Kansenboom: planten, snoeien en verzorgen

Beschrijving en plantkunde

Het omvangrijke geslacht Clerodendrum omvat meer dan vierhonderd soorten bomen, heesters, klimplanten en zelfs kruidachtige planten, met bladverliezend of wintergroen loof. Sommige hebben een spectaculaire bloei, zoals Clerodendrum thomsoniae, een klimmende kansenboom die als compacte bloeiende plant wordt verkocht, met trossen witte en rode bloemen, Clerodendrum paniculatum met enorme zalmkleurige pluimen, of Clerodendrum myricoides ‘Ugandense’ (syn. C. ugandense), waarvan de tweekleurig blauwe bloemen aan vlinders doen denken. De meeste kansenbomen komen uit tropische gebieden in Afrika of Zuid-Azië, met uitzondering van de twee soorten die aan gematigde klimaten zijn aangepast. Door hun snelle groei en decoratieve waarde zijn ze in onze tuinen erg populair geworden: Clerodendrum bungei, afkomstig uit China, Taiwan, Vietnam en de Himalaya, en Clerodendrum trichotomum, uit China en Japan.

Kansenbomen werden vroeger ingedeeld bij de familie van de Verbenaceae, maar behoren volgens de fylogenetische classificatie tegenwoordig tot de Lipbloemenfamilie (Lamiaceae), ook al is de gelijkenis met salie minder duidelijk! Hun naam is afgeleid van het Griekse kléros, geluk, en dendron, boom, vandaar de vertaling ‘kansenboom’. Deze benaming verwijst naar de eigenschap van de plant, die geneeskrachtige of giftige eigenschappen kan hebben!

Het loof, dat bij onze twee belangrijkste tuinsoorten bladverliezend is, is enkelvoudig, tegenoverstaand en wordt gedragen door lange, tot 10 cm lange bladstelen en heeft opvallende nerven. Het blad van de stinkende kansenboom (C. bungei), dat 15 tot 20 cm lang en 10 tot 20 cm breed is, heeft grove tanden en de jonge scheuten zijn vaak purper gekleurd. Het blad van de kansenboom (C. trichotomum) is ovaal, soms drielobbig, met gladde en golvende randen, eindigend in een fijne punt, en is aan de onderzijde behaard, net als de jonge scheuten. De bladeren, die bij jonge planten sterker ontwikkeld zijn, kunnen 17 tot 25 cm lang en 5 tot 15 cm breed worden. Bij C. bungei is de kleur van het loof donkerder en glanzender, maar bij beide soorten zijn cultivars met bont blad te vinden, zoals Clerodendrum trichotomum ‘Variegatum’ en Clerodendrum bungei ‘Pink Diamond’. Een kansenboom is heel gemakkelijk te herkennen aan de eigenschap van het loof dat bij aanraking een onaangename geur verspreidt , die vooral bij Clerodendrum bungei doet denken aan verbrande pinda’s of zelfs verbrand rubber. Deze soort wordt ook stinkende kansenboom genoemd (Clerodendrum foetidum). Hij vormt ook sterk wortelopslag, vooral als de struik door de kou is teruggesnoeid, maar blijft toch bescheiden van omvang: 1 tot 1,80 m tegenover 3 tot 6 m voor trichotomum.

Populairste kansenbomen: bloeiwijze van C. bungei, bloeiwijze en vruchtvorming van C. trichotomum

Bij Clerodendrum zijn de bloemen, met 5 vergroeide bloembladen, buisvormig en eindigen ze in een uitlopende vorm of in een kom. Vier meeldraden en een stijl steken (na elkaar) uit de bloemkroon, zoals bij alle leden van de Lipbloemenfamilie (Lamiaceae). De kelk is bijzonder opvallend: hij vormt een langwerpig, hoekig en gezwollen orgaan dat bij trichotomum in het najaar van lichtgroen naar purpergeel verkleurt voordat hij opengaat in een donkerrode ster. Hij vormt een omhulsel voor een turquoise of blauwgroene bes (of steenvrucht). De bloemen, die enkele millimeters groot zijn, staan in cymen: bij bungei zijn ze rond en rechtopstaand, bij trichotomum staan ze in losse, overhangende pluimen. Ze verspreiden een zeer sterke bloemengeur die vlinders en andere bestuivende insecten in de nazomer en het najaar aantrekt. De vruchtvorming verschilt per jaar en klimaat, vooral bij de kansenboom van Bunge.

