Ceratonia siliqua - Johannesbroodboom

De johannesbroodboom (Ceratonia siliqua), een botanische schat uit mediterrane landen, imponeert door zijn robuustheid. Deze massieve boom, met een diepgroen, wintergroen blad, is beroemd om zijn zoete vruchten, de johannesbroodpeulen, die worden gebruikt in de keuken en voor diervoeding. Hij kan worden geplant om welkome schaduw te brengen in warme, zeer droge tuinen op zonnige plekken in Nederland, of als solitair vanwege zijn authentieke charme. Ongevoelig voor hitte en droogte, zelfs extreme, blijkt de johannesbroodboom echter weinig bestand tegen kou (tot -8°C kortstondig).

De johannesbroodboom (Ceratonia siliqua) is een fruitboom die behoort tot de familie van de Fabaceae. Oorspronkelijk afkomstig uit het oostelijke Middellandse Zeegebied, gedijt deze soort in een groot deel van de warme gematigde streken op aarde. Hij komt van nature voor in Zuid-Europese landen, zoals Spanje, Portugal, Italië en Griekenland, maar ook in Noord-Afrika, met name Marokko, Algerije en Tunesië. Hij is ook aanwezig in het Midden-Oosten, in landen zoals Israël, Libanon en Turkije. Deze wereldreiziger is bovendien geacclimatiseerd in andere warme streken, zoals Californië, Mexico en Australië. Geschikt voor rotsachtige terreinen, droge hellingen en goed doorlatende, kalkhoudende grond, wordt de johannesbroodboom zowel gekweekt voor zijn waardevolle zoete peulen als voor zijn sierwaarde of om de bodem te stabiliseren in droge gebieden. In Nederland is deze boom vooral geschikt voor zeer beschutte, warme standplaatsen, bijvoorbeeld in kustgebieden met een microklimaat. De Ceratonia siliqua bereikt een hoogte van 5 tot 10 m, afhankelijk van de groeiomstandigheden. Zijn groei is vrij langzaam, maar hij kan meerdere eeuwen oud worden. Sommige exemplaren bereiken een hoge leeftijd, zoals exemplaren bij Ragusa op Sicilië. De stam van de johannesbroodboom, dik en gedraaid, is bedekt met een bruine, ruwe schors. Zijn kroon is breed, bijna rond en goed gesloten. Hij kan een omvang van 4 tot 8 meter bereiken. De bladeren, wintergroen, meten 12 tot 30 cm en zijn samengesteld uit 3 tot 5 paar ovale deelblaadjes, leerachtig, golvend, donkergroen en glanzend aan de bovenkant, lichter aan de onderkant. De bloemen, klein en groenachtig, verschijnen in langwerpige, rechtopstaande trossen in de bladoksel. De bloei vindt plaats van augustus tot oktober, gevolgd door de vruchtzetting van juli tot augustus het jaar daarop. De vruchten, johannesbroodpeulen genoemd, zijn hangende peulen van 12 tot 20 cm lang, dik en leerachtig, met een zoet vruchtvlees en 12 tot 16 eivormige, bruine zaden. Groen van kleur als ze jong zijn, worden de peulen donkerbruin en licht glanzend bij rijpheid. Deze peulen bevatten een dicht, zoet vruchtvlees, rijk aan natuurlijke suikers, evenals harde zaden, regelmatig gerangschikt. Het altijd zeer stabiele gewicht van deze zaden zou hebben gediend als maateenheid voor de eerste juweliers, wat later leidde tot de 'karaat'.

De oogst van de johannesbroodpeulen gebeurt meestal tussen augustus en september, zodra de peulen volledig rijp zijn. Traditioneel gebeurt dit met de hand, door aan de takken te schudden of stokken te gebruiken om de vruchten op uitgelegde zeilen te laten vallen. In de keuken is johannesbrood een veelzijdig ingrediënt. Het vruchtvlees wordt gemalen om een zoet meel te produceren dat wordt gebruikt als vervanger voor cacao of als natuurlijke verdikkingsmiddel in gebak, crèmes en dranken. De zaden, rijk aan galactomannaangom, worden gebruikt om johannesbroodpitmeel (E410) te maken, een voedingsadditief dat in de industrie wordt gebruikt om zuivelproducten, sauzen en ijs te stabiliseren. Johannesbrood wordt ook gewaardeerd in traditionele recepten, zoals siropen, jam of snoep. De milde smaak, die dicht bij die van chocolade ligt, en het gehalte aan voedingsstoffen maken johannesbrood tot een gewild product, zowel in de gastronomie als in dieetvoeding.

In de tuin: de johannesbroodboom is perfect aangepast aan gematigde klimaten, en het zou jammer zijn om zo'n mooie schaduwboom te missen als je een grote tuin hebt op een zeer beschutte, warme plek. Al was het maar voor het nageslacht! Hij kan als solitair worden geplant en wordt ook gebruikt in diverse droge en zonnige landschapsinrichtingen, bijvoorbeeld in kustgebieden. Hij combineert perfect met olijfbomen, de steeneik en vijgenbomen.