Bonsai vormen: stap voor stap

Bonsai is de kunst van het kweken van miniatuurbomen in potten, waarbij de schoonheid en vorm van volwassen bomen worden nagebootst. Deze oude Japanse traditie combineert esthetiek en geduld en vereist zorgvuldige snoei-, bedrading- en verzorgingstechnieken om een bonsai te vormen. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, zijn bonsai's geen bomen die van nature klein blijven. Het zijn gewone bomen die met specifieke technieken worden verzorgd om hun groei te beperken. Soms worden ze niet hoger dan 15 centimeter, zoals de “mame-bonsai's” of minibonsai's! Hieronder vind je de nodige adviezen om de bonsai goed te snoeien en een harmonieuze, goed opgebouwde boom te krijgen.

Kun je van elke boom een bonsai maken?

Niet alle boom- en heestersoorten lenen zich voor miniaturisering. De schoonheid van een bonsai berust op het vermogen om de verhoudingen en de vorm van een volwassen boom in de natuur op kleine schaal na te bootsen. Sommige soorten groeien te snel of stellen specifieke eisen aan hun omgeving, waardoor ze moeilijk als bonsai te verzorgen zijn. Bomen met een sterk wortelstelsel of bomen die regelmatige snoei niet goed verdragen, zijn niet geschikt voor miniaturisering. Soorten met kleine bladeren of naalden lenen zich beter voor het creëren van harmonieuze miniaturen dan soorten met te grote bladeren of stijve takken. Veel coniferen zijn geschikt om als bonsai te vormen. Soorten die goed vertakken, dat wil zeggen veel zijtakken vormen, zijn eveneens goede kandidaten. Dit vermogen is essentieel om de dichtheid en complexiteit van de boomkroon te creëren die kenmerkend zijn voor bonsai's. Loofbomen, coniferen en bloeiende bomen en heesters: gelukkig lenen veel soorten zich bijzonder goed voor de vorming als bonsai. Je kiest ze vanwege hun blad dat met de seizoenen van kleur verandert, of vanwege hun aantrekkelijke bloemen. Ze hebben eigenschappen die het vormgeven vergemakkelijken, zoals een goede tolerantie voor herhaalde snoei en een groot vermogen om te herstellen.

Welk type bonsai kies je?

Onder de soorten die bekendstaan om hun gemakkelijke miniaturisering, kun je kiezen uit:

De coniferen:

• Grove den, zwarte den, bergden, Japanse witte den: deze dennen worden gewaardeerd om hun veerkracht en sierwaarde.
• taxus, spar, lariks (bladverliezende conifeer): deze coniferen verdragen snoei en bedrading goed.

De wintergroene loofbomen en heesters:

• buxus: zeer resistent en gemakkelijk te vormen.
• jeneverbes : hij is bijzonder geschikt voor de techniek waarbij dood hout wordt gecreëerd (jin en shari), waarmee je dramatische, natuurlijke effecten kunt creëren door oude bomen na te bootsen die aan de elementen zijn blootgesteld.
• hulst: met zijn vele soorten biedt hij een grote variatie aan vormen en blad.
• Cotoneaster, Pyracantha: geliefd om hun kleine vruchten en dichte blad.
• De Carmona retusa of theeboom: deze soort komt oorspronkelijk uit Zuid-China en wordt gewaardeerd om het dichte, wintergroene blad en de kleine witte bloemen. Het is één van de meest gebruikte soorten voor bonsai binnenshuis. De plant is gemakkelijk te verzorgen.

De bladverliezende loofbomen en heesters:

• sierappel en sierkers, Japanse sierkwee: deze fruitbomen zijn interessant vanwege hun bloemen en decoratieve vruchten.
• Japanse esdoorn, veldesdoorn: bekend om hun handvormige blad en prachtige herfstkleuren.
• beuk, iep : klassieke bonsai's met een mooie schors en fraaie boomkronen.
• Japanse notenboom: beroemd om zijn waaiervormige bladeren.
• Europese netelboom, blauwe regen: geliefd om hun bloemen en snelle groei.