Belangrijkste variëteiten van Clerodendrum

Grote struiken of kleine bomen met witroze bloemen

Kleine heesters die uitlopers vormen, met boeketten in zuiver roze

Clerodendrum trichotomum - Kansenboom

Mooie Aziatische heester van 3 m in alle richtingen, die als kleine boom op stam kan worden gekweekt, met losse pluimen van kleine, geurende witte bloemen en een purperen kelk. Prachtige, opvallende vruchtvorming met Chineesblauwe bessen, omringd door een donkerrode rand. Winterhard tot -17 °C.

• Bloeitijd september tot november
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Clerodendrum trichotomum Variegatum - Kansenboom

Snelgroeiende, bladverliezende heester of kleine boom met een spreidende groeiwijze. Deze clerodendrum onderscheidt zich van de soort door zijn prachtige, donzige, bontgroene en gele loof, dat later bontgroen en wit wordt. Ook de bloei en vruchtvorming zijn decoratief.

• Bloeitijd september, oktober
• Uiteindelijke planthoogte 3 m

Productfiche bekijken

Clerodendrum bungei - Pindakaasstruik

De stinkende clerodendrum, ook wel clerodendrum van Bunge genoemd, is een bladverliezende heester die uitlopers vormt en bestaat uit halfhoutige, bladrijke stengels. De plant is interessant vanwege de late bloei in ronde pluimen met kleine, heerlijk geurende bloemen in zuiver roze. Deze plant, die op een hortensia lijkt, gedijt in elke gewone tuingrond, in de warmte en op een zonnige tot halfschaduwrijke standplaats. Winterhard tot -10/-12 °C.

• Bloeitijd september tot november
• Uiteindelijke planthoogte 1,80 m

Productfiche bekijken

Clerodendrum bungei Pink Diamond - Pindakaasstruik

Onderscheidt zich van de soort door het donkergroene loof met crèmewitte bonttekening. Aan het einde van de zomer neemt deze plant het over van de andere planten in de tuin en toont hij een prachtige bloei met grote, zeer geurende pompons in donkerroze, gevolgd door decoratieve blauwgroene bessen. In vochthoudende, rijke en goed doorlatende grond geplant, onthult deze heester al zijn schoonheid!

• Bloeitijd september tot november
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je de clerodendron?

De twee veelvoorkomende soorten in onze streken: C. bungei en trichotomum verdragen respectievelijk -10 tot -17 °C, waarbij bungei gemakkelijk opnieuw uit de wortelkluit uitloopt na korte vorstperiodes  van -15 °C en dan lage, ronde struiken vormt van ongeveer 1 m hoog. De bovengrondse delen worden al bij de eerste nachtvorst vernietigd. De heester is bestand tegen warmte en stelt weinig eisen aan de bodem, zolang die maar diep is. Hij past zich aan veel regio’s aan, maar heeft een hekel aan een te koud winterklimaat. Je kunt hem ook in een grote pot kweken, die je ‘s winters in een onverwarmde kas zet.

Plant de clerodendrons in een vruchtbare, humusrijke en niet te zware bodem. Bingei verdraagt alle bodems, zelfs droge en kalkrijke, zolang die maar diep is en bij het planten goed wordt bewerkt.

Kies bij voorkeur een zonnige standplaats, beschut tegen harde wind of een standplaats op het oosten als de zomers warm zijn, want deze heester houdt van vochthoudende bodems om goed te bloeien.

Wanneer planten?

Plant je clerodendrons bij voorkeur in het voorjaar, in maart-april, of in oktober-november in een zacht klimaat.

Hoe planten?

Deze plant is gemakkelijk te kweken, zowel in een border als solitair, in een haag of in een bak.

• Dompel de pot onder in een emmer water om de wortelkluit goed vochtig te maken.
• Graaf een breed plantgat dat minstens 3 keer breder is dan de wortelkluit en 40 cm diep.
• Voeg bladaarde en zand toe, verrijkt met een organische bodemverbeteraar (gedroogd bloed, hoornmeel), als de bodem arm is.
• Leg een laag grind van 15 cm op de bodem van het plantgat als de bodem zwaar is (en bij vocht kleverig wordt).
• Plaats de plant in het plantgat.
• Vul het gat weer met aarde en druk die licht aan.
• Breng vervolgens een mulchlaag aan rond de voet van de plant om de bodem in de zomer vochtig te houden.
• Geef royaal water.

Zorg bij het kweken in een pot voor een goede waterafvoer door kleikorrels op de bodem van de bak te leggen. Plant de clerodendron in een mengsel van potgrond en tuingrond.

