed combineren met een granaatappel, een amandelboom, een abrikoos, een perzik, een witte moerbei, een Feijoa of Braziliaanse guave en een Japanse mispel zich goed combineren.

Vijgenboom als leiboom tegen een goed beschutte muur (Jardin du Chaigne)

Ten noorden van de Loire kan de vijgenboom worden gecombineerd met een Bigarreau-kersenboom, een kweepeer, mirabelbomen en de abrikoos ‘Rustique des Pyrénées®’. Plant hem beschut tegen een muur die hem tijdens strenge winters tegen de kou beschermt, samen met een perenboom, een appelboom of een nashipeer, allemaal fruitbomen die niet bang zijn voor de kou.

Denk ook aan de kiwi, de mini-kiwi, de gojibes en de Chinese kakiboom, fruitbomen die zowel winterhard als exotisch zijn, evenals aan de honingbes, een heester met kleine vruchten die uiterst winterhard is.