Telen op heuvelbedden: waarom en hoe?

Telen op verhoogde bedden: wat is het?

Teelt op verhoogde bedden is een tuinbouwtechniek waarbij planten op heuvels of verhoogde bedden van aarde worden gekweekt, in plaats van op het bodemoppervlak. Deze methode biedt verschillende voordelen, waaronder een betere waterafvoer, een groter teeltoppervlak en een verbetering van de bodemkwaliteit dankzij de afbraak van organisch materiaal dat in het verhoogde bed is verwerkt.

Deze methode is een van de oudste landbouwtechnieken, van lang vóór er sprake was van permacultuur. Zo waren er bij ons (ik vermeld dit, omdat verhoogde bedden overal ter wereld worden gebruikt) in de oudheid en tot aan de middeleeuwen al teelten op verhoogde bedden, vooral op plaatsen waar de beschikbare ruimte beperkt was, zoals binnen vestingwerken. Daarna raakte deze techniek voor voedselteelt geleidelijk in de vergetelheid.*

In Frankrijk werd teelt op verhoogde bedden vanaf de jaren 1970 populairder, mede dankzij mensen als Emilia Hazelip, een pionier van de permacultuur. Ook Sepp Holzer, een Oostenrijkse landbouwer, droeg bij aan de popularisering van het concept van teelt op verhoogde bedden, in het Duits “Hügelkultur” genoemd.

*Er is relatief weinig informatie te vinden over teelt op verhoogde bedden door de geschiedenis heen. Als een historicus, archeoloog of gewoon iemand met een passie voor geschiedenis ons hier meer over kan vertellen, laat het dan gerust weten!

Emila Hazelip, pionier van de teelt op verhoogde bedden in Europa. Foto Wikimedia Commons ©Anna C. Satta

Wat zijn de voordelen van tuinieren op verhoogde bedden?

Voordelen

• Herstel van de bodem: Door op verhoogde bedden te telen, kan de bodem opnieuw worden opgebouwd, vooral op plaatsen waar de grond arm of verdicht is.
• Hogere ligging van de grond: Op een verhoogd bed ligt de grond hoger, waardoor het werk voor de tuinier gemakkelijker wordt en die minder vaak hoeft te bukken.
• Opwarming van de bodem: De vorm van het verhoogde bed vangt de schuine zonnestralen beter op, waardoor de grond sterker kan opwarmen. Dit kan het groeiseizoen verlengen en in het voorjaar voor een vroegere kieming zorgen.
• Betere drainage: De verhoogde structuur zorgt ook voor een betere drainage, waardoor water niet blijft staan en het risico op wortelrot afneemt.
• Wortelontwikkeling: De wortels van planten ontwikkelen zich beter in een verhoogd bed, omdat ze meer ruimte hebben in een goed beluchte bodem. Dit bevordert een gezonde groei van de planten.
• Meer teeltoppervlak: Aan beide kanten van het verhoogde bed kunnen groenten worden geplant. Samen beslaan deze twee kanten een groter oppervlak dan een klassieke moestuinbed voor dezelfde ruimte op de grond.

Een moestuin op verhoogde bedden profiteert van een verrijkte bodem op plaatsen waar de grond arm was en weinig geschikt voor een goede oogst

Mogelijke nadelen

Voor de aanleg van een verhoogd bed is een aanzienlijke hoeveelheid materiaal nodig, zoals grond, compost en stro… Zelfs wanneer je de paden uitgraaft, is de hoeveelheid materiaal die moet worden aangevoerd aanzienlijk. Bovendien vergt de aanleg van een verhoogd bed lichamelijk werk.

Zodra het verhoogde bed is aangelegd, heeft het regelmatig onderhoud nodig om ervoor te zorgen dat het productief en gezond blijft. Om de vruchtbaarheid van een permanent verhoogd bed op peil te houden, is het belangrijk om regelmatig bodemverbeteraars toe te voegen en bedekkingen te gebruiken om de bodem te beschermen en te voeden.