Prachtig bont blad van de Clerodendrum bungei ‘Variegatum’

Onderhoud en snoei van de pruikenboom

• Zorg ervoor dat de bodem de eerste twee jaar na het planten vochthoudend blijft en geef tijdens het groeiseizoen regelmatig water.
• Verwijder indien nodig ongewenste wortelopslag.
• Geef planten in een pot tijdens het groeiseizoen elke 15 dagen meststof of dien één dosis langwerkende meststof toe en geef zeer regelmatig water.

De snoei van kansenbomen

• Clerodendrum bungei snoei je aan het einde van de winter, in maart-april, waarbij je de takken tot ¼ van hun lengte terugsnoeit. Zo behoud je een compacte groeiwijze en stimuleer je een rijke bloei op de scheuten van het jaar.
• Beperk je bij Clerodendrum trichotomum tot het uitdunnen van de boomkroon door de slanke takjes te verwijderen en maak eventueel een stam vrij als je een boom op stam wilt vormen.

De kansenbomen zijn niet bijzonder gevoelig voor ziekten, maar kunnen soms last krijgen van schildluizen (Coccoidea), rode spint of witte vliegen, vooral in een veranda.

Bestrijd mijten door je planten regelmatig te besproeien en spuit koolzaadolie om de schildluizen te verstikken. Witte vliegen kunnen worden bestreden met zwarte zeep of pyrethrine.

Vermeerderen

De eenvoudigste vermeerdering bestaat uit het scheiden van wortelopslag, omdat veel soorten de neiging hebben wortelopslag te vormen, maar u kunt in maart-april ook stekken nemen, vooral van de soorten die in de kas worden gekweekt.

Wortelopslag scheiden

Verwijder na het vallen van de bladeren met een scherpe spade een stuk wortelopslag met haarwortels door de dikke horizontale wortel door te steken.

Plant het meteen opnieuw en snoei de stengel eventueel terug om het aanslaan te bevorderen.

Stekken

Vooral bij de soorten thomsoniae of speciosum die binnenshuis worden gekweekt:

1. Maak een pot klaar door deze te vullen met potgrond gemengd met zand.
2. Neem de uiteinden van jonge kruidachtige stengels  van 10 tot 15 cm lang.
3. Verwijder de bladeren die zich dicht bij de basis van de stek bevinden.
4. Dompel de basis in stekpoeder.
5. Steek de stekken voor 2/3 van hun lengte in de grond en zorg ervoor dat ze elkaar niet raken.
6. Druk de grond rondom voorzichtig aan en geef water.
7. Zet de pot bij 20 °C onder glas door er doorzichtig plastic of een plastic fles overheen te plaatsen.
8. Zodra er bladeren verschijnen, scheidt u de gewortelde stekken en plant u ze in kweekpotjes die u in de kas kweekt.

Toepassingen en combinaties

Wanneer de meeste planten in de tuin zijn uitgebloeid, ontvouwen de kansenbomen hun lichte, schitterende en zeer geurige bloeiwijzen, die prachtig samengaan met de bloei van herfstanemonen, asters en hoge salvia’s (guaranatica, involucrata ‘Bethelii’…), met de warme kleuren van grassen of met het oudroze van uitgebloeide hortensia’s.

Hoewel de kansenboom van het midden van de zomer tot de bladval op zichzelf al een zeer mooie heester is, brengen bontbladige vormen zoals ‘Variegatum’ en ‘Pink Diamond’ vanaf het voorjaar een heel nieuwe lichttoets in borders of hagen. Plant vaste planten of heesters in witte tinten of verschillende schakeringen van wit, zoals bruidsbloemen, boerenjasmijnen en spierstruiken, om een lichte witte tuin te creëren…

Denk in een vrije haag of heesterborder aan herfstkleuren die de pracht van hun bloei versterken, zoals een bladverliezende kardinaalsmuts (Euonymus alatus), een Parrotia persica, een Japanse esdoorn of een verfwijnstok (Vitis vignifera ‘Purpurea’). Heesters van bescheiden formaat kunnen bijdragen aan de aanleg van een gevarieerde, het hele jaar door sierlijke border of haag , zoals Neilia affinis, voorjaarsbloeiende spierstruiken (arguta, Van houttei, prunifolia) of zomerbloeiende spierstruiken (S. japonica Anthony Waterer), de Gelderse roos, boerenjasmijnen, vlinderstruiken en landschapsrozen in combinatie met de kansenboom uit Bunge.

Gun jezelf de geur van de bloei van Clerodendrum trichotomum door hem als blikvanger op stam of als struik te kweken, in de buurt van een plek waar je leeft of langsloopt!

In een wilde tuin vormen de bijenboom (Tetradium daniellii) en de botanische rozen een prachtige aanvulling op het geheel, met hun kleine rode herfstvruchten die vogels graag eten.