Kruipend zenegroen, Ajuga: planten, telen en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

De zenegroen (Ajuga) is een bodembedekkende vaste plant uit de grote Lipbloemenfamilie (Lamiaceae), waartoe ook munt, salie en lavendel behoren. De plant groeit in het wild in bossen, aan de rand van bergbossen, in vochtige graslanden en op beschaduwde, gematigde plekken in Europa en Azië, vooral in de Kaukasus en Iran. De plant komt veel voor in koele en beschaduwde leefgebieden in onze streken, maar is zeldzamer aan de mediterrane kust, waar hij zowel de felle zon als droogte vreest.

Er bestaan ongeveer veertig soorten, waarvan kruipend zenegroen (Ajuga reptans) de meest voorkomende is. Hieruit zijn tientallen cultivars ontstaan, zoals ‘Black Scallop’ met bijna zwarte, chocoladebruine bladeren, ‘Alba’ met witte bloemen, ‘Multicolor’ (‘Rainbow’) en ‘Burgundy Glow’ met bont blad. Ook komen Ajuga genevensis, ofwel zenegroen van Genève, een hogere soort, en piramidezenegroen (Ajuga pyramidalis) met blauwe bloemen voor, waarvan de bloeiwijzen als piramides omhoogrijzen.

Ajuga insica, ook wel ingesneden zenegroen genoemd, is een soort met sterk ingesneden blad die minder vaak in onze tuinen voorkomt. Soms komen we ook Ajuga tenorii tegen, een interessante, compacte en sterke hybride variëteit.

De meeste zenegroenen, en vooral kruipend zenegroen, verspreiden zich snel als dichte bodembedekker met behulp van bladdragende stolonen, die op verschillende plaatsen wortelen, net als aardbeien, en in meerdere richtingen nieuwe planten vormen. Ajuga genevensis en Ajuga pyramidalis zijn niet-uitlopervormend.

Ajuga reptans – botanische illustratie

De plant vormt rozetten van wintergroene tot halfwintergroene bladeren, afhankelijk van de strengheid van de winter, en wordt bij volwassenheid maximaal 10 tot 45 cm hoog. Uiteindelijk vormt de plant een bodembedekkende pol met een min of meer compacte groeiwijze, die minimaal tot 50 cm in doorsnee kan worden. In een pot krijgt hij een half overhangende groeiwijze. In theorie kan zenegroen zich eindeloos uitbreiden en jarenlang op dezelfde plek blijven staan; de plant kan daardoor licht woekerend worden. Gelukkig zijn de uitlopers gemakkelijk in toom te houden!

Kruipend zenegroen behoort tot de vaste planten die opvallen door hun bijzonder fraaie blad. Het is wintergroen en geeft de tuin ook in de winter kleur.

De 5 tot 12 cm lange bladeren staan tegenover elkaar of zijn gaafrandig, rond tot langwerpig, lang gesteeld, zeer glanzend of donzig, soms licht getand en gerimpeld. Door hun sterke nervatuur lijken ze gekroesd. Naar het uiteinde van de stengels worden ze steeds korter en schaarser.

De kleur verschilt echter per cultivar: van donkergroen tot diep brons-paars met wat metaalachtige glans, en ook bont blad komt voor. Onder de opvallende cultivars onderscheidt ‘Variegata’ zich door grijsgroene bladeren met onregelmatige crèmekleurige randen, ‘Atropurpurea’ door zijn roze bronzen kleur en ‘Black Scallop’ door bijzonder donker, chocoladebruin blad. Bij ‘Catlin’s Giant’ zijn de enorme bladeren heldergroen met een bronzen glans, terwijl Ajuga reptans ‘Rainbow’ (of ‘Multicolor’) al duidelijk bont blad heeft, dat in de loop van de seizoenen verandert van donkergroen gemengd met paars naar felroze met crèmekleurige randen.

Ajuga reptans ‘Burgundy Glow’ heeft groen blad met rode schakeringen. ‘Golden Glow’ is waarschijnlijk het helderste zenegroen, met bladeren die bespat zijn met geel-crème, roze, paars en mintgroen.

In het voorjaar, van mei tot juli, verschijnen prachtige bloeiwijzen in korte, kransstandige aren boven deze wirwar van kleine bladeren. Soms steken ze tot 30 cm boven het blad uit. De kleine tweelippige bloemen staan langs de stengels, in de oksels van schutbladen die op kleine bladeren lijken. Bij Ajuga pyramidalis staan de bloemen in merkwaardige, dichte piramidale aren.

Deze bloemkluwens zijn vaak helderblauw tot licht violetblauw, lichtblauw of gentiaanblauw. Bij Ajuga reptans ‘Purple Torch’ zijn ze roze en bij Ajuga reptans ‘Alba’ zuiver wit.

