Bodemvruchtbaarheid: rijk of arm, hoe weet je dat?

Wat is de bodemvruchtbaarheid?

De werking van de bodem is complex en de minst vage definitie van bodemvruchtbaarheid zou deze kunnen zijn:

“Het vermogen van een bodem om te voldoen aan de fysische, chemische en biologische behoeften die nodig zijn voor de groei van planten, hun productiviteit, voortplanting en kwaliteit, afgestemd op het type plant, het type bodem, het gebruik van de bodem en de klimatologische omstandigheden.” (Abbot & Murphy: Soil biological fertility – 2003)

Kort samengevat kunnen we bodemvruchtbaarheid aan de hand van de volgende factoren definiëren:

• het humusgehalte: humus, de bovenste bodemlaag die ontstaat door de afbraak van organische stof, geeft structuur aan de bodem en houdt water vast;
• de diepte van de bodem: of, preciezer gezegd, van de ondergrond, de laag onder de bouwvoor. Deze moet diep genoeg zijn voor de wortelontwikkeling van planten;
• de drainage van de bodem: een verdichte en zuurstofarme bodem zorgt niet voor een goede verplaatsing van gassen, water of voedingsstoffen;
• het gehalte aan opneembare voedingsstoffen: planten hebben stikstof, koolstof en sporenelementen nodig om te kunnen groeien en gezond te leven. Als de bodem een tekort vertoont of als de elementen niet opneembaar zijn, bijvoorbeeld door bodemverdichting of een te hoge zuurgraad, kunnen planten niet normaal groeien;
• de zuurgraad: de meeste planten groeien zeer goed bij een pH tussen 5,5 en 8;
• het bodemleven: insecten, regenwormen, micro-organismen, mycorrhiza’s… dragen allemaal bij aan het ontstaan van vruchtbare grond. Een dode bodem waarin de bewoners nog slechts een verre herinnering zijn, zal niet vruchtbaar zijn. Tenzij je hem met behulp van industriële meststoffen omvormt tot een chemische fabriek…

Hoe weet je of je bodem rijk of arm is?

Je planten observeren

Om te weten of een bodem vruchtbaar is, hoef je geen dure analyses te laten uitvoeren. In eerste instantie kun je eenvoudig observeren wat er in je tuin groeit en hoe deze planten groeien. Het observeren van je planten geeft ons waardevolle aanwijzingen over de rijkdom van je bodem. Als je bodem rijk is aan humus, groeien je planten snel, met mooi loof en zonder veel ziekten of plagen.

Onkruiden en inheemse planten observeren

Planten groeien niet zomaar op een bepaalde plek. De zogenaamde stikstofminnende inheemse planten groeien op stikstofrijke grond: brandnetels, melganzenvoet, kweek, dovenetels, eenjarige bingelkruid, berenklauw en vogelmuur… Als je deze planten in grote aantallen in je tuin ziet, kun je ervan uitgaan dat je bodem voldoende rijk is om willekeurige planten te laten groeien.

Enkele onkruiden: brandnetel, vogelmuur en paarse dovenetel

De test met zuurstofwater uitvoeren

Een goede manier om inzicht te krijgen in de hoeveelheid organische stof in de bodem is een eenvoudige test met zuurstofwater of waterstofperoxide (H2O2), verkrijgbaar bij de apotheek.

Er zijn twee soorten organische stof: stabiele humus, die langzaam afbreekt, en vluchtige organische stof, die snel afbreekt en de mineralen dus snel aan de planten levert. Elke bodem bevat deze twee soorten organische stof in wisselende verhoudingen.

Om de test uit te voeren:

Leg wat grond op een schoteltje. Druppel enkele druppels zuurstofwater op deze grond. Er zijn drie mogelijke reacties:

• De grond schuimt niet: er is veel stabiele humus aanwezig, maar zeer weinig vluchtige organische stof. De mineralisatie moet opnieuw op gang worden gebracht, dat wil zeggen de afbraak van organische stof tot mineralen, door onder andere zuurstof aan de bodemfauna toe te voeren, bijvoorbeeld door de bodem oppervlakkig los te maken met een handklauw.
• De grond schuimt veel: de organische stof is vooral in vluchtige vorm aanwezig. Deze breekt zeer snel af en de C/N-verhouding (koolstof/stikstof) is uit balans. Er moet koolstof worden toegevoegd: takjes, stro, hout, houtsnippers, onbehandeld karton…
• De grond schuimt weinig: de organische stof is stabieler en houdt daardoor meer water vast. Dit is de beste situatie. De C/N-verhouding (koolstof/stikstof) is perfect in balans. De bodem is goed vruchtbaar en redelijk stabiel.

Let op: De koolstof-stikstofverhouding is een belangrijk begrip om rekening mee te houden wanneer we het over bodemvruchtbaarheid hebben. Ze geeft aan hoe snel organische stof afbreekt. Hoe hoger de C/N-verhouding, hoe langzamer de organische stof afbreekt, maar de humus of compost die ontstaat is dan wel zeer stabiel. Daarom wisselen we bijvoorbeeld lagen groenafval (stikstof) af met lagen bruin afval (koolstof) in een composthoop.

Hoe maak je een vruchtbare bodem?

Inzicht in je bodem en ernaar handelen

Het heeft geen zin om een bodem te bemesten die al vruchtbaar is, maar waarvan de structuur verhindert dat voedingsstoffen de wortels van onze planten bereiken. Pak daarom eerst de structuurproblemen aan, bijvoorbeeld door de bodem lichter te maken, voordat je een eventuele meststof toevoegt.

→ Enkele tips vind je in onze adviesfiche “Tuinieren op zware, vochtige grond“.