Een verhoogd teeltbed kan in sommige gevallen sneller uitdrogen dan een traditionele, vlakke en goed gemulchte moestuin. De verhoogde structuur wordt namelijk sterker blootgesteld aan de wind en vergroot het oppervlak dat aan de zon wordt blootgesteld, waardoor het water sneller kan verdampen. Daarbij komt dat een goede drainage van de bodem van je verhoogde bed gunstig is om stilstaand water te voorkomen, maar ook betekent dat het bed sneller kan uitdrogen, vooral in de zomer. Sommige organische materialen in het verhoogde bed houden echter water vast als sponzen: dit geldt voor hout (takken, boomstammen…) en compost. Als je verhoogde bed te snel uitdroogt, ontbreken deze materialen waarschijnlijk of zijn ze in te kleine hoeveelheden aanwezig.

Verhoogde teeltbedden kunnen ook knaagdieren, naaktslakken en slakken aantrekken.

De belangrijkste soorten permacultuurheuvels

In de permacultuur en de biologische landbouw bestaan er verschillende soorten heuvelbedden, die zijn ontworpen om aan uiteenlopende behoeften en omstandigheden te voldoen. Dit zijn de belangrijkste soorten heuvelbedden in de permacultuur:

• Lasagneheuvelbedden: Deze techniek bestaat uit het op elkaar stapelen van verschillende lagen organisch materiaal, zoals compost, stro, hooi en ander groenafval. Deze lagen verteren geleidelijk en verrijken de bodem met voedingsstoffen.
• Sandwichheuvelbed: Dit wordt doorgaans aangelegd door een greppel te graven en die te vullen met een mengsel van groen en droog organisch materiaal. Deze techniek lijkt op een lasagneheuvelbed, maar in een “sandwichheuvelbed” worden doorgaans lagen bodem en organisch materiaal afgewisseld, terwijl bij een “lasagneheuvelbed” meerdere lagen van verschillende soorten organisch materiaal op elkaar worden gestapeld.
• Hügelkultur: Dit is een Duitse techniek waarbij houtblokken en ander grof organisch materiaal onder een laag aarde worden begraven. Na verloop van tijd verteert het hout, houdt het vocht vast en komen er voedingsstoffen vrij die de planten voeden. Philip Forrer (Jardin du Graal), een bekende Franse permacultuurtuinder, gebruikt deze techniek, maar… op zijn eigen manier. Hij begint met het graven van een greppel, waarin hij vervolgens boomstammen legt (inderdaad, echte stammen!). De ruimte ertussen wordt daarna opgevuld met humus, waaronder dennennaalden, compost en ander organisch materiaal kunnen vallen.
• Bio-intensieve moestuinheuvelbedden: Deze heuvelbedden zijn bedoeld voor intensieve moestuinbouw in de biologische landbouw, met specifieke technieken om de opbrengst op een klein oppervlak te maximaliseren. Een bio-intensief heuvelbed ontstaat door de bodem tot op dubbele spade diepte te bewerken, dus ongeveer 50 cm diep. Hierdoor wordt de bodem diepgaand belucht en kunnen de wortels van de gekweekte planten zich gemakkelijker ontwikkelen. Vervolgens is het essentieel om de verschillende bodemlagen niet te mengen. Zo blijft de natuurlijke structuur van de bodem behouden en wordt de groei van de planten geoptimaliseerd. Permanente bedden zijn in feite verhoogde heuvelbedden van aarde, die ongeveer 10 tot 15 centimeter boven de bodem uitsteken.
• Klassieke, afgeronde heuvelbedden voor teelt: Dit zijn traditionele, afgeronde heuvelbedden die vaak worden gebruikt vanwege hun sierlijke vorm en gemakkelijke toegankelijkheid. Ze worden uitsluitend gevormd met aarde die vrijkomt bij het graven van de paden. Zo ontstaat een heuvelbed zonder dat er extra aarde hoeft te worden aangevoerd. De afgeronde vorm zorgt voor een betere blootstelling aan de zon, een betere beluchting van de bodem en een goede waterafvoer.