Zenegroenen hebben bloemen in verschillende kleuren: Ajuga reptans ‘Black Scallop’, Ajuga reptans Purple Torch, Ajuga reptans’ Burgundy Glow’, Ajuga reptans ‘Sanne’, Ajuga incisa ‘Frosted Jade’.

De bloemen bloeien langer dan een maand en leveren nectar voor hommels, bijen en vlinders. Daarna vormen ze kleine zaden die maar zelden kiemen.

Dankzij zijn goede winterhardheid is zenegroen niet bang voor kou en kan de plant temperaturen tot -15-20 °C verdragen. De plant stelt weinig eisen aan de bodem en is gemakkelijk te telen in koele halfschaduw of gefilterd zonlicht, in elke bodem die in de zomer vochthoudend blijft. Het is een schaduw- tot halfschaduwplant die een te hete standplaats vreest.

Zenegroen behoort tot de beste bodembedekkende vaste planten: het is onmisbaar om de voet van bomen en heesters te bedekken, in schaduwrijke borders, een koele rotstuin of zelfs in een pot, waar het graag over de rand hangt!

Zenegroen werd lange tijd “kleine smeerwortel” of “Sint-Laurenskruid” genoemd en staat bekend als geneeskrachtige plant. In de middeleeuwen werd het als kompres gebruikt om wonden en bloedingen te behandelen en hartklachten te verlichten. Ook vandaag wordt het nog in de homeopathie gebruikt.

De meeste zenegroenen hebben decoratief blad: Ajuga reptans ‘Black Scallop’, Ajuga incisa ‘Frosted Jade’, Ajuga ‘Burgundy Glow’, Ajuga reptans.

Belangrijkste soorten en variëteiten

De populairste

Onze favorieten

Ajuga reptans Atropurpurea - Kruipend zenegroen

Een onmisbare plant om de tuin ook in de winter aan te kleden met zijn zeer glanzende, diep bronskleurige bladeren. Hij past overal in borderranden, rotstuinen, borders, aan de voet van heesters, aan bosranden en als haag.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Burgundy Glow - Kruipend zenegroen

Een bodembedekker met prachtig bont, groen-rood en wintergroen blad. De essentiële kleurtoets voor je tuin in de winter.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Catlins Giant - Kruipend zenegroen

Deze plant heeft grote donker paarsbronzen bladeren en grote aren met helderblauwe bloemen. Dit kruipend zenegroen groeit snel, wortelt vlug en vormt dichte kussens aan de voet van bomen en heesters, in potbeplanting of schaduwrijke borders.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 30 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Multicolor - Kruipend zenegroen

Een originele regenboogkleur met brede, paarse bladeren, gevlekt met felroze, crème en groen. Ideaal om de bodem te bedekken zonder woekerend te worden, op een beschaduwde of halfbeschaduwde plek.

• Bloeitijd juli tot september
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Variegata - Kruipend zenegroen

Een uitstekende kleine bodembedekker die een wintergroen tapijt vormt van grijsgroene, crème gerande bladeren en bloeit met aren van violetblauwe bloemen. Een zeer heldere variëteit aan de voet van bomen en heesters, in potbeplanting of schaduwrijke borders.

• Bloeitijd juni tot augustus
• Uiteindelijke planthoogte 20 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Black Scallop - Kruipend zenegroen

Een krachtige, wintergroene bodembedekker met uniek, bijna zwart chocoladebruin blad, bekroond door aren met blauwe bloemen. Perfect in een rotstuin of als borderrand; deze plant is prachtig wanneer hij over de rand van potbeplanting hangt.

• Bloeitijd juli, augustus
• Uiteindelijke planthoogte 20 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Alba - Kruipend zenegroen

Een van de weinige zenegroenvariëteiten met witte bloemen! Deze groeikrachtige en rijkbloeiende variëteit is zeer geschikt voor natuurlijke, beschaduwde plekken.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 25 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Purple Torch - Kruipend zenegroen

We houden van de felroze bloei op een tapijt van wintergroene bladeren in een mooie zachte groentint. Een uitstekende bodembedekker voor zon of halfschaduw.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Chocolate Chip - Kruipend zenegroen

Een doeltreffende bodembedekker die af en toe belopen kan worden en als gazon wordt gemaaid. Hij vormt een bodembedekkende, chocoladebruine pol met intens lavendelblauwe bloemen.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 8 cm

Productfiche bekijken

Ajuga reptans Golden Glow - Kruipend zenegroen

Lichtgroen blad met gele crèmekleurige en roze vlekken, dat in de loop van de seizoenen verandert en in de zomer paars wordt. Deze variëteit is minder groeikrachtig dan de andere en geschikt voor teelt in potten.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 15 cm

Productfiche bekijken

Ajuga incisa Frosted Jade - Japanse zenegroen

Een zeldzame maar zeer heldere soort die met zijn grijsgroene, sterk ingesneden witte bonte bladeren buitengewoon is. Plant hem aan de bosrand, onder grote bomen of als borderrand op een vochtige plek.

