Moet je de grond in de winter bewerken?

Waarom is bodembewerking nodig?

Na een groeiseizoen in de moestuin heeft de bodem geleden: hij is uitgeput, verarmd en verdicht en vertrapt door de herhaalde passages van de tuinier of tuiniers. De veeleisende groenten hebben er alle voedingsstoffen en sporenelementen aan onttrokken die ze nodig hadden. Kortom, na een productieve zomer is de bodem vermoeid en minder voedzaam. Hij heeft veel gegeven en verlangt naar wat aandacht!

Na een productieve zomer is de bodem uitgeput en zijn de voedingsstoffen opgebruikt

En daar moet de tuinier ingrijpen: de bodem bewerken, hem voorbereiden op de zaai en het planten in het voorjaar en hem verrijken om een grote opbrengst te verkrijgen. Groenten zaaien in arme, verdichte en uitgespoelde grond staat namelijk niet garant voor succes!

Concreet beantwoordt bodembewerking aan verschillende behoeften en doelstellingen:

• Door de bodem te bewerken, kun je hem losmaken en luchtiger maken, zodat water gemakkelijker kan binnendringen en worden vastgehouden. Op een verdichte bodem stroomt regenwater namelijk weg en dringt het niet diep door
• Om zich te ontwikkelen, vormt een moestuinplant een wortelstelsel waarmee ze water en minerale zouten uit de bodem kan opnemen. Maar de wortels hebben ook lucht nodig, dat wil zeggen zuurstof, zodat de planten kunnen groeien en vrucht dragen! Bodembewerking zorgt er dus voor dat er lucht bij de wortels komt, waardoor deze een groter bodemvolume kunnen verkennen. Het bewerken van de bodem heeft vooral als doel een luchtige structuur te creëren die gunstig is voor een goede ontwikkeling van het wortelstelsel en daarmee ook van de planten. Een luchtige, losse bodem is veel vruchtbaarder dan een verdichte bodem die de wortels verstikt
• Deze toevoer van zuurstof is ook noodzakelijk voor het overleven van de levende organismen die in deze bodem leven, zoals regenwormen, bacteriën en schimmels. Ze zijn zeer nuttig voor het afbreken en opnemen van de organische stoffen die we aan de bodem toevoegen
• Het bewerken van de bodem heeft ook als doel onkruid te verwijderen dat zich ondanks al je inspanningen met mulchen, schoffelen of wieden toch snel heeft vermenigvuldigd in je moestuin. Vooral hardnekkige planten met wortelstokken, zoals kweekgras en winde…

Wanneer moet je de grond bewerken?

De periode tussen het einde van het najaar en het begin van de winter is ideaal om de bodem diep te bewerken, dus tussen half oktober en begin december. Uiteraard liggen deze data allerminst vast en hangen ze sterk af van het klimaat in je regio. Feit blijft dat het werk in deze periode dieper en dus doeltreffender zal zijn. In het voorjaar wordt de bodem daarentegen oppervlakkig bewerkt, dus minder diep, voordat de ideale omstandigheden voor het zaaien worden gecreëerd.

Om deze bouwvoor diep te bewerken, is het bovendien nodig om voor de grote kou en de vorst in te grijpen. In deze periode is de bodem nog warm en hebben de najaarsregens hem bevochtigd, zonder hem volledig met water te verzadigen.

Toch is het van essentieel belang om de bodem te bewerken op een dag zonder regen, vorst of sneeuw, dus wanneer hij niet te nat en niet te droog is.

Hoe bereid je de grond in de winter voor?

Hoewel alle tuiniers het erover eens zijn dat het in de winter essentieel is om de bodem te bewerken, verschillen de gebruikte methoden. Sommigen zweren bij de traditionele (en bijna voorouderlijke) methode van spitten waarbij de grond wordt omgekeerd, anderen zweren alleen bij de zachte methode, de koningin van de permacultuur en de biologische landbouw, waarbij de bodem wordt gespit zonder deze om te keren.

Toch wordt, behalve misschien in zeer grote moestuinen, algemeen erkend dat het gebruik van een tuinfrees of een ander gemotoriseerd werktuig de bodem grondig verstoort. De messen van een tuinfrees hebben namelijk de neiging de grond te fijn te verkruimelen, waardoor het tegenovergestelde effect ontstaat. Zodra de grond nat wordt, klontert hij samen en neemt de beluchting af. Bovendien verstoort de tuinfrees het bodemleven echt, vooral de regenwormen die tegelijk met de grond worden vermalen. Hij verstoort de bouwvoor en kan de klei naar boven brengen. En als je om de een of andere reden niet zonder een tuinfrees kunt, gebruik hem dan verstandig en kies de laagste snelheid.

Zonder de spanningen aan te wakkeren of de discussie opnieuw te openen, kunnen we misschien beide spitmethoden bekijken.

Spitten waarbij de bodem wordt omgekeerd

Deze grondbewerking met de spade is het meest belastend voor de rug, armen en schouders! De grond wordt namelijk opgelicht, omgekeerd en daardoor belucht tot een diepte die overeenkomt met de hoogte van het blad, dus ongeveer 20 tot 25 cm. Zo wordt de grond losgemaakt, vooral op plaatsen waar de bodem door betreding is verdicht.

