Achteruitgang van bestuivers: gevolgen voor planten

Welke insecten bestuiven planten?

Wanneer we het over bestuivende insecten hebben, denken we meteen aan bijen. Maar bestuivende insecten behoren tot vier grote orden waarin talrijke soorten zijn ondergebracht:

• de vliesvleugeligen: hiertoe behoren bijen, wespen, hoornaars, hommels en mieren
• de schubvleugeligen, zoals vlinders
• de kevers: