Berberis, zuurbes: planten, snoeien en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

Berberissen zijn heesters die oorspronkelijk uit het Verre Oosten, de Andesgebieden van Zuid-Amerika en Europa komen, zoals enkele soorten waaronder vulgaris. Het geslacht telt meer dan 400 soorten, waarbij de Noord-Amerikaanse soorten tegenwoordig in het geslacht Mahonia worden ingedeeld. Ze worden ook wel zuurbes, zuurbes of azijnpisser genoemd, omdat de koraalrode, sappige en zeer zure vruchten van met name Berberis vulgaris vroeger werden gebruikt om een wijn te maken die vinettier werd genoemd. Ze werden ook in azijn ingelegd, net als kappertjes, of verwerkt tot jam of siroop. Deze soort, die voorkomt van Frankrijk tot Centraal-Rusland en het noordoosten van Turkije, heeft zich in Noord-Amerika verspreid en is daar invasief geworden. Graantelers vrezen de plant bovendien en voeren uitroeiingscampagnes, omdat ze de tarweroest herbergt, een schimmel die de Berberis nodig heeft om zijn levenscyclus te voltooien.

De Berberis vulgaris vormt een struik met gebogen twijgen die 3 m hoog kan worden en komt veel voor in laagland en middelgebergte tot op 2000 m hoogte, vooral op voedselrijke en kalkrijke bodems. De heester kan 30 tot 50 jaar oud worden. Deze soort wordt echter zelden voor horticulturele doeleinden aangeplant, omdat ze is verdrongen door compactere en rijkbloeiende variëteiten met kleurrijk loof, zoals thunbergii ‘Atropurpurea’ of thunbergii ‘Harlequin’, met oranjerode jonge scheuten die roze verkleuren (om precies te zijn: purper, bont met crème), en die in het najaar ook prachtige kleuren krijgen.

Berberis buxifolia – botanische illustratie

De wintergroene soorten van Berberis zijn iets minder winterhard (-15 °C) dan de bladverliezende soorten (-35 °C). Ze vormen een dichte struik van 1 tot 3 m hoog, die vaak wordt verlengd door een wirwar van gebogen twijgen, waardoor een zuurbeshaag ondoordringbaar wordt. Vogels vinden er bescherming tegen roofdieren. De afwisselend geplaatste, leerachtige, glanzend groene bladeren zijn getand en soms zelfs stekelig aan de randen, zoals bij hulst. De grootte van de bladschijf varieert van 1 tot 2 cm lang bij Berberis darwinii tot 4 cm bij linearifolia. De twijgen zijn bovendien voorzien van in drieën gerangschikte doorns, die zijn ontstaan uit een verandering van bladeren.

De bloemen van Berberis zijn vaak geel of oranje, soms crème of roodachtig, 3 tot 15 mm in doorsnee en gegroepeerd in trossen, alleenstaand of soms in schermen. De 6 gele kelkbladen, voorafgegaan door 3 schutblaadjes in de vorm van schubben, vallen snel na het opengaan af. De 6 kroonbladen met nectarklieren, 6 meeldraden en een stamper blijven over. De doorgaans geurende bloei is zeer rijk aan nectar en trekt aan het begin van het voorjaar veel bestuivers aan.

De vruchten zijn kleine ronde of langwerpige bessen, die in het najaar vaak zeer decoratief zijn en roze, rood of blauwzwart gekleurd kunnen zijn. Ze zijn zurig, soms smakelijk en bevatten een of meer pitten. De bessen van Berberis vulgaris worden in Iran gedroogd gegeten onder de naam zereshk , maar ook verwerkt tot jam, gelei of siroop.

De naam Berberis werd gegeven door Carl von Linné, die dacht dat de heester afkomstig was uit de streek waar de Berbers wonen (Algerije).

