Klei in de tuin: toepassingen en voordelen

Wat is klei?

Vroeger werden bij gebrek aan goede microscopische apparatuur alle deeltjes die afkomstig zijn van gesteente en een korrelgrootte van minder dan 2 µm hebben, ingedeeld bij “de kleien”. Tegenwoordig beschouwt men in de geologische wetenschappen klei als materiaal met een korrelgrootte van minder dan 4 µm, maar in de kleiwetenschap spreekt men van kleimineralen of fyllosilicaten.

De klei in onze bodems is namelijk afkomstig van de verwering van natuurlijk gesteente op basis van silicaten of aluminosilicaten.

Klei komt voor in verschillende vormen: witte klei of kaolien, groene klei, zwarte klei, leem… Alle soorten klei kunnen worden gebruikt in de biologische landbouw.

Let op: Een zogenoemde kleibodem bevat tussen 30 en 40% klei. Deze is vaak compact en moeilijk te bewerken, laat weinig water door en wordt in de zomer zeer droog en gebarsten. Een toevoeging van koolstof en organische stoffen verbetert dit type bodem: verse houtsnippers, vlasstrooisel, dode bladeren, schors…

Witte klei of kaoliniet

Witte klei is een witte, brokkelige klei. Ze bestaat uit kaolिनiet, aluminiumsilicaten. Kaolien wordt onder andere gebruikt bij de vervaardiging van porselein, in de geneeskunde en bij de bereiding van ecologische verf.

In de tuin gebruiken we witte klei:

• om de pH van te zure bodems te verhogen;
• bij het pralineren van de wortels van bomen en heesters met blote wortel;
• als toevoeging aan te zanderige bodems, die niet genoeg water vasthouden (te goed doorlatend). Deze klei helpt water vast te houden, bodemdeeltjes te binden en voedingsstoffen beter door planten te laten opnemen;
• als bladbespuiting, vooral bij teelten op het zuidelijk halfrond. Verdund kaolien dat op planten wordt gesproeid, beschermt de bladeren en vruchten tegen aantasting door de zon;
• ter bescherming tegen bepaalde plagen. Kaolienpoeder heeft een afstotende werking op witte vliegen, trips en bladluizen. Witte klei is ook doeltreffend tegen kersenvliegen en olijfvliegen.

Groene klei

Groene klei is van nature rijk aan mineralen en sporenelementen, waaronder ijzeroxide. Deze klei wordt gebruikt in de geneeskunde en cosmetica.

In de tuin kun je groene klei gebruiken als “wondpasta of wondkompres” voor grote snoeiwonden. Groene klei is voordeliger, milieuvriendelijker en uiteindelijk net zo doeltreffend als kant-en-klare producten uit de winkel. De klei beschermt de wond tegen invloeden van buitenaf (plagen en vocht) en zorgt dankzij haar antibacteriële en schimmelwerende eigenschappen dat de wond vrij blijft van ziekteverwekkers.

Groene klei kan ook een goede oplossing zijn voor het pralineren van de wortels van bomen en heesters die met blote wortel worden aangeboden.

Bentonietklei of 'vollersaarde'

Bentonietklei (of montmorilloniet) is een colloïdale klei, dat wil zeggen een geheel van minuscule kleideeltjes die slechts enkele nanometers van elkaar verwijderd zijn. Bentoniet of vollersaarde ontstaat in zee uit lagen vulkanische as waarvan het kiezelzuur geleidelijk verdwijnt. Bentoniet wordt onder andere gebruikt in de bouw, de voedingsmiddelenindustrie, bij de behandeling van afvalwater… en zelfs als strooisellaag voor katten.

In de tuin gebruiken we vollersaarde of bentoniet om:

• ziekten te bestrijden, zoals schurft, echte meeldauw of valse meeldauw: bentonietklei vormt een beschermende film die voorkomt dat ziekten de planten aantasten. Bovendien versterkt het uitvloeiende effect van een verneveling met bentoniet de gunstige werking van gier en aftreksels;
• plagen te bestrijden: net als bij witte klei vormt een verneveling met bentoniet een fysieke barrière die ondoordringbaar is voor insecten (bladluizen, schildluizen (Coccoidea), fruitmot…) en mijten.

De zwarte klei en de roodbruine klei

Bij ons is zwarte klei, ook wel ketho genoemd, nauwelijks bekend en wordt deze ook in cosmetica gebruikt. Maar vooral in de kunst van Kokedama wordt deze zwarte klei toegepast. De florale kunst van Kokedama ontstond pas vanaf de jaren 1990 in Japan. Hierbij wordt een arrangement met een of meerdere planten gemaakt, geheel zonder pot. De combinatie van substraat (waaronder zwarte klei) en mos doet dienst als pot.

We blijven in Japan en werpen een oog op de kunst van Bonsai. Akadama, een korrelige roodbruine klei, wordt gebruikt als neutraal groeisubstraat voor bonsai. Akadama is van vulkanische oorsprong. Je zou het kunnen omschrijven als een soort “gebakken aarde” die nog niet gebakken is. De korrelgrootte en de bijzondere structuur van akadama zorgen ervoor dat dit substraat water en voedingsstoffen goed vasthoudt en tegelijkertijd paradoxaal genoeg een goede drainage en een uitstekende beluchting rond de wortels biedt.

Links composities van kokedama’s. Rechts akadama voor bonsai.

Kleikorrels

De kleikorrels worden gemaakt van kleihoudende grond die bij hoge temperatuur is geëxpandeerd. Het resultaat zijn lichte, poreuze en inerte korrels. De kleikorrels worden gebruikt:

• voor drainage onder in de pot;
• voor het beluchten van het substraat in potten en bloembakken;
• als afdeklaag of decoratieve mulch in potten of op kleine oppervlakken (de aankoopprijs beperkt het gebruik ervan in de tuin);
• om het vocht vast te houden in schotels onder potten met kamerplanten;
• als aanvulling op schors in het “substraat” van epifytische orchideeën.

Opmerking: deze kleikorrels zijn inmiddels ook verkrijgbaar in zwarte klei.

Andere toepassingen van klei

Wat anekdotischer: kleiblokken kunnen worden gebruikt bij de aanleg van een natuurlijke vijver zonder folie. In de praktijk graaf je een kuil en bedek je de wanden met een goede laag natuurlijke klei. Het voordeel is dat je een zeer ecologische vijver krijgt, waarin planten en dieren de omgeving snel zullen koloniseren. Bij droogte zal de vijver daarentegen snel uitdrogen en zal de klei barsten. Bovendien kunnen muskusratten of andere dieren gemakkelijk gaten in de wand graven (maar je kunt altijd draadgaas toevoegen). Dit is een goed idee bij de aanleg van vijvers voor de biodiversiteit in natuurgebieden of op een zeer groot terrein dat voor de natuur bestemd is. In een tuin die voornamelijk als siertuin is ingericht, ligt dit wat delicater.

Sommige vogels hebben klei nodig om hun nest te verstevigen of te bouwen. Dat geldt bijvoorbeeld voor zwaluwen. Door op bepaalde plekken in de tuin wat kleihoudende grond beschikbaar te stellen, help je ze een beetje.

Tot slot mogen we onze geliefde terracotta potten niet vergeten. Ze zijn samengesteld uit verschillende soorten klei, die voor de poreusheid en dus voor de gasuitwisseling zorgen.