We naderen het einde van de zomervakantie en velen van ons brengen die graag door aan de Middellandse Zee... Een vakantie die natuurlijk altijd veel te kort duurt! Wat een frustrerend verschijnsel, dat je vervolgens probeert tegen te gaan door je thuis een mediterrane uitstraling te geven! De één kiest voor een antieke pot, de ander voor een laagje stapelmuur, een olijfboom, een palm, een oleander, bougainville, een agave en andere “mediterrane planten”, waarvan het noemen van de naam ons meteen terugbrengt naar warmte en nietsdoen...

Maar wat is een “mediterrane plant” nu eigenlijk? Is het een plant die van nature rond de Middellandse Zee groeit? Een plant die in een mediterraan klimaat groeit? Een plant die in het Middellandse Zeegebied is gekweekt? Laten we proberen hier wat meer duidelijkheid in te scheppen...

Het mediterrane klimaat dat we zo waarderen, wordt vooral gekenmerkt door warme, droge zomers met veel zon, afgewisseld met zachte, vochtige winters. Het is een gematigd klimaat met duidelijk herkenbare seizoenen. De regen valt niet vaak en is vooral in het najaar sterk geconcentreerd. In de zomer is de neerslag geringer dan de verdamping uit de bodem en het waterverbruik van levende organismen. Daardoor ontstaat een watertekort, waarvoor planten uit een mediterraan klimaat strategieën hebben ontwikkeld om waterverlies te voorkomen. Ten slotte mogen we de wind niet vergeten: de mistral en de tramontane doen zeker niet onder voor de beruchte noordenwind waaraan we bij Promesse de Fleurs meer gewend zijn!

Dit klimaat zorgt voor twee andere opvallende verschijnselen in het mediterrane natuurlandschap: een zware druk van menselijke activiteiten en veel natuurbranden, zoals het nieuws ons helaas regelmatig laat zien. Ook de schrale, goed doorlatende bodems, zowel zure als kalkrijke, bevatten altijd weinig stikstof en kalium. Vaak groeit er alleen lage, ijle vegetatie, vooral in de garrigue. Maar er is ook een positieve kant! Deze zware omstandigheden zorgen juist voor een nog grotere diversiteit. Het aantal plantensoorten in het Middellandse Zeegebied bedraagt 22.500, waarvan iets meer dan de helft endemisch is: je vindt deze soorten nergens anders ter wereld. Dat is alvast een eerste antwoord op onze vraag: “Wat is een mediterrane plant?”

Tot deze mediterrane planten behoren veel eenjarige planten, die vóór of na de droge zomerperiode bloeien en afsterven, maar ook bollen, die zich onder de grond terugtrekken. Daarnaast groeit er allerlei zogenoemde sclerofylle vegetatie: planten met bladeren die stevig genoeg zijn om te snel waterverlies te voorkomen. Denk vooral aan steeneiken, kurkeiken en kermeseiken, natuurlijk ook aan olijfbomen , maar ook aan oleanders en coniferen zoals dennen en cipressen. Deze planten compenseren hun vertraagde groei in de zomer doordat hun loof in de winter groenblijvend is. Daarom zijn ze zo geliefd in tuinen. Andere planten volgen juist de tegenovergestelde strategie en verliezen hun bladeren om een periode van droogte te overleven.

Ook de bijzondere groep kruiden verdient aandacht: lavendel, tijm, rozemarijn, salie, hysop, mirte... Deze planten geven vluchtige stoffen, de etherische oliën, af die waterverlies beperken. Sommige cistusrozen, zoals Cistus ladanifer, gebruiken dezelfde techniek en hebben bovendien een zeer diep penwortelstelsel. De behaarde, soms zelfs wollige bladeren van Stachys en Ballotta vormen eveneens een zeer doeltreffende bescherming tegen waterverlies. Daar maken we al lange tijd gebruik van in tuinen zonder beregening. Bremsoorten hebben simpelweg geen bladeren... En natuurlijk staat niets planten in de weg om meerdere beschermingsmechanismen te combineren!

We hebben het nog niet gehad over palmen, mimosa's, vijgcactussen, agave's, bougainvilles, sinaasappelbomen, Australische laurier en alle andere planten die deel uitmaken van onze vakantieherinneringen aan de Côte d'Azur! Deze planten zijn in het mediterrane gebied perfect ingeburgerd en soms zelfs invasief geworden, maar ze komen er oorspronkelijk niet vandaan. Daarvoor moeten we elders zoeken.

