Rijke oogst in de moestuin ondanks natte bodem

Hoe weet je of de bodem vochtig is?

Als de vraag zich niet echt voordoet in de buurt van een meer, vijver of beek, kan het soms lastiger zijn om dit te achterhalen. Je zult dan je observatievermogen moeten gebruiken of enkele eenvoudige tests moeten uitvoeren.

De topografie observeren

De terreinvorm kan helpen om regenwater vast te houden. Als het terrein hellend is, zal het water namelijk naar het laagste punt stromen. Bevindt het terrein zich echter in een kom, aan de voet van een helling of onder in een dal, dan zal het water zich hier juist ophopen.

In een relatief vlakke tuin kan er zich vlak onder het oppervlak een grondwaterlaag of ondergrondse bron bevinden. Dit is soms zichtbaar na hevige neerslag of meerdere opeenvolgende regendagen: vlakke gebieden komen onder water te staan en niet-waterdichte kelders lopen onder. Om deze mogelijkheid te bevestigen of volledig uit te sluiten, is de hulp van een wichelroedeloper nodig. Ook de naam van de plek waar je je bevindt, kan aanwijzingen geven. Denk bijvoorbeeld aan de volgende steden en dorpen: Lille (een stad die vroeger werd omringd door moerassen die een eiland vormden), Allennes-les-Marais, Les Hautes-Rivières, Beaulieu-les-Fontaines enzovoort.

Planten herkennen die op dit soort terrein groeien

Naast de topografie kun je ook de vegetatie observeren die er van nature groeit om de aard van de bodem te achterhalen. Een concentratie van hygrophyten, planten die op een voortdurend vochtige en soms zelfs overstroomde bodem groeien, is namelijk een goede aanwijzing. Tot deze planten behoren onder meer: moerasdistel, waterkers, pinksterbloem, moeraswalstro, grote kattenstaart, verschillende soorten pitrus (gewone pitrus, zeepitrus), de gele lis, kruipende boterbloem en egelboterbloem, wolfspoot, grote wederik, harig wilgenroosje en kleinbloemig wilgenroosje, maar ook de zwarte els en de grauwe wilg.

Grote wederik, zwarte els en kruipende boterbloem

De bijzonderheid van kleibodems

Er bestaan verschillende soorten bodem: sommige zijn bijzonder goed doorlatend (met een hoog zandgehalte), terwijl andere juist water vasthouden. Dat geldt voor kleibodems, die opzwellen als ze water opnemen en krimpen wanneer het water ontbreekt. Dit verschijnsel is zo sterk dat de bodem in een droogteperiode kleine barsten vormt, terwijl de grond in de winter modderig en zeer kleverig is.

Met een eenvoudige methode kun je de samenstelling van je bodem bepalen: de potproef. Hiervoor heb je een pot van één liter nodig, die je voor twee derde met water vult. Neem vervolgens een monster van de grond die je wilt analyseren en doe dit in de pot. Schud krachtig en laat enkele uren bezinken. Omdat zand het zwaarste bestanddeel is, zakt het als eerste naar de bodem, gevolgd door leem en ten slotte klei. Zo geldt: hoe groter het aandeel zand, hoe zanderiger de bodem; hoe meer klei, hoe kleiiger de bodem, enzovoort.
Ook nu kan observatie van de vegetatie wijzen op een kleibodem: gemakkelijk herkenbare planten zoals paardenbloem, akkerdistel en weegbree groeien er volop.
Tot slot is er nog een eenvoudige methode om te controleren of het om een kleibodem gaat: de ringproef. Maak hiervoor een handvol grond vochtig, rol deze tussen je handen en vorm er een ring van. Als dat zonder moeite lukt, is er geen twijfel mogelijk: het gaat om kleigrond.

Een kuil graven

Wordt er regenachtig weer voorspeld? Perfect, dat is het ideale moment voor een laatste kleine test! Hiervoor heb je een spade nodig, waarmee je een voldoende diepe en brede kuil graaft (minstens 50 cm). Observeer na een hevige regenbui hoe lang het duurt voordat het water wegzakt; hoe langer het water nodig heeft om weg te stromen, hoe minder goed doorlatend de bodem is. Houd daarbij rekening met het volgende: minder dan een uur betekent dat de bodem te goed doorlatend is, bij meer dan vier dagen is het omgekeerde het geval; ideaal is een periode daartussenin, dus één tot twee dagen.

Waarom kan dit een probleem zijn voor de moestuin?

Deze bodems zijn meestal kleiig (ze houden voedingsstoffen vast) of humusrijk (ze bestaan voor een groot deel uit humus). Dat is gunstig voor de aanleg van een moestuin, want het zijn rijke en vruchtbare bodems, maar de overvloed aan water brengt ook de nodige nadelen met zich mee.