Berberis thunbergii: bloei en vruchtvorming (foto Clint Budd-Flickr)

Belangrijkste variëteiten van Berberis

Opvallende wintergroene variëteiten

Opvallende bladverliezende variëteiten

Berberis darwinii Compacta - Darwinszuurbes

Zeer compacte dwergvorm van Berberis darwinii, perfect als bodembedekker, in een lage haag, in een rotstuin of in een bak op het terras. Het kleine, glanzende, donkergroene blad is bedekt met een prachtige, zeer heldergele bloei in het voorjaar en najaar. Een decoratieve, weinig veeleisende en onderhoudsvrije heester, bestand tegen vorst tot -15 °C, schrale en droge bodems en zeewind.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

Berberis frikartii Amstelveen - Zuurbes

Deze hybride Berberis heeft een spreidende groeiwijze met grote, glanzende, zeer donkergroene bladeren die weinig doorns hebben en in het najaar rood kleuren door de kou. De lichtgele bloei valt in april-mei. Hij vormt het hele jaar door een goede bodembedekker voor taluds of de bovenkant van een muurtje en is zeer geschikt voor de teelt in een bak.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,30 m

Productfiche bekijken

Berberis media Red Jewel - Zuurbes

Deze compacte, stekelige heester heeft halfwintergroen, rond blad met een mooie donkerrode kleur in het voorjaar, dat geleidelijk donkergroen wordt. De voorjaarsbloei is goudgeel. Ideaal als doornhaag, gecombineerd met abelia.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Berberis Thunderbolt - Japanse berberis

Een uitzonderlijk wintergroene variëteit van Thunberg, met zeer donker, glanzend bruinpaars blad dat de overvloedige, geel met rood gestreepte bloei in mei-juni benadrukt, gevolgd door paarse bessen. De bossige, lage groeiwijze is bijzonder geschikt voor kleine ruimtes en de teelt in een bak.

• Bloeitijd mei tot juli
• Uiteindelijke planthoogte 90 cm

Productfiche bekijken

Berberis thunbergii Bagatelle - Japanse berberis

Stekelige dwergheester, opvallend door het zeer glanzende, donkerpaarse blad, bezaaid met lichtgele bloemen met rode nuances in het voorjaar. Te gebruiken in lage hagen, als bodembedekker of solitair. Hij laat zich goed in een bol snoeien.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 40 cm

Productfiche bekijken

Berberis thunbergii Golden Carpet - Japanse berberis

Uitstekende, weinig stekelige bodembedekker die bestand is tegen kou en vrij schrale kalkrijke bodems verdraagt. De bladeren lopen geelgoud tot chartreusegroen uit en kleuren in het najaar oranje. Ideaal om een halfschaduwrijke plek op te fleuren of voor de teelt in een bak.

• Bloeitijd mei, juni
• Uiteindelijke planthoogte 50 cm

Productfiche bekijken

 

Berberis thunbergii Admiration - Japanse berberis

Prachtige, compacte, stekelige en sierlijke heester, waarvan het lichtpaarse blad met een gele rand in het najaar oranjerood kleurt. Vormt een mooie combinatie met pierissen en pioenrozen.

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Berberis thunbergii Orange Rocket - Japanse berberis

Stekelige heester met een opgaande groeiwijze en flamboyant blad dat in het voorjaar van feloranje naar zachtgroen verkleurt wanneer het volgroeid is en vervolgens in het najaar felrood wordt. De onopvallende gele voorjaarsbloei wordt gevolgd door kleine, felrode bessen.

• Bloeitijd juni
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar plant je de zuurbes?

De zuurbessen zijn goed bestand tegen vervuiling en houden, op enkele uitzonderingen na, van elk type vochthoudende tot droge, goed doorlatende bodem, zelfs arme en kalkrijke bodems. De soort Berberis darwinii geeft echter de voorkeur aan vochthoudende, kleiige, neutrale tot zure, humusrijke of lichte bodems, maar verdraagt droogte zeer goed zodra de plant goed is aangeslagen.

Een zonnige standplaats bevordert de intense verkleuring van het blad van bladverliezende soorten en de bloei, maar Berberis-soorten zijn gemakkelijk in de omgang en nemen in Zuid- en West-Frankrijk ook genoegen met halfschaduw. Soorten met wintergroen loof staan liever in halfschaduw dan in de volle zon en op een beschutte plek. Ze zijn iets minder goed bestand tegen kou dan bladverliezende soorten: -15 °C tegenover -40 °C bij B. x ottawensis. Ze verdragen daarentegen wel opspattend zeewater. Late vorst kan jonge takken soms beschadigen, maar de plant maakt zonder problemen nieuwe scheuten.

Wanneer planten?

Plant Berberis bij voorkeur in het najaar, zodat de plant diep kan wortelen voordat de zomerdroogte begint. Planten uit een container kunnen echter het hele jaar door worden geplant, behalve tijdens vorst of droogte.

