Stikstofgebrek: wat is het? Hoe voorkom en verhelp je het?

Wat is stikstofgebrek?

De symptomen van stikstofgebrek

Stikstofgebrek uit zich op twee manieren:

1. Een vertraagde groei: planten zien er zwak uit en groeien niet zo snel als ze zouden moeten. Kortom, ze hebben duidelijk stikstof nodig, terwijl er juist alles aan was gedaan om te voorkomen dat ze onder dit tekort zouden lijden.
2. Vergeelde bladeren: het vergelen van de bladeren kan een symptoom zijn van veel verschillende problemen (chlorose, dorst, …) maar stikstofgebrek mag nooit worden uitgesloten.

Het vergelen van het loof kan een symptoom zijn van stikstofgebrek

De enige planten die nooit last hebben van “stikstofgebrek”, zijn planten die via bacteriën of actinomyceten atmosferische stikstof (N2) kunnen binden: dat geldt voor alle Fabaceae (bonen, erwten, tuinbonen, klaver, brem, …), maar ook voor bepaalde bomen en heesters, zoals de els of de duindoorn.

Een beetje scheikunde om het verschijnsel te begrijpen…

Stikstof is van nature in organische vorm aanwezig (eiwitten) in rottend materiaal. Vervolgens komt het tijdens het mineralisatieproces voor in ammoniakale vorm (NH3). Ten slotte komt het als salpeterzuur (HNO3-) in het water van de bodem voor. Dit salpeterzuur moet door bacteriën worden genitrificeerd om te worden omgezet in nitriet (NO2-) en vervolgens in nitraat (NO3-). We mogen ook de ammonificatie niet vergeten: dit is de afbraak door schimmels en bacteriën in de bodem van eiwitten en aminozuren tot ammonium (NH4+). Nitraten (NO3-) en ammonium (NH4+) kunnen rechtstreeks door planten worden opgenomen. Stikstof is onmisbaar voor planten; dit element zorgt ervoor dat planten groeien: het beïnvloedt de ontwikkeling van stengels en bladeren. Het moet voortdurend, maar in kleine hoeveelheden aanwezig zijn, anders spoelt het in de vorm van nitraten naar de ondergrond.

Te veel stikstof is ook schadelijk voor planten, die uiteindelijk ijl worden of “verbrand” loof krijgen. Andere elementen zijn onmisbaar voor het leven van de plant: fosfor (P) speelt een rol bij de wortels, de weerstand tegen ziekten en de voortplanting, kalium (K) heeft vooral invloed op de bloem en de vrucht, en sporenelementen zoals mangaan (Mn), magnesium (Mg), ijzer (Fe), koper (Cu), zink (Zn), …

Maar stikstof dient ook voor de afbraak van organische bestanddelen tijdens de mineralisatie. In werkelijkheid hebben de micro-organismen die organische stoffen omzetten in minerale elementen die door planten kunnen worden opgenomen, stikstof nodig om te kunnen werken.  Al de stikstof wordt dus tijdelijk vastgelegd en is niet langer beschikbaar voor de planten. Dit gebeurt bij een onevenwichtige C/N-verhouding: te veel koolstof in verhouding tot stikstof. Er wordt aangenomen dat er 4 g stikstof nodig is om 100 g koolstof af te breken: de verhouding moet dus idealiter ongeveer 100/4 zijn. Daarom wordt gezegd dat je bij het maken van compost veel “bruin” materiaal, koolstof (hout, gevallen bladeren, karton, …) en een beetje “groen” materiaal (plant, groenteafval, grasmaaisel, …) moet toevoegen.

Stikstofgebrek kan enkele weken tot enkele maanden duren voordat alles weer in orde is (tenzij er tussentijds stikstof wordt toegediend). Het effect houdt langer aan op zandgrond of slecht gestructureerde bodems.

Stikstofgebrek kan ook ontstaan wanneer de bodem aan het begin van het voorjaar niet voldoende is opgewarmd (vooral op kleigrond); de bacteriën die verantwoordelijk zijn voor de mineralisatie hebben dan moeite om efficiënt te werken. Daardoor is er niet voldoende stikstof beschikbaar voor de planten. Dit verschijnsel is snel verholpen zodra het wat zachter wordt.

Palm die lijdt aan stikstofgebrek

Wat te doen tegen stikstofgebrek?

Stikstofgebrek voorkomen

Je kunt dit verschijnsel op verschillende manieren voorkomen:

• Op het juiste moment mulchen: in het najaar, wanneer de stikstofbehoefte van planten zeer laag wordt, of aan het einde van het voorjaar, wanneer de bodem voldoende is opgewarmd zodat bacteriën en andere micro-organismen hun werk bij de mineralisatie goed kunnen doen.

• Geen vers organisch materiaal inwerken: hoewel er bijvoorbeeld bij mulch van houtsnippers, vers stro of gevallen bladeren stikstofgebrek kan ontstaan, komt dit verschijnsel niet zo vaak voor en kan het worden voorkomen door vóór het mulchen eenvoudig verteerde compost toe te voegen. Stikstofgebrek ontstaat daarentegen vaak wanneer vers, koolstofrijk organisch materiaal wordt ondergewerkt: hout, gevallen bladeren, stro, karton, … Er wordt ook vaak gesproken over het toevoegen van goed verteerde compost of goed verteerde stalmest. Dat is geen loos advies: onrijpe compost of slecht verteerde stalmest veroorzaakt stikstofgebrek.

Hoop slecht verteerde stalmest

• Het toe te voegen organische materiaal voorcomposteren: idealiter begin je met composteren voordat je het organische materiaal in de bodem verwerkt. Het mineralisatieproces is dan al op gang gebracht en heeft daarna minder stikstof nodig om door te gaan.

→ lees meer over compost: “In 5 stappen goede compost maken”.

Stikstofgebrek verhelpen

Als de planten in je tuin duidelijke tekenen van stikstofgebrek vertonen, moet je dit verhelpen. Dat kun je doen door:

• Een lichte stikstofgift geven: door stalmest, brandnetelgier of smeerwortelgier, hoornmeel, goed verteerde compost, … toe te voegen
• Een groenbemester uit de vlinderbloemenfamilie telen: wikke, esparcette, klaver, luzerne, maar ook erwten, bonen, tuinbonen, …
• De grond braak laten liggen: soms is het een goed idee om de natuur haar gang te laten gaan. Zij zal de C/N-verhouding vanzelf herstellen. Bovendien kan een tijdelijk stikstoftekort op die plek zorgen voor een inheemse botanische diversiteit die je met een stikstofrijke bodem waarschijnlijk niet zou hebben verkregen. Paradoxaal genoeg zijn bodems met het minste stikstof het rijkst aan verschillende botanische soorten.