Tuinvogels: zwaluwen

De verschillende soorten zwaluwen

Zwaluwen zijn vogels die tot de familie van de Hirundinidae behoren. Het zijn trekvogels die in het voorjaar naar ons terugkeren om te nestelen, vaak in de buurt van woningen.

In Frankrijk en België komen 3 belangrijke soorten zwaluwen voor (de andere soorten zijn veel zeldzamer):

• De boerenzwaluw (voorheen de huiszwaluw) of Hirundo rustica: de bovenzijde, van de kop tot de staart, is donkerblauw en heeft een duidelijke metaalachtige glans. De keel, wangen en de omgeving van de snavel zijn steenrood en worden geaccentueerd door een donkerblauwe borstband. De onderzijde van de vogel is crèmewit met rossige glans. De staart is breed ingesneden en aan beide uiteinden zeer puntig dankzij de staartpennen (de laatste veren van de staart), die men “helmstelen” noemt;

• De huiszwaluw of Delichon urbicum: de kop en bovenzijde zijn blauwachtig, de stuit is wit en de onderzijde is helder wit;

• De oeverzwaluw of Riparia riparia: deze is kleiner dan de boerenzwaluw en heeft een asbruine borstband, terwijl de keel en buik wit zijn.

De boerenzwaluw is de meest voorkomende soort, maar het is niet ongewoon om nesten van huiszwaluwen in de buurt van woningen te zien. De oeverzwaluw is gebonden aan zandige oevers van de zee, meren of rivieren.

Leefwijze en habitat

Habitat en verspreidingsgebied

De zwaluw houdt van open gebieden met lage begroeiing, zoals weilanden, coulisselandschappen en moerassen, maar ook van parken en tuinen, vooral wanneer er water in de buurt is.

Het verspreidingsgebied van de boerenzwaluw is zeer groot. In de zomer komen ze voor in Noord-Amerika en in heel Eurazië. Daarna trekken ze naar Zuid-Amerika (de “Amerikaanse” vogels), Afrika (de “Europese” vogels) en Zuidoost-Azië tot in Australië (de vogels die uit het noorden van Azië komen). Het verspreidingsgebied van de huiszwaluw ligt vooral in Eurazië, waarna hij voor de overwintering naar Afrika en Zuidoost-Azië trekt.

Trektijd

Na de broedperiode verzamelen de zwaluwen zich in groepen van verschillende grootte, soms met enkele honderden vogels. Voordat ze voor de overwintering naar Afrika vertrekken, mesten ze zich vet door de insecten in rietvelden te eten. Zodra hun vetreserves goed zijn aangevuld, kunnen ze eindelijk aan hun lange reis beginnen.

Het is het gebrek aan insecten bij ons dat hen ertoe aanzet naar warmere streken te trekken. Vervolgens is het de concurrentie van andere vogelsoorten in Afrika die hen ertoe aanzet naar ons terug te keren om te nestelen.

Voedsel

Zwaluwen eten uitsluitend insecten. Meestal foerageren ze 7 of 8 meter boven de bodem of boven ondiep water. Soms volgen ze ook dieren, mensen of landbouwmachines om opgeschrikte insecten te vangen.

De zwaluw drinkt ook tijdens het vliegen door water op te vangen in zijn geopende snavel terwijl hij vlak boven het wateroppervlak vliegt.

Voortplanting

De mannetjes van de boerenzwaluw komen als eerste aan op de broedplaats. Om een vrouwtje aan te trekken, vliegen ze in cirkels terwijl ze zingen. Hoe langer de helmstelen (de staartpennen aan het uiteinde van de staart) zijn, wat wijst op een goede gezondheid en kracht, hoe aantrekkelijker het mannetje is voor het vrouwtje.

Het nest wordt in de buurt van menselijke bewoning gebouwd (schuren, bruggen en stallen), buiten en soms binnen bij de boerenzwaluw, maar altijd buiten bij de huiszwaluw, die ook op kliffen of in grotten kan nestelen.