Hoe planten?

Kies liever niet al te grote planten van 30-40 cm, zodat ze goed aanslaan. Draag dikke handschoenen, een veiligheidsbril en dikke kleding om je tegen de scherpe doorns te beschermen.

Bij het planten moet het plantgat twee keer zo groot zijn als de wortelkluit. Houd ongeveer 1 m afstand tussen de Berberis-planten. Voeg potgrond toe en geef goed water. Deze heester hoeft niet te worden gesnoeid, maar verdraagt snoei na de bloei, zolang die niet te drastisch is. Je kunt hem af en toe terugsnoeien om te voorkomen dat hij in het midden kaal wordt. Let erop dat je de takken niet met blote handen vastpakt, want ze dragen doorns die moeilijk te verwijderen zijn als ze eenmaal in de huid zijn gedrongen.

• Graaf een plantgat met een diameter die 2 keer zo groot is als die van de wortelkluit en een diepte van 30-40 cm. Graaf bij een haag een sleuf.
• Breng een drainerende laag van 10 cm aan (grind, zand…) als je bodem kleiig is.
• Voeg stalmest, compost of potgrond toe als de bodem arm is.
• Zet de plant in het plantgat. Houd voor een Berberis-haag, afhankelijk van de groeikracht van de variëteit, 60, 80 tot 100 cm afstand tussen de planten. Dwergsoorten voor de rotstuin, vooral als je ze tot een bol snoeit, kunnen op 40 cm afstand van elkaar worden geplant.
• Vul het plantgat weer met aarde en druk die licht aan.
• Snoei de takken gerust ongeveer 1/4 van hun lengte terug om de boomkroon dichter te maken.
• Geef overvloedig water.
• Breng een goede mulchlaag rond de voet van de plant aan om de bodem rond de wortels vochthoudend te houden en het wieden in deze enigszins lastige omgeving te voorkomen!

De paarse kleur van de Berberis thunbergii ‘Rosy Glow’ contrasteert met het groene loof van een lage haag van Taxus baccata

Snoei en onderhoud

Geef de eerste twee jaar regelmatig water, vooral tijdens warme en droge periodes. Deze heester heeft geen ander onderhoud nodig dan snoei als je een strak gesnoeide haag wilt.

Snoei van Berberis

Bij wintergroene soorten (buxifolia, candidula, darwinii, stenophylla, verruculosa…) die in een border zijn geplant, voer je direct na de voorjaarsbloei een lichte vormsnoei uit. De bloei vindt plaats op het hout van het voorgaande jaar of op ouder hout. Door de bloemen te verwijderen, kun je niet genieten van de bessen, die bij deze groep zwart of blauwachtig zijn. Je kunt de oudste takken om de 3 à 4 jaar terugsnoeien, behalve bij darwinii en stenophylla.

Snoei de bladverliezende soorten (thunbergii, ottawensis) die als haag worden gekweekt elk jaar in maart, of vaker, om de bladgroei te bevorderen. Als je van de rode bessen wilt genieten, laat je heester, die achter in de border of als solitair staat, vrijuit groeien. Je kunt ook de hele plant terugsnoeien (waardoor hij minstens 2 jaar niet bloeit) of alleen de oudste takken verwijderen om hem vanaf de basis weer voller te laten worden. Doe dit om de 3 à 4 jaar in de winter.

→ Lees meer over de snoei van Berberis in onze adviesfiche

Mogelijke ziekten en plagen

Op goed doorlatende grond hebben berberissen zelden last van ziekten (soms zijn er sporen van echte meeldauw en roest, die je kunt tegengaan door het loof niet nat te maken). Tegen roest kan paardenstaartgier worden gebruikt. Ze zijn ook zeer goed bestand tegen luchtvervuiling.

Let op als er een tarweveld in de buurt is, want Berberis kan dit met roest besmetten. In sommige landen wordt deze heester gecontroleerd.

→ Lees meer over de ziekten en plagen van Berberis in onze adviesfiche!

Vermeerderen: een zuurbes stekken

Je kunt berberissen eenvoudig vermeerderen door afleggen, waarbij je een deel van een tak ingraaft, of door stekken.

