Klimaatverandering: ziekten en plagen in de moestuin

Wat is de algemene impact van de klimaatopwarming op de moestuin?

Sinds enkele decennia wordt de klimaatverandering steeds zichtbaarder. Overal ter wereld nemen extreme weersomstandigheden toe, versnelt het smelten van het ijs, en worden hittegolven elk jaar langer en heviger. Ook in ons mooie land. Hittegolven zijn niet langer zeldzaam en keren jaar na jaar terug, droogte treft niet meer alleen de zuidelijke regio’s en houdt langer aan, periodes met hevige neerslag of verwoestende hagel komen vaker voor… Kortom, het klimaat verandert onverbiddelijk en heeft rechtstreeks gevolgen voor de landbouw, maar ook voor onze tuinen. 

Concreet wordt de natuur ontregeld door steeds meer hete zomers, die volgen op vroege voorjaren en zachte winters. Planten hebben te lijden onder de warmte en droogte, en verschijnselen van waterstress komen steeds vaker voor. Ook lopen planten door bijzonder zachte voorjaren eerder uit, wat gevolgen heeft voor hun fenologische ontwikkeling: het uitlopen, de bloei, de vruchtvorming en de oogst… beginnen eerder en verlopen vooral sneller. In dat geval kunnen late vorsten rampzalig zijn. Tot slot verstoren te zachte winters bepaalde planten: fruitbomen hebben kou nodig om vrucht te dragen en de rustperiode, die voor veel planten noodzakelijk is, duurt te kort.

Uiteindelijk stapelen planten de verstoringen op en worden ze steeds kwetsbaarder. En wie kwetsbaarheid zegt, zegt ziekten!

Maar deze klimaatverandering heeft ook een aanzienlijke invloed op insecten en de microfauna in de bodem. Hoge temperaturen in combinatie met droogte zullen het leven en de activiteit van deze microfauna in de bodem onvermijdelijk verstoren. Wat plaaginsecten betreft: zij profiteren van de stijgende temperaturen om zich snel te vermenigvuldigen. Bovendien is de winterkou niet voldoende om deze parasieten te vernietigen.

Planten in de moestuin hebben bijzonder veel te lijden onder de opwarming van de aarde

Dus hoewel de gevolgen van de opwarming van de aarde in de moestuin minder ernstig zijn dan in de landbouw, hebben ze toch gevolgen voor jou als tuinier. Vandaag en in de toekomst zullen we ons moeten aanpassen, onze manier van tuinieren moeten veranderen en de natuur, die al onder druk staat, moeten beschermen. 

Moestuinziekten die verergeren door klimaatverandering

Het staat buiten kijf: deze klimaatverstoringen vormen een directe bedreiging voor de gezondheid van planten. Een vroeg voorjaar na zachte winters kan de ontwikkeling van ziekten bevorderen. Door de stijgende temperaturen worden virussen en schimmels namelijk eerder actief en tasten ze kwetsbare planten dus ook eerder aan. Bovendien kan de winterkou soms de ontwikkeling van bepaalde aandoeningen beperken. Bij minder strenge kou overleven ziekteverwekkers gemakkelijker.

Daarnaast vormen hogere temperaturen en een toenemende luchtvochtigheid een ideale combinatie voor de ontwikkeling van cryptogamische ziekten, zoals valse meeldauw, echte meeldauw en roest… Deze ziekten zullen zich dus vaker en heviger voordoen en steeds vroeger in het voorjaar verschijnen.

Vroege warmte in combinatie met vocht vergroot het risico op valse meeldauw, echte meeldauw, roest…

Ten slotte kan de opwarming ervoor zorgen dat de verspreidingsgebieden van bepaalde ziekten verschuiven. Ziekten die zich jaar na jaar blijvend kunnen vestigen…

Insectenplagen die profiteren van de klimaatopwarming

Schadelijke insecten… zij behoren ongetwijfeld tot de grootste profiteurs van deze klimaatveranderingen. Waarom? Verschillende factoren spelen een rol bij hun snelle vermenigvuldiging, zowel op landbouwgewassen als in moestuinen. Om te beginnen kunnen zachte winters de insecten die in hun larvale of volwassen stadium, of als ei, overwinteren niet uitroeien.

Vervolgens bevorderen steeds mildere temperaturen de groei van deze insecten, maar ook hun eetlust en hun vermogen om zich voort te planten. De gevolgen van deze vraatzucht zijn gedurende een langere periode duidelijk zichtbaar aan de planten. Bovendien zullen veel van deze insecten dankzij de langere warme periode waarschijnlijk meer generaties per seizoen voortbrengen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de fruitmot, een plaag die fruitbomen en vooral appelbomen aantast. Ook bladluizen vermenigvuldigen zich jaar na jaar gevaarlijk snel, omdat hun vruchtbaarheid rechtstreeks afhankelijk is van de temperatuur. Tegelijkertijd zullen de natuurlijke vijanden van deze schadelijke insecten mogelijk niet positief worden beïnvloed door de klimaatopwarming.