Het nest van de boerenzwaluw is een halve kom, gemaakt van modder die het vrouwtje kneedt tot kleine bolletjes, die vervolgens met gras of stro worden verstevigd. Bij de huiszwaluw is het nest een bolle, bijna gesloten kom, waarvan alleen bovenaan een kleine opening zichtbaar is.

Het nest wordt gevuld met veren en dons, waarna het vrouwtje 4 of 5 kleine witte eieren legt. Het broeden duurt ongeveer twintig dagen en de jongen kunnen na 18 tot 23 dagen het nest verlaten. In de zomer zijn er 2 legsels, soms een derde als er voldoende insecten zijn.

Soorten in groot gevaar

Zwaluwen zijn in veel landen beschermde soorten, waaronder Frankrijk en België. Helaas neemt hun populatie elk jaar af. Naar schatting is het aantal zwaluwen in Frankrijk in 20 jaar tijd met 40% afgenomen, tegenover 20% in België. In sommige regio’s van Noord-Amerika zijn er 90% minder zwaluwen dan in 1970.

De oorzaken van deze achteruitgang zijn talrijk. Dit zijn de belangrijkste:

• afname van het aantal insecten door habitatverlies en overmatig gebruik van insecticiden
• vergiftiging door zware metalen en andere verontreinigende stoffen door het eten van insecten
• klimaatverandering, die het klimaat, de luchtstromen en bepaalde leefgebieden verandert
• vervuiling in stedelijke gebieden
• afname van het aantal geschikte nestplaatsen, natuurlijke (grotten, kliffen…) of andere (moderne menselijke bouwwerken die hiervoor niet geschikt zijn)
• vernietiging van rietvelden en het droogvallen van wateren
• en tot slot is stroperij met gespannen netten, met name in Noord-Afrika, geen onbeduidende factor in de achteruitgang van trekvogels in het algemeen.

Belangrijk! : Neem gerust contact op met de LPO (Ligue de Protection des Oiseaux) in Frankrijk en met de LRBPO (Ligue Royal Belge de Protection des Oiseaux) in België, evenals met de werkgroep ‘zwaluwen’ van Natagora (België) voor meer informatie over de bescherming van deze vogels, de lopende tellingen en projecten ter bescherming van nestplaatsen.

Wat kun je in de tuin doen om ze te helpen?

Ook op kleine schaal kunnen we proberen de zwaluwen een beetje te helpen.

1. Lok insecten naar je tuin met bloeiende planten, door inheemse planten te laten groeien, bepaalde delen van je tuin niet meer te maaien en een kleine vijver aan te leggen…
2. Laat oude zwaluwnesten op hun plaats. Het paartje, dat vaak jaar na jaar naar dezelfde plek terugkeert, kan zo snel en zonder veel inspanning opnieuw nestelen.
3. In datzelfde verband kun je op de juiste plek (bij voorkeur in de schaduw en beschermd tegen wind en regen) een of meer speciale nestkasten voor zwaluwen installeren.
4. Zwaluwen nestelen bij voorkeur onder overstekende dakranden met een lichte kleur. Denk eraan om deze plekken in de winter op te frissen met een laag lichte verf zonder oplosmiddelen.
5. Stel dakrenovatiewerkzaamheden indien mogelijk uit tot na hun vertrek.
6. Als je er plaats voor hebt, kunnen zwaluwen dankzij een vijver drinken en zelfs vliegend voedsel zoeken.
7. Laat tot slot op bepaalde plekken klei liggen of laat een deel van de bodem onbedekt als je bodem kleihoudend is. Zo kunnen zwaluwen het basismateriaal voor hun nest verzamelen zonder kilometers te hoeven vliegen.

Let op: om te voorkomen dat je gevel onder de zwaluwenpoep komt te zitten, kun je 50 cm onder het nest een plank bevestigen. Niet dichterbij, want anders kan deze plank roofdieren helpen…