De eerste drie genoemde heuvelbedden worden “zelfvruchtbare heuvelbedden” genoemd, omdat de voedingsstoffen vanaf het begin aanwezig zijn en tijdens het verteren van het organische materiaal geleidelijk naar de wortels van de planten verspreiden. Heuvelbedden die beginnen met houtblokken of zelfs boomstammen worden soms “bosheuvelbedden” genoemd. De laatste twee soorten worden gewoon gerekend tot de “heuvelbedden van aarde”.

Bij de Duitse techniek wordt de bodem bedekt met houtblokken en takken voordat het heuvelbed van aarde wordt aangelegd

Waar leg je de heuvels aan? Met welke factoren moet je rekening houden?

In dit advies bespreken we voornamelijk lasagneheuvels of de klassieke sandwichmethode. Als je overweegt een lasagneheuvel aan te leggen, zijn hier enkele aandachtspunten voor de keuze van de plek:

• Ligging in de zon: Net als voor elke moestuin is het essentieel om een plek te kiezen die relatief veel zon krijgt. De meeste groenten hebben dagelijks minstens 6 tot 8 uur direct zonlicht nodig om goed te groeien. Sommige groenten, zoals spinazie, snijbiet, kool en erwten, gedijen echter goed in de halfschaduw. Bovendien kan de zon in Zuid-Frankrijk in de zomer een probleem vormen voor bepaalde teelten. Kortom, denk goed na over de plek! De ligging van de moestuin is ingewikkelder dan ze op het eerste gezicht lijkt.
• Toegang tot water: Hoewel lasagneheuvels het vocht goed vasthouden, is het essentieel dat je gemakkelijk toegang hebt tot een waterbron om water te kunnen geven.
• Bescherming tegen de wind: Kies indien mogelijk een plek die beschut is tegen sterke wind, die de heuvel kan uitdrogen en de planten kan beschadigen.
• Afmetingen en vorm: Denk na over de afmetingen en vorm van je heuvel. Zorg ervoor dat je voldoende ruimte hebt om hem aan te leggen en houd ook genoeg ruimte vrij om eromheen te kunnen lopen.
• Nabijheid van andere teelten: Als je andere teeltplekken hebt, denk dan na over de vruchtwisseling en over de manier waarop de lasagneheuvel in je algemene tuinplan past.
• Beschikbare materialen: Zorg ervoor dat je toegang hebt tot voldoende organisch materiaal om de verschillende lagen van de heuvel te maken. Dit kan bestaan uit compost, stro, hooi, gevallen bladeren enzovoort.

Kortom, voor de plaats en aanleg van een lasagneheuvel is een zorgvuldige planning nodig om ervoor te zorgen dat hij goed ligt en de best mogelijke omstandigheden biedt voor een optimale groei van de planten. Dit is een van de vele punten waarmee je rekening moet houden bij het ontwerpen van je tuin.

Ter herinnering: permacultuurontwerp is een systemische benadering van het ontwerpen van menselijke en agrarische systemen die de relaties nabootsen die in natuurlijke ecosystemen worden waargenomen. Bij permacultuurontwerp wordt het concept van zonering gebruikt om de verschillende elementen, zoals planten, dieren en structuren, optimaal te plaatsen op basis van de gebruiksfrequentie en de energiebehoefte. In plaats van de elementen van elkaar te scheiden, probeert permacultuurontwerp ze zo te integreren dat ze elkaar ondersteunen. Voordat je een systeem ontwerpt, is het daarom essentieel om de omgeving te observeren en ermee in wisselwerking te staan, zodat je de specifieke kenmerken en behoeften ervan begrijpt.

Wanneer een verhoogde moestuin aanleggen?

Het aanleggen van een lasagneheuvel kan op verschillende momenten van het jaar gebeuren, maar de meest geschikte periode is aan het einde van de winter of aan het begin van het voorjaar. In deze periode is de heuvel nog niet volgroeid wanneer de voorjaarsbeplanting plaatsvindt, maar hij heeft als voordeel dat hij nog warm is. Dit bevordert de afbraak van organische stoffen en de voorbereiding van de bodem voor de komende teelten.