Tot slot verandert door de klimaatopwarming het verspreidingsgebied van sommige van deze insecten. Sommige plagen die tot nu toe beperkt bleven tot het zuiden van Frankrijk, trekken steeds verder naar het noorden en passen zich daar gemakkelijk aan. Om mijn punt te illustreren, bespreek ik twee concrete voorbeelden. Deze zomer kreeg mijn kleine moestuin (en ik als enthousiaste tuinierster!) te maken met twee aanvalsgolven van schadelijke insecten die ik niet kende. Daar kwamen de terugkeer van de coloradokevers nog bij, die al jarenlang een slechte herinnering waren! Even de situatie schetsen: ik woon en tuinier in het mooie departement Loire, vlak bij Saint-Étienne. Op 650 m hoogte. Deze zomer werden mijn tomaten aangevallen door een uilvlinder, meer bepaald door Helicoverpa armigera, een vlinder van tropische oorsprong die tot dan toe vooral in het zuiden van Frankrijk voorkwam. Door de milde temperaturen van de afgelopen jaren kon deze vlinder zich rustig in onze streek vestigen, waar de winters steeds minder koud en de zomers steeds warmer worden. Ook mijn kolen kregen bezoek van fraai gekleurde wantsen (Eurydema ornata). Ze lijken sterk op de bekende vuurwantsen en komen eveneens vooral in het zuiden van Frankrijk voor. Hetzelfde geldt voor cicaden, processierupsen, witte vliegen… en nog veel meer insecten.

Door de klimaatopwarming trekken sommige schadelijke insecten, zoals de tomatenuil, geleidelijk naar het noorden van het land

De klimaatopwarming bevordert ook de vestiging van schadelijke insecten die (toevallig) uit verre streken komen en hier gunstige omstandigheden vinden om langer te blijven…

Oplossingen voor een klimaatbestendige moestuin

In het licht van de klimaatverandering heeft elke tuinier op zijn eigen niveau een rol te spelen, hoe klein die ook is! En als hij wil blijven genieten van de vruchten (en groenten) van zijn werk in de moestuin, moet hij zijn werkwijze ingrijpend veranderen door andere, milieuvriendelijkere teeltmethoden toe te passen en natuurlijke, preventieve strategieën tegen plagen in te zetten. Er zijn verschillende mogelijkheden:

• Ga anders om met water om de beschikbare hoeveelheid optimaal te benutten. Vang daarom regenwater op in periodes waarin er veel van is, zodat je ervan kunt profiteren wanneer er een tekort aan is. Je kunt ook kiezen voor andere, zuinigere bewateringssystemen, zoals druppelbevloeiing of olla’s. Tuiniers zullen ook moeten leren om anders water te geven, met mate en weloverwogen, op de juiste momenten van de dag en in redelijke hoeveelheden. Al onze ideeën en tips om verantwoord water te geven
• Benut de microklimaten in je tuin: een moestuin bestaat altijd uit zones die verschillend worden beïnvloed door zonlicht, temperatuur, wind en tocht, en door de aanwezigheid van water… Tuinier dus met gebruik van de voordelen van elk van deze zones, bijvoorbeeld door droogtetolerante planten in droge zones te zetten en sla in de schaduw te planten…
• Stem de soorten en variëteiten van groenteplanten af op het klimaat. Zo kun je bij soorten als sla, spinazie, radijs… variëteiten kiezen die minder gevoelig zijn voor warmte en daardoor minder snel doorschieten. Of vroege variëteiten die eerder rijp zijn. Een voorbeeld is spinazie ‘Viroflay’, die veel beter tegen warmte kan dan andere variëteiten. Als je in een regio woont waar de zon brandend heet is, moet je misschien afzien van zomerteelten die te gevoelig zijn voor warmte en daarom kiezen voor groenten die minder water nodig hebben, zoals pastinaak en schorseneer…
• Stel de periodes voor zaaien en planten bij. Tegenwoordig kun je door de steeds vroegere voorjaren eerder beginnen met zaaien en planten. Ook al kan late vorst nog in april of mei toeslaan, je kunt je tomaten eerder in het seizoen uitplanten. Ook gaan het zaaien en planten later door, tot laat in de zomer of in het najaar, dat steeds meer op een nazomer begint te lijken (in mijn tuin heb ik eind augustus nog bonen gezaaid die ik in oktober heb gegeten!)
• Kies in de warmste regio’s voor herfst-wintergroenten en voorjaarsgroenten. Tegenwoordig groeien bieten, erwten, wortels, snijbiet en veldsla bijvoorbeeld gemakkelijker in zuidelijke moestuinen dan de traditionele tomaten en courgettes. Ook voorjaars- of vroege teelten (wortels, erwten, prei, sla, radijs, tuinbonen…) leveren steeds vaker een uitstekende oogst op
• Pas teeltmethoden toe die zijn aangepast aan de klimaatverandering. Er zijn veel manieren om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan: mulchen om de bodem te voeden en vocht vast te houden, de bodem niet bewerken, de moestuin beschaduwen, gier en aftreksels van planten gebruiken om plagen te bestrijden en planten een groeiboost te geven, planten combineren en vruchtwisseling toepassen, en compost of groenbemesters gebruiken…
• Stimuleer biodiversiteit voor een evenwicht in de moestuin: inheemse soorten opnieuw aanplanten en drachtplanten planten om biologische bestrijders aan te trekken die plagen op natuurlijke wijze kunnen bestrijden, maar ook bestuivende insecten; plaats nestkasten en voederhuisjes en plant hagen om tuinvogels aan te trekken; maak schuilplaatsen voor insecten en bestuivers en leg stapels stenen, takken of afgevallen bladeren aan als schuilplaats voor nuttige insecten, kleine zoogdieren en reptielen… die veel plagen eten; leg ook vochtige zones aan.
  

  We moeten dringend nieuwe teeltmethoden toepassen