Handmatig spitten is ook erg interessant voor zware kleigrond, omdat je hiermee de kluiten kunt breken. In de winter zal de vorst het werk afmaken door deze kluiten af te brokkelen en te fragmenteren. Voor zeer zware, compacte en stenige grond verdient de spitvork de voorkeur, omdat die gemakkelijker in de bodem dringt. De plantspade, een platte spade met een dun en scherp blad, is beter geschikt voor zeer kleverige kleigrond.

Spitten met een spade is ook erg nuttig om bodemverbeteraars in te graven en door de bodem te mengen, zoals compost, stalmest of ingezaaide en gemaaide groenbemesters.

Deze methode is ook doeltreffender om hardnekkig onkruid te verwijderen. Voor sommige onkruiden, zoals kweekgras, gebruik je echter beter een spitvork, omdat die de wortels minder snel doorsnijdt.

De nadelen

Deze methode wordt bekritiseerd omdat ze enkele nadelen heeft:

• Ze verstoort het bodemleven, vooral de micro-organismen (bacteriën en schimmels) die zich in de bovenste bodemlaag bevinden (10 tot 15 cm) en vervolgens diep worden begraven
• Ze doodt de endogeïsche regenwormen door ze doormidden te snijden. Deze graven ondiepe horizontale gangen (gemiddeld 10 tot 20 cm diep), maar ook de anecische regenwormen die dieper in de bodem leven
• Ze belast de rug zwaar en blijkt vermoeiend voor de schouders. Gegarandeerd spierpijn en rugpijn!

Spitten zonder de bodem om te keren

Met deze manier van spitten met een grelinette of woelvork kun je de bodem diep bewerken zonder hem om te keren en dus zonder iets overhoop te halen. Dankzij de tanden van deze werktuigen wordt de grond eenvoudig opgetild en losgemaakt, de verschillende lagen worden niet gemengd en de bodem wordt belucht. Zo kunnen de micro-organismen en regenwormen hun leven voortzetten en bijdragen aan de bemesting van de bodem.

Bovendien raak je minder vermoeid, omdat je een grelinette, woelvork of andere ecologische spitvork met een heen-en-weergaande beweging achteruit gebruikt, zonder deze op te tillen. Er is geen grote inspanning nodig.

De nadelen 

Hoe interessant deze methode ook is, ook spitten zonder omkeren heeft enkele nadelen. Je kunt met deze methode namelijk de bodemverbeteraars niet in de grond werken. Na het gebruik van de grelinette moet je absoluut een woelvork of cultivator gebruiken om de stalmest of compost onder te werken.

Ook zul je de grond waarschijnlijk nog een keer met een cultivator moeten bewerken om hem fijn los te maken, bijvoorbeeld voor het zaaien. Vooral bij zware kleigrond.

Meer lezen:

• Hoe spit je te harde grond om?
• De grond omkeren, een goede of slechte methode? 
• Spade, plantspade, spitvork: welke kies je?

Hoe verrijk je de grond in de winter?

Aan het begin van de winter is het de ideale periode om de bodem te verrijken en de vruchtbaarheid ervan op peil te houden. Hiervoor zijn er verschillende mogelijkheden, bijvoorbeeld door natuurlijke bodemverbeteraars toe te voegen:

• Compost levert voedingsstoffen, maakt de grond lichter en luchtiger en houdt water vast
• Stalmest is rijker aan voedingsstoffen dan compost, bemest de bodem en verbetert de structuur ervan
• Bladaarde
• Houtas is rijk aan minerale voedingsstoffen

Als je vooruitziend bent geweest, heb je in het najaar groenbemesters gezaaid. Die verrijken en beluchten de bodem en beperken tegelijk de groei van onkruid. Maar nu is het iets te laat om de zaden nog te laten kiemen.

Paardenmest is uitstekend voor de bodem in de winter

Zodra je de bodemverbeteraar door de bodem hebt gemengd, is het verstandig om de bodem in de winter te bedekken om de groei van onkruid te beperken. Onkruid groeit weliswaar minder snel, maar het groeit nog steeds. En vooral: het wacht geduldig tot het voorjaar terugkeert. Om de bodem te bedekken, kun je het volgende gebruiken:

• Kartonnen (zonder inkt) op de bodem
• Gevallen bladeren
• Versnipperd snoeihout van hagen en heesters
• Stro…

Het beste is om alles te mengen, zodat een rijke bedekking ontstaat die in de winter door weer en wind afbreekt. Deze bedekking voorkomt bovendien uitspoeling van de bodem door de dichtslaande werking van regen en sneeuw.

Onder deze dikke bedekking zetten de micro-organismen hun afbraakwerk voort. Wanneer het voorjaar terugkeert, hoef je alleen de resten door de bodem te werken, zodat de grond opwarmt.

Moet je in de winter schoffelen?

Waarom niet? Deze schoffelbeurt heeft als voordeel dat er enkele larven naar boven komen, die in de bodem verborgen zitten, en ze overlevert aan de gulzigheid van de hongerige vogels in deze periode.

Als je kippen hebt, laat ze dan gerust los in je vooraf geschoffelde moestuin. Ook zij zullen zich tegoed doen aan deze larven, vooral aan die van de ritnaalden en meikevers.