Bovendien kunnen voedingsstoffen in een te zure bodem niet goed naar de wortels van planten worden vervoerd: een bekalking kan dit verhelpen. Omgekeerd moet een te kalkrijke bodem weer een goede humusrijke laag krijgen om opnieuw vruchtbaar te worden.

→ Lees hierover deze twee artikelen: “Tuinieren op zure grond” en “Tuinieren op kalkrijke grond“.

Organische stof toevoegen

We hopen allemaal op een humusrijke bodem zoals in een bos. Maar om een humusrijke bodem te creëren, die dus rijk is aan voedingsstoffen en een goede structuur heeft die water vasthoudt zonder teveel water op te slaan, moet je “nabootsen” wat er in de natuur gebeurt: dat is trouwens ook wat aanhangers van agroforestry doen door bomen te combineren met meer conventionele landbouw, en zo de bodems tegen achteruitgang te beschermen. De oplossing is dan om organische stof aan de bodem toe te voegen: afgevallen bladeren, groenafval… en goed verteerde compost, of zelfs goed verteerde stalmest.

Goed verteerde stalmest

Groenbemesters en andere bodembedekking

Groenbemesters doen hun naam eer aan. Het zijn planten die je zaait om te voorkomen dat de grond te lang onbedekt blijft: bijenvoer, rogge, mosterd, inkarnaatklaver… Wanneer je de oppervlakte nodig hebt voor een teelt, hoef je de groenbemester alleen maar af te snijden en door de bodem te werken.

Andere bodembedekking: mulch van gras, houtsnippers, stro, afgevallen bladeren… Naast dat ze de grond beschermen, worden ook deze materialen in de bodem opgenomen, maar geleidelijk door bodemdieren (regenwormen, insecten, schimmels… die zich met organische stof voeden).

Je kunt ook een verarmd deel van je grond braak laten liggen. Al snel zullen planten het oppervlak koloniseren en er na verloop van tijd aan bijdragen dat deze zone vruchtbaar wordt.

Teeltwisseling

In de moestuin is teeltwisseling een onmisbare techniek om de vruchtbaarheid van de bodem te behouden (naast andere zaken!). Vlinderbloemigen (de familie van de Fabaceae) zoals erwten, tuinbonen en bonen kunnen stikstof uit de lucht binden. Ze zijn daarom perfect om te telen na een stikstofbehoeftige groente zoals courgettes of andere Komkommerachtigen (Cucurbitaceae).

Vlinderbloemigen zijn uitstekende groenbemesters!

Let op: Chemische meststoffen of bodemverbeteraars zijn geen goede oplossing voor problemen met de vruchtbaarheid van de bodem op middellange en lange termijn. Het beste is altijd om een natuurlijke bodem te creëren met… natuurlijke materialen: hout, houtsnippers, afgevallen bladeren, organisch afval…

Moet een tuin per se op een rijke bodem worden geteeld?

Een arme bodem is soms een zegen

Paradoxaal genoeg is de biodiversiteit in de plantkunde, en dus ook de fauna-biodiversiteit die daaruit voortvloeit, sterk verminderd op een rijke bodem. Op een sterk bemeste of van nature rijke bodem nemen enkele plantensoorten die stikstofminnend (nitrofiel) worden genoemd (berenklauwen, brandnetels…) het namelijk over van de andere soorten, waardoor de botanische diversiteit afneemt.

Sommige natuurliefhebbers werken zich uit de naad of geven fortuinen uit om een deel van hun tuin te verschralen en zo een zone met een hoge biodiversiteitswaarde te creëren: dit wordt een biodiversiteitshotspot genoemd. Dus als je van de natuur houdt en een arme bodem hebt, trek dan de champagne open! Het is een mooie gelegenheid om een schraalgrasland aan te leggen of gewoon de natuur haar gang te laten gaan en af te wachten tot inheemse bloemen vanzelf naar je tuin komen.

Een moestuin op een arme bodem?

Het telen van groenten vraagt veel voedingsstoffen om ons kwaliteitsvolle producten te leveren. Stel je eens voor wat een courgetteplant moet “eten” om je in slechts enkele dagen een groente zo lang als je arm te leveren! De snelste oplossing als je een arme bodem hebt, is om er… niet op te telen. Kies dan liever voor alternatieve teeltmethoden: op heuvelbedden, in een lasagnebed of in een verhoogde bak gevuld met potgrond. Mogelijkheden zijn er genoeg…

Aanleg van een lasagneheuvel voor de moestuin

Planten voor arme bodems

Bomen en heesters

Sommige bomen en heesters groeien graag op arme bodems: grove den, eik, jeneverbes, brem, krentenboom, wollige sneeuwbal, duindoorn, lavendel…

Enkele bomen en heesters die geschikt zijn voor arme bodems: brem, duindoorn en eik

Ook mediterrane kruiden mogen niet worden vergeten: tijm, bonenkruid, rozemarijn…

Vaste planten en eenjarigen

Veel bloemen gedijen op arme bodems: prikneus, muurbloem, zilverblad, wolfsmelk, kamperfoelie, toorts, Patagonisch ijzerhard, tuinverbena, oregano… En ook grassen: prachtriet, zwenkgras…

Enkele vaste planten en eenjarigen die geschikt zijn voor arme bodems: prikneus, toorts en Patagonisch ijzerhard

In de moestuin en boomgaard

Sommige groenten kunnen toch met succes worden geprobeerd: knoflook, ui, sjalot, sla, asperge, tuinmelde en quinoa. Wat fruit betreft, kun je aardbeien proberen, natuurlijk ook de druif en waarom niet een wat vergeten fruitboom uit onze streken, de gele kornoelje.

Enkele groenten en fruitsoorten die geschikt zijn voor arme bodems: uien, druif en de gele kornoelje