Schimmelziekten

Schimmelziekten worden veroorzaakt door schimmels of andere parasitaire organismen. De meeste schimmels hebben vocht nodig om zich te ontwikkelen. Dat geldt voor de schimmels die we eten (eekhoorntjesbrood, truffels, cantharellen enzovoort), mycorrhizaschimmels (ze leven in de bodem in symbiose met planten), maar ook voor cryptogamen.

Bijna 90% van de ziekten die planten aantasten, wordt veroorzaakt door deze schimmels. De infectie verloopt in drie fasen: de sporen worden door de wind of regen in de moestuin verspreid; de schimmel ontwikkelt zich en bereikt de plant (de symptomen zijn nog niet zichtbaar); en ten slotte verschijnen de eerste tekenen van de ziekte.

Helaas moet je de aangetaste delen wegsnoeien om de verspreiding te stoppen en de plant misschien nog te redden. Let op: geïnfecteerde planten mag je niet composteren. De sporen zijn bestand tegen hitte en bij het gebruik van de compost breng je de schimmel opnieuw in de bodem. Je moet snel handelen zodra de eerste symptomen verschijnen, want dat betekent dat de schimmel zijn sporen voorbereidt. Het risico dat de rest van de tuin besmet raakt, is dan zeer groot.

Tot de bekendste schimmelziekten behoren valse meeldauw, grauwe schimmel, roest en kiemplantenziekte. Ze veroorzaken vaak het rotten van de wortels of de plant, leiden tot groeivertraging, verschrompelen fruit en groenten of verhinderen de vruchtvorming. Door aanhoudend vocht te beperken en teeltwisseling toe te passen, kun je het ontstaan van deze ziekten voorkomen.

Ziekten zoals valse meeldauw gedijen goed in een vochtig klimaat en op vochtige grond

Een koude bodem

De lente lijkt het beste moment om met de moestuin te beginnen, maar let op: ook al ontwaakt de natuur, je moet niet te haastig te werk gaan. Maart gaat vaak gepaard met veel neerslag (de bekende maartse buien) en late vorst komt in mei nog voor (de beroemde ijsheiligen). Goed om te weten: niet de bodem bevriest, maar het water dat erin zit; een vochtige bodem is dus gevoelig voor vorst. Aan het begin van de lente zijn de dagen nog kort en is er niet genoeg zon om vochtige bodems op te warmen.

Veel groentevariëteiten, vooral vruchtgroenten (tomaten, courgettes, augurken, paprika’s, aubergines enzovoort) hebben warmte nodig om zich te ontwikkelen. Het risico van een koude bodem is dan ook dat de kieming uitblijft, te langzaam verloopt of vertraagd wordt. De planten zullen van slechte kwaliteit zijn en de oogst zal onzeker of zelfs nihil zijn. Om dit te beperken, is het gebruikelijk om onder glas of in een warm zaaibed te zaaien en de wat sterkere planten op het juiste moment te verspenen.

Kleine tip: je kunt zien of de bodem voldoende is opgewarmd aan de hand van twee dingen die je opmerkt wanneer je de bodem oppervlakkig losmaakt: de aarde kleeft niet aan het gereedschap en de zaden van het onkruid zijn beginnen te kiemen.

De lente is aangebroken, maar op vochtige grond moet je wat langer wachten tot de bodem is opgewarmd

Een verstikkende bodem

We weten dat de wortels van planten dienen om water uit de bodem op te nemen, maar niet alleen dat. Ze nemen namelijk ook voedingsstoffen en mineralen op die essentieel zijn voor hun groei. Ze ‘ademen’ bovendien dankzij de lucht die in de poriën van de bodem aanwezig is.

Daarom wordt een verdichte of met water verzadigde bodem verstikkend genoemd, omdat hij weinig lucht bevat. De plant verzwakt door dit zuurstoftekort en krijgt te maken met ziekten en plagen. De fotosynthese verloopt niet goed, de wortels groeien niet diep de bodem in en de oogst zal uiteraard klein en van slechte kwaliteit zijn.

We spreken van anoxie wanneer de verstikking volledig is en van hypoxie wanneer die gedeeltelijk is. De symptomen zijn als volgt: bruinverkleuring en rotting van de wortels en/of het onderste deel van de stengel, vergeling en necrose van de blaadjes of onderste bladeren van de plant, vertraagde groei.

De wortels hebben een zuurstofgehalte van 10% nodig. Je kunt de bodem op verschillende manieren beluchten:

• De bodem omspitten met een spade of tuinfrees; daardoor maak je de bodem los en ontstaan er kleine holtes;
• De ontwikkeling van de micro-organismen in de bodem bevorderen: zij maken talrijke gangen, waardoor de drainage van de bodem verbetert.

Wat zijn de oplossingen?

Gelukkig is een vochtige bodem geen noodlot. Er bestaan min of meer eenvoudige methoden die meer of minder geschikt zijn voor de aard van de tuin, om dit probleem te omzeilen of op te lossen.