Stekken

Doe dit voor alle Berberis in augustus-september met hielstekken die je neemt van halfverhoute takken. Bladverliezende soorten kunnen ook aan het einde van het voorjaar worden gestekt met jonge kruidachtige takken.

Maak een diepe pot klaar en vul deze met potgrond gemengd met zand, of maak de stekken in de volle grond als die licht is, nadat je de grond met de spitvork hebt losgemaakt en vervolgens bevochtigd.

• Neem takken van 10 cm lang.
• Verwijder de bladeren dicht bij de basis van de stek en ook de doornen.
• Dompel de basis in stekhormoon.
• Steek de stekken onder glas in de boomkwekerij.
• Verpot de jonge planten het volgende voorjaar in een met tuingrond verrijkt substraat.
• Plant ze in het najaar in de tuin.

Toepassingen en combinaties

Van oudsher worden Berberis x ottawensis en thunbergii Atropurpurea gebruikt als middelgrote tot grote haagplanten. Deze grote bladverliezende Berberisstruiken, die achter in de border worden geplant en hun natuurlijke vorm behouden, kunnen in het voorjaar en daarna in de zomer, maar vooral in het najaar, ook voor een fraaie, meer of minder opvallende kleurvlek zorgen, afhankelijk van de cultivars. Om een doornhaag aan te vullen, combineer je de zuurbes met gaspeldoorn of Provençaalse brem (Ulex parviflorus), Japanse sierkwee, hulst, rimpelrozen en Poncirus trifoliata met witte, naar citrus geurende bloemen…

Een voorbeeld van een combinatie in de halfschaduw: Berberis thunbergii, Aruncus dioïcus ‘Sylvestris’, Dryopteris filix-mas, Iris pseudacorus, Lysimachia punctata, Aegopodium podagraria ‘Variegata’, Hosta ‘Old Glory’ en Astilbe simplicifolia ‘Hennie Graafland’

Berberis combineert ook goed met bloeiende heesters, zoals Forsythia intermedia Spectabilis, abelia’s, bruidsbloemen en Escallonia’s…

De heesters met een opvallende groeiwijze, zoals Berberis Green Carpet en Tiny Gold, kunnen een kleurrijk schaakbord vormen in een rotstuin, op een talud of in een potten- of kuipentuin, samen met Nandina ‘Fire Power’ in paarse tinten, zilvergrijze struikalsem, Juniperus x media ‘Blaauw’ met blauwgroene tinten, enzovoort. Je kunt ze ook planten in een border met compacte heesters, met Abelia Kaleidoscope of Petite Garden en landschapsrozen, waarvan ze de bloei extra laten uitkomen.

Een voorbeeld van een sprankelende combinatie: roos ‘Lavender Dream’, ooievaarsbek ‘Rozanne’, Berberis thunbergii ‘Aurea Nana’

De kleine Berberis thunbergii Atropurpurea Nana of Bagatelle zorgen ervoor dat je de borders kunt accentueren met schattige paarse bolletjes met een diameter van 30 cm.

De wintergroene Berberis darwinii kan Pyracantha uitstekend vervangen in een middelhoge doornhaag, die je beter niet te veel snoeit: zijn van nature dichte en verzorgde groeiwijze maakt dat niet nodig. Hoewel zijn bessen minder spectaculair zijn dan die van Pyracantha, biedt hij het voordeel dat hij compact blijft en twee keer bloeit, terwijl hij ook eleganter loof heeft. Maar hij verdient ook een plaats naast bonte bladeren of op de voorgrond voor een groot kleurenscherm bestaande uit Ceanothus Puget Blue, roze, mauve of witte abelia’s, Japanse sierkweeën met rode bloemen, Kerria japonica, brem Lena of klimmende kamperfoelie Dropmore Scarlett in geel-oranje tinten. Sommige liefhebbers kweken hem zelfs op zeer originele wijze als kleine boom met één stam, door een stam vrij te maken en de takken regelmatig te snoeien.

De kleine, compacte heesters van 1 tot 1,20 m, zoals Berberis thunbergii Admiration of ‘Orange Rocket’, kunnen een lage haag vormen, samen met heesters met goudgeel of zilvergrijs blad. Ze kunnen ook een border met vaste planten, zoals pioenrozen, extra laten uitkomen, die in mei-juni bloeien.

→ Lees meer over combinaties met Berberis.