Voor een bonsai binnenshuis:

• Ficus : dit is één van de meest gebruikte soorten voor bonsai binnenshuis vanwege zijn sterke groei en tolerantie voor omstandigheden met weinig licht.
• Crassula (jadeplant) : een vetplant die droge omstandigheden binnenshuis goed verdraagt en weinig water nodig heeft. De plant geeft de voorkeur aan helder, eventueel direct licht.
• Serissa (duizendsterrenboom) : deze plant staat ook bekend als “Snow Rose” en produceert het hele jaar door kleine witte bloemen. Hij heeft helder licht en een constante luchtvochtigheid nodig.
• Sageretia (Chinese pruim) : deze plant wordt gewaardeerd om zijn glanzende blad en kleine, kleurrijke bessen. Hij heeft helder licht en regelmatig water nodig om voldoende vocht te behouden.
• gardenia en camelia: ze zorgen voor een zeer decoratieve bloei.

Begin met een jonge plant voor een geslaagde bonsai

Beginnen met een heel jonge boom- of heesterplant of een pre-bonsai is vaak de beste optie om een bonsai te vormen. Jonge planten zijn gemakkelijker te vormen, omdat hun takken en stam nog soepel zijn. Je kunt ze gemakkelijker modelleren en tijdens alle groeifasen vormgeven. Zo vorm je je jonge plant geleidelijk, zonder bang te hoeven zijn dat je een volwassen boom beschadigt. Dit helpt je om je vaardigheden en zelfvertrouwen te ontwikkelen. Kies een soort die geschikt is voor bonsai, zoals jeneverbes, ficus of Japanse esdoorn, maar die ook bij je klimaat past als je een bonsai voor buiten wilt. Je hebt hiervoor verschillende mogelijkheden:

• Neem een jonge plant uit de natuur of kies er één bij je favoriete kweker. Zoek een gezonde jonge plant met een goed gevormde stam en zonder tekenen van ziekten of plagen.
• Kweek een bonsai uit zaad, een langdurige maar zeer lonende methode. Zo houd je vanaf de eerste jaren de vorming van de boom zelf in de hand. Reken op minstens 3 tot 5 jaar voordat de boom in model kan worden gebracht.
• Maak bonsai's uit stekken of afleggers. Deze goedkope methode is sneller dan zaaien en levert bomen op met de eigenschappen van de ouderplant. Je kunt je boom vormen volgens de vorm die je wilt bereiken.
• Bij jonge planten die uit zaad, stekken of afleggen zijn opgekweekt, moet je één tot twee jaar wachten voordat je de eerste snoei kunt uitvoeren.
• Als je liever een boom kiest die al gedeeltelijk gevormd is, zijn voorgevormde bonsai's een andere optie. Deze bomen hebben al een basisstructuur en hebben vooral onderhoud en kleine aanpassingen nodig.
• In alle gevallen moet je de juiste pot kiezen, die de wortels van je boom net kan bevatten, en je jonge plant daarin planten voordat je gaat snoeien.

Wanneer breng je een bonsai in model?

Onderhoudssnoei kan gedurende de hele groeiperiode worden uitgevoerd, meestal van het voorjaar tot het najaar en bij bloeiende bomen na de bloei. De bladeren moeten in deze periode regelmatig worden gesnoeid. Vormsnoei voer je uit aan het begin van het voorjaar of aan het einde van het najaar, buiten de perioden van actieve groei en winterrust. Werk niet aan je bonsai tijdens de winterrust, want de boom is dan kwetsbaarder en zal moeilijker herstellen.

Hoe geef je een bonsai vorm?

Benodigd materiaal:

• Een concave tang 
• Een gewone schaar
• Een lange, fijne schaar
• Een snoeischaar
• Een kleine zaag
• Jintangen (indien nodig)
• Calciumpolysulfide (indien nodig voor dood hout)
• Een draadtang
• Bedradingsdraad (van aluminium of geanodiseerd koper)

Om de oorspronkelijke vorm van een bonsai te behouden, is snoei noodzakelijk. Onderhoudssnoei is nodig om de vorm van de boom te behouden, terwijl structurele snoei onmisbaar is om je boom zijn basisvorm te geven. Het gaat niet om het snoeien van een vormboom. Hoewel de boom klein is, moet hij er natuurlijk uit blijven zien. Om een bonsai te onderhouden en een sierlijke vorm te geven, is het belangrijk om deze twee soorten snoei goed te beheersen. Zo vorm je stap voor stap een bonsai:

Vormsnoei van de bonsai:

Vormsnoei of structurele snoei is onmisbaar om de basisstructuur en vorm van de bonsai vast te leggen. Deze snoei heeft rechtstreeks invloed op het uiterlijk van de boom. Je voert hem meestal in het voorjaar uit bij jonge planten. Daarbij maak je grotere snoeiwonden om de groei van de boom te sturen. De doelen zijn: de hoofdstructuur van de boom creëren, het silhouet bepalen (in wolken, in een kegel..) en de hoofdlijnen vastleggen, en de vertakking stimuleren en de ontwikkeling van zijtakken bevorderen.

• Gebruik goed scherp en gedesinfecteerd snoeigereedschap om beschadiging van de boom te voorkomen.
• Zet de boom op een tafel ter hoogte van je ogen, zodat je hem beter kunt bekijken en kunt beslissen over zijn toekomstige vorm en de takken die moeten worden verwijderd. 
• Kies de hoofdtakken: selecteer de hoofdtakken die de basisstructuur zullen vormen. Verwijder met een speciale bonsaischaar verkeerd geplaatste of gedraaide takken die de vorm van de boom uit balans brengen, evenals dode of beschadigde takken. Als twee takken zich op dezelfde hoogte bevinden, behoud je er één en verwijder je de andere. Verwijder takken die verticaal groeien en de te dikke takken boven in de boom, want de onderste takken moeten dikker zijn dan de takken in de top.
• Creëer etages: snoei om niveaus of “etages” van takken te creëren. Elke etage moet regelmatig rond de stam worden verdeeld.
• Maak nette, schuine snoeiwonden om een snel herstel te bevorderen. Snoei de takken schuin af, vlak boven een knoop of blad, om nieuwe groei te stimuleren.
• Breng wondbalsem aan op grote snoeiwonden.
• Gebruik bedrading: vul de snoei aan met bedrading. Wikkel aluminium- of koperdraad onder een hoek van 45 graden rond een tak en zorg ervoor dat je de draad niet te strak aantrekt, zodat je de takken kunt plaatsen en richten. Buig de takken voorzichtig in de gewenste vorm. Laat de draad enkele maanden zitten en verwijder hem voordat hij blijvende sporen achterlaat.

Onderhoudssnoei van de bonsai:

Onderhoudssnoei wordt regelmatig uitgevoerd om de vorm en grootte van de bonsai te behouden. Hierbij maak je minder ingrijpende, maar wel frequentere snoeiwonden om de groei te beheersen. Het doel is om de sierlijke, compacte vorm van de boom te behouden, een dichte en evenwichtige vertakking te stimuleren en ongewenste scheuten te verwijderen.

• Knijp de nieuwe scheuten: met knijpen snoei je de bladknoppen van de bonsai. Hierbij verwijder je met je vingers het uiteinde van de nieuwe scheuten (bij coniferen om bruine punten en beschadiging van de naalden te voorkomen) door ze voorzichtig tussen duim en wijsvinger weg te trekken, of met een fijne schaar (bij bladverliezende of wintergroene bomen), zodat het silhouet van de bonsai compact blijft. Snoei vlak boven een bladknop. Zo stimuleer je de groei van meerdere nieuwe takken vanaf de snoeiwond.
• Verkort verhoute twijgen en laat twee of drie bladeren staan.
• Verwijder ongewenste twijgen: verwijder dode twijgen, twijgen die buiten de kroon uitsteken of twijgen die in een ongewenste richting groeien, vooral naar het binnenste van de boom.
• Voer een ontbladering uit bij bladverliezende bomen: begin juni, aan het begin van de zomer, wanneer de boom volop groeit, kun je de bladeren met een fijne schaar wegknippen, maar laat je de bladstelen intact. Je kunt alleen de top of de hele boom ontbladeren. Door de bestaande bladeren te verwijderen, vormt de boom nieuwe, kleinere bladeren. Dat is wenselijk om de miniatuurverhoudingen van de bonsai te behouden. Ontbladering stimuleert de groei van nieuwe scheuten en takken, waardoor de vertakking dichter wordt en een complexere, evenwichtigere structuur ontstaat.

Dood hout bewerken bij bonsai

Dood hout, dat in het Japans “Jin” en “Shari” wordt genoemd, is een techniek binnen de bonsaikunst waarmee delen van de boom worden gecreëerd die dood lijken. Hierdoor lijkt de boom oud en aan de elementen blootgesteld, wat karakter en sierwaarde aan de compositie toevoegt. Bij jin creëer je dode delen aan de takken, terwijl shari zones op de stam maakt waar de schors ontbreekt. Deze techniek wordt toegepast bij wintergroene bomen. Voor het maken van jin of shari heb je ervaring nodig! Je voert dit uit aan het begin van het voorjaar of aan het einde van de zomer. Op de website Bonsaï empire vind je stap voor stap hoe je jin en shari creëert.