Een drainagenetwerk aanleggen

De meest duurzame, maar ook de meest ingrijpende methode bestaat uit het aanleggen van een drainagenetwerk. Hiervoor moet je in de richting van de helling een greppel graven in het midden van de toekomstige moestuin, met dezelfde breedte als de hierboven beschreven voren, maar wel dieper: reken op minstens 70 cm. Vervolgens moet je ongeveer om de 4 meter loodrecht daarop greppels graven, die licht aflopen naar de centrale greppel. De volgende stap bestaat uit het aanbrengen van een dik vlies en vervolgens een speciale drainagebuis in elke greppel. Het vlies voorkomt dat de buizen verstopt raken. Daarna hoef je de greppels alleen nog maar op te vullen met een laag grind van minstens 20 cm dik en vervolgens met aarde. Maar ook deze methode is niet geschikt voor kleigrond.

Voren graven

Om een te nat terrein te ontwateren, blijkt het graven van voren op verschillende strategische plaatsen in de tuin een doeltreffende en relatief eenvoudig uit te voeren methode te zijn. Je hoeft hiervoor alleen een spade te pakken en voren te graven in de richting van de helling (als het terrein niet vlak is). Ze moeten ongeveer 30-40 cm diep en 20 cm breed zijn. Zodra de voren zijn gegraven, hoef je ze alleen nog maar te vullen met rivierzand en klaar is Kees. Het zand zorgt ervoor dat het water gemakkelijker wegstroomt. Let wel op: deze methode heeft geen zin in kleigrond, omdat klei van nature water vasthoudt.

Een levende bodem creëren

Een ander idee is om de bodem te verbeteren zodat deze levend wordt, dat wil zeggen dat je het bodemleven van de aanwezige micro-organismen bevordert. Daartoe behoren onder andere bacteriën, regenwormen, insecten en zelfs schimmels. Hun doel is om de organische stof af te breken, waardoor essentiële voedingsstoffen voor de groei van planten ontstaan. De belangrijkste regel om leven in je moestuin te brengen, is dat de bodem altijd bedekt is, hetzij met mulch, hetzij door een groenbemester te zaaien (een plant die wordt gekozen vanwege de bijdrage aan de bodem en niet wordt geoogst). Je kunt de wortels tijdens de oogst ook in de bodem laten zitten. Ze worden afgebroken door de micro-organismen en de gangen die ze achterlaten, vergemakkelijken de afvoer van water. Deze methode duurt langer dan de eerste, omdat je de natuur wat tijd moet geven om haar werk te doen. Deze methode laat zich uitstekend combineren met de vorige.

Substraatteelt

In plaats van het waterprobleem op te lossen, maakt de aanleg van een verhoogde moestuin het mogelijk het probleem te omzeilen. Zo ben je niet langer afhankelijk van de beperkingen van de bodem en creëer je een ideale bodem voor je behoeften. Er zijn veel mogelijkheden: je kunt bijvoorbeeld kiezen voor moestuinbakken, hoge bakken om het tuinieren gemakkelijker te maken of een permacultuurheuvel. Voordat je begint en je keuze maakt, is het belangrijk om je behoeften te bepalen, want je moet kiezen welk materiaal je aanbrengt om de moestuin op te hogen: een mengsel van teelaarde, humus, compost (en zelfs dood hout in het geval van een moestuinheuvel), in verschillende verhoudingen afhankelijk van de teelt die je wilt aanleggen. Dat is het grote voordeel van deze methode: je kent de samenstelling van de bodem perfect en deze is klaar om de moestuin te ontvangen. Een verhoging van minimaal 40 cm wordt aanbevolen om te voorkomen dat de wortels al snel in de oorspronkelijke bodem terechtkomen; deze nabijheid maakt uitwisseling van voedingsstoffen tussen de twee lagen mogelijk en de planten beschikken indien nodig over een watervoorraad binnen wortelbereik.

Geschikte groenten telen

De snelste en eenvoudigste methode is om alleen groenten te planten die geschikt zijn voor de bodem. In een kleigrond geven we daarom de voorkeur aan de teelt van artisjokken, aubergines, snijbiet, cichorei, kool, spinazie, bonen, erwten, rabarber en tomaten. Wortelgewassen houden niet van zuurstofarme bodems, maar kunnen zich toch aanpassen aan kleigrond. Tot slot heeft de aard van de bodem ook invloed op de smaak.

In een humusrijke bodem kun je daarentegen beter kiezen voor de teelt van aubergines, augurken, courgettes en pompoenen in het algemeen, meloenen, pepers en paprika’s. Hoewel deze oplossing het gemakkelijkst is, is het niet erg bevredigend om je te beperken tot het telen van alleen geschikte moestuinplanten.

Verhogen, geschikte groenten telen, mulchen en voren graven: enkele tips om een vochtige bodem te verbeteren