• Bloeitijd juni, juli
• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Ajuga planten

Waar plant je zenegroen?

Het zenegroen of Ajuga is een gemakkelijke vaste plant die beter bestand is tegen kou (soms tot -20 °C) dan tegen droogte. Het loof kan bij zeer strenge vorst beschadigd raken en verdwijnen, maar verschijnt weer zodra de winter voorbij is. Omdat deze plant geen gebrek aan water verdraagt, is de teelt ervan moeilijk in een mediterraan klimaat, waar het in de zomer te droog en te warm is. Deze bodembedekker komt oorspronkelijk uit graslanden en koele gebieden en houdt van een bodem die vooral in de zomer altijd vochtig blijft (maar niet drassig is). Sommige soorten, zoals Ajuga genevensis, verdragen een tijdelijke droogte.

Zenegroen houdt van schaduw, halfschaduw en koelte, maar verdraagt in gebieden ten noorden van de Loire ook milde zon. De plant bloeit zelfs in dichte schaduw, maar is daarentegen bang voor een zeer zonnige standplaats, waar het mooie loof kan verbranden.

De plant verdraagt elke goed gedraineerde bodem, van arm tot rijk, op voorwaarde dat ze in de zomer voldoende water krijgt. Ze ontwikkelt zich nog beter in humusrijke grond.

Zenegroen komt volledig tot zijn recht als onderbeplanting. Het loof ontwikkelt zich sneller wanneer de plant op een halfbeschaduwde plek staat die in de zomer goed koel blijft. De plant neemt dan al snel de beschikbare ruimte in en overschrijdt zelfs de grenzen die eraan zijn gesteld. De pollen worden in de loop der tijd groter, maar blijven gemakkelijk in toom te houden.

Het is een nuttige bodembedekker die de groei van onkruid helpt beperken op moeilijk bereikbare plekken of plaatsen waar weinig wordt gelopen. Sommige variëteiten verdragen af en toe betreden en kunnen na de bloei als gazon worden gemaaid.

In de volle grond wordt zenegroen gewaardeerd om zijn unieke eigenschappen als bodembedekker: in de onderbeplanting om schaduwrijke plekken aan te kleden, op beschaduwde taluds, langs een beek, om heesterborders snel te koloniseren, zelfs in de winter, of gewoon om een muurtje te bekronen. Zenegroen is ook zeer geschikt voor bloembakken, potbeplantingen, schalen of hangmanden, waaruit het zich graag zal uitbreiden.

Ajuga reptans ‘Black Scallop’.

Wanneer plant je zenegroen?

Plant het zenegroen of Ajuga in het najaar, van september tot november, of in het voorjaar, van maart tot april, buiten periodes met vorst en droogte. Door in het najaar te planten, kan de plant in de winter goed wortelen.

Hoe plant je zenegroen?

In de volle grond

Plant de planten ongeveer 30 tot 50 cm uit elkaar en reken op 5 planten per m² om een mooi dicht tapijt te vormen. Je kunt kruipend zenegroen ook in grote partijen planten: dankzij de bodembedekkende groei is het geschikt om een wat verwaarloosd hoekje van de tuin, onder bomen of hagen, te koloniseren of het gazon te vervangen op plekken waar weinig wordt gelopen. De planten groeien zelfs op de meest ongunstige standplaatsen.

• Graaf een gat dat 3 tot 5 keer breder is dan de wortelkluit
• Werk in arme bodems compost of potgrond door de plantgrond
• Plaats de plant in het midden van het gat
• Bedek de wortelkluit met een mengsel van goede potgrond, gewone tuingrond en een handvol compost
• Druk de grond aan
• Geef overvloedig water en blijf regelmatig water geven totdat de plant is aangeslagen

Onderhoud en verzorging

Zenegroen is niet veeleisend en vraagt weinig verzorging zolang de groeiomstandigheden geschikt zijn.

Zowel in een pot als in de volle grond moet je ervoor zorgen dat de voet voldoende vochtig blijft, vooral in de zomer. De bodem moet voldoende vochtig blijven, anders kan het loof gaan krullen en kan deze krachtige vaste plant bij langdurige droogte afsterven. Als het niet regent, geef dan regelmatig water in het eerste jaar na het planten en vervolgens 1 tot 2 keer per week bij hoge temperaturen.

In een weinig vruchtbare bodem geef je elk voorjaar wat compost aan de voet van de planten.

Let op slakken en huisjesslakken: volg onze adviezen om het jonge loof in het voorjaar te beschermen!