Hoewel het Middellandse Zeegebied zijn naam aan dit klimaat heeft gegeven, betekent dat niet dat het mediterrane klimaat alleen rond onze geliefde Middellandse Zee voorkomt! In 4 andere gebieden ter wereld vind je vergelijkbare omstandigheden:

• Californië
• Centraal-Chili
• Zuid-Afrika
• het zuiden van Australië

Deze gebieden liggen ten westen van de continenten, tussen 30° en 45° noorder- of zuiderbreedte. Het zijn warme, gematigde klimaatzones die door westenwinden worden beïnvloed. Ze vormen de overgang tussen subtropische klimaten en gematigde klimaten in het algemeen.

Uit Zuid-Afrika komen bijvoorbeeld veel heideachtigen en Proteaceae die goed aangepast zijn aan arme bodems. Proteaceae hebben een bijzonder wortelstelsel, het zogenoemde “proteoïde” wortelstelsel. Dat bestaat uit veel korte, dicht opeengeplaatste haarwortels. Waarschijnlijk verbeteren deze de oplosbaarheid van voedingsstoffen door de omgeving van de bodem waarin de planten groeien te veranderen. Deze soorten worden volop gebruikt als snijbloem (Banksia, Protea) en voor de productie van bloeiende planten in potten, zoals de Kaapse heide die je rond Allerheiligen vindt. Toch zie je deze plantengeslachten maar weinig in onze tuinen, of die nu wel of niet mediterraan zijn, omdat hun teeltomstandigheden bijzonder veeleisend zijn.

In werkelijkheid telen we in Europa, buiten plantencollecties, maar weinig planten die afkomstig zijn uit de “andere” mediterrane klimaten. Voor de oorsprong van “mediterrane planten” in de betekenis van het collectieve en horticulturele beeld ervan moeten we dus nog verder kijken. En juist dat beeld telt uiteindelijk wanneer je een tuin aanlegt.

De mimosa (Acacia dealbata) komt oorspronkelijk uit het oosten van Australië, een gebied met een zeeklimaat, en werd halverwege de 19e eeuw in Frankrijk geïntroduceerd. Sindsdien is hij aan de Côte d'Azur opvallend goed ingeburgerd, net als de Pittosporum tobira. Deze plant wordt ook gekweekt voor het snijloof en komt uit de subtropische klimaten van Japan en Korea. Andere planten die veel in mediterrane tuinen worden aangeplant, zijn afkomstig uit woestijnachtige klimaten, zoals agave's, yucca's en cactussen. Op 2 soorten na van de 2.500 (!) komen palmen niet uit het Middellandse Zeegebied, maar uit tropische en subtropische klimaten. Dat geldt ook voor citrusbomen , die het zachte klimaat van de Middellandse Zee waarderen maar in de zomer beslist water nodig hebben. De spectaculaire bougainvilles komen op hun beurt uit de vochtige tropische regenwouden van Zuid-Amerika!

Je moet dus het contrast benadrukken tussen het beeld van de natuur in het Middellandse Zeegebied, die in het voorjaar kleurrijk is maar in de zomer veel minder opvallend. Voor planten betekent die zomer een lange periode van bijna volledige rust. Daartegenover staat het beeld dat je kunt hebben van een mediterrane tuin, die veel weelderiger is maar grotendeels uit exotische planten bestaat die je in de zomer water moet geven! Concreet betekent de term “mediterrane plant” dus van alles en niets, omdat hij botanische en culturele aspecten door elkaar haalt! Wees dus voorzichtig als je een tuin aanlegt...

Planten die in de natuur in het Middellandse Zeegebied groeien, zijn behoorlijk winterhard, vaak minstens tot -10 °C à -12 °C. Ze passen zich gemakkelijk aan in tuinen elders in Frankrijk, zolang de bodem zeer goed gedraineerd en eventueel kalkrijk is. Plant ze op een plek die voldoende tegen vorst beschut is. Deze planten groeien gemakkelijk zonder water te geven en daarom worden ze steeds vaker aangeplant. Veel ervan zijn ons zo vertrouwd dat we hun mediterrane oorsprong gemakkelijk vergeten. De kruiden zijn daarvan een goed voorbeeld. Omgekeerd kun je planten die in mediterrane tuinen groeien net zo goed “mediterrane planten” noemen als de vorige groep. Toch blijven het exoten die vorstgevoeliger zijn. Je kunt ze het beste in potten kweken, in een veranda of in de zomer op het terras. Daar kun je ze regelmatig water geven en laten overwinteren op een beschutte plek.