Hoe leg je een lasagne-moestuinbed aan?

Een moestuinlasagne maken is een permacultuurtechniek waarbij verschillende lagen organisch materiaal op elkaar worden gelegd om de bodem te verrijken. Zo maak je een moestuinlasagne:

• Basislaag: je kunt beginnen met een laag bruin karton, zonder inkt en plastic. Karton is uitstekend materiaal om de bodem voor te bereiden, omdat het onkruid verstikt en geleidelijk verteert om de bodem te voeden. Het is een doeltreffende techniek, maar karton heeft in de eerste maanden de neiging een ondoordringbare laag voor het bodemleven te vormen. Om dit te voorkomen, kun je ook beginnen met een dikke laag stro of gevallen bladeren, die prettiger is voor de bodemfauna. Lees dit artikel over het gebruik van karton in de tuin.
• Groen en droog materiaal: leg afwisselend lagen groen materiaal (zoals grasmaaisel en keukenafval) en droog materiaal (zoals stro, hooi of gevallen bladeren).
• Compost of potgrond: voeg een laag compost of potgrond toe om de planten van essentiële voedingsstoffen te voorzien, die meteen kunnen worden opgenomen (de rest komt later beschikbaar dankzij de vertering van het organische materiaal).
• Herhaling: blijf de lagen op elkaar leggen, als bij een lasagne, totdat de moestuinlasagne de gewenste hoogte heeft bereikt: ongeveer 40 cm (maar ze kan hoger worden als je voldoende materiaal hebt). Houd er rekening mee dat de hoogte van de moestuinlasagne na verloop van tijd kan afnemen doordat het organische materiaal verteert.
• Bovenste laag: sluit af met een laag compost of potgrond om de gewassen te laten groeien, of het nu om zaai of verspenen gaat. En natuurlijk met een dikke mulchlaag van hooi, stro, gevallen bladeren of BRF (verse houtsnippers)… Lees meer hierover: welke mulch voor de moestuin?
• Water geven: geef de moestuinlasagne overvloedig water om de lagen goed aan te drukken en het verteringsproces op gang te brengen.
• Planten: zodra de moestuinlasagne klaar is, kun je je groenten of andere planten rechtstreeks in de bovenste laag compost of potgrond planten.

Het advies van Oli: je kunt rechtstreeks zaaien of jonge planten van groenten planten. Sommige tuiniers raden echter aan om eerst in kweekpotjes te zaaien en de jonge planten daarna in de moestuinlasagne te planten, vooral bij groenten met kwetsbaardere zaden (sla, wortels…) of groenten die specifieke kiemingsomstandigheden nodig hebben. Over het algemeen doen grote zaden (pompoenen, courgettes, erwten, bonen, maïs, snijbiet…) het heel goed, maar fijne zaden kiemen soms moeilijker rechtstreeks in de moestuinlasagne. Aarzel niet om zelf wat uit te proberen: de ene moestuinlasagne is de andere niet.

Belangrijk! Het lasagneprincipe wordt niet alleen gebruikt voor het maken van moestuinlasagnes. Je kunt het principe ook toepassen in een zeer lage moestuinlasagne (met weinig lagen) of in een moestuinbak. Wil je meer weten over tuinieren volgens het lasagneprincipe? Volg dan het goede advies van Virginie.

Zijn heuvelbedden beperkt tot het kweken van groenten?

Nee, heuvels zijn niet uitsluitend bedoeld voor het kweken van groenten. Hoewel groenten vaak op heuvels worden gekweekt, vooral binnen de permacultuur, kunnen ook andere soorten planten op heuvels worden gekweekt: kleinfruit zoals aardbeien, maar ook bepaalde heesters (aalbessen, zwarte bessen…), eenjarige bloemen (en waarom geen inheemse soorten voor de biodiversiteit), kruidenplanten (die de warmte en drainage zullen waarderen) en natuurlijk groenbemesters (bijenvoer, mosterd, luzerne…) tussen twee teelten door. De enige beperking is de omvang van de heuvel.