In grote oppervlakken maai je in de zomer na de bloei; zo wordt het tapijt dichter.

Als je de uitbreiding wilt beperken, trek je in het najaar of aan het einde van de winter overtollige stolonen uit. Scheur de pollen om de 2 à 3 jaar om de groeikracht van de plant te behouden.

Het loof van deze Ajuga reptans ‘Black Scallop’ wordt in de winter nog mooier door de rijp.

Mogelijke ziekten en plagen

Het loof van het zenegroen is relatief gevoelig voor echte meeldauw. Ter voorkoming: zet je planten ruim uit, dat is de beste manier om echte meeldauw op afstand te houden!

Bij een aantasting verwijder je de bladeren van aangetaste planten. Raadpleeg voor alles wat je wilt weten onze fiche: Hoe behandel en voorkom je echte meeldauw of witziekte?

Vermeerderen

In het voorjaar of najaar vermeerdert de Ajuga zich gemakkelijk door scheuren of door de bewortelde stolonen los te maken.

Scheuren

• Til aan het einde van de winter met een spitvork een deel van de plant op
• Scheur deze in meerdere delen, die elk enkele wortels en een begin van bladeren hebben
• Plant de delen meteen opnieuw in de volle grond of in een pot

De stolonen van zenegroen scheiden

• Scheid in het voorjaar of aan het einde van de zomer met een spade een stengel die met de moerplant verbonden is
• Graaf de stolon uit
• Plant deze onmiddellijk in vochtige grond; hij zal snel enkele wortels vormen

Zenegroen combineren in de tuin

De zenegroen is een onmisbare plant in schaduwtuinen, waar het wintergroene loof in heldere, donkere of bonte tinten en de bloeiwijzen koele plekken en wat verwaarloosde hoekjes verlichten. De plant is ideaal om de ruimte aan de voet van bomen en heesters, in schaduwrijke borders, op een talud of in een koele rotstuin mooi op te vullen.

Onder bomen zijn zenegroenplanten welkome partners van andere bodembedekkende vaste planten voor de schaduw, om een tapijt van subtiele kleuren en texturen te creëren, zoals purperklokjes, het Kaukasisch vergeet-mij-nietje, Acaena, schaduwminnende ooievaarsbekken, mansoor en Vinca minor.

Een voorbeeld van een combinatie: Rosa rugosa ‘Monte Rosa’, Potentilla ‘Hopwoodiana’, Tradescantia ‘Satin Doll’, Spiraea ‘Lemon Queen’, Ajuga reptans ‘Renick’ (een variëteit die lijkt op Ajuga ‘Atropurpurea’).

In een koele rotstuin vinden ze gemakkelijk een plek naast steenbreek en dovenetels met kleurrijk loof.

Ze vormen een klassiek en fris geheel met heel wat voorjaarsbollen, zoals sneeuwklokjes, hyacinten, narcissen met late bloei, sleutelbloemen, zachtgele sleutelbloemen, krokussen en later herfsttijlozen.

In een koele border zijn het goede partners voor hosta’s, heideplanten en vrouwenmantels.

Ze vormen mooie kussens aan de voet van grotere planten, zoals pioenen, rozen of gouden ‘Aurea’ en purperen wederik.

De variëteiten met bont blad (‘Variegata’) vormen een zeer lichtgevend, crèmewit en groen tapijt en contrasteren perfect met de helderroze of fuchsia bloemen van schoenlappersplanten, Dicentra en Japanse sleutelprimula’s.

Een voorbeeld van een combinatie: Leucanthemum vulgare, Tradescantia, Pholx subulata ‘Scarlet Flame’, Ajuga, Tiarella ‘Spring Symphony’, Azalea ‘Kirin’ en ‘Herbert’, Aquilegia vulgaris.

Cultivars met donker bronskleurig blad, zoals ‘Atropurpurea’ en ‘Black Scallop’, vormen een schitterend decor voor het blauwgroene loof van Hebe en voor fellere bloemen met duidelijkere vormen, zoals die van Symphytum. Ze laten de bloemen van nieskruiden, lievevrouwebedstro en elfenbloemen (Epimedium) elegant uitkomen. Ze zijn onmisbaar in een samenstelling ‘All black’.

De mooie roodachtig bronzen bladeren harmoniëren met een breed scala aan bomen en heesters met late verkleuring, zoals esdoorns, berberissen en bladverliezende kardinaalsmutsen, en met grassen met herfsttinten, zoals Pennisetum setaceum ‘Rubrum’ en Miscanthus sinensis ‘Little Miss’.

In een pot combineert zenegroen goed met alyssum, klokjes, narcissen in het voorjaar en cyclamen in de winter.

→ Meer voorbeelden van combinaties met Ajuga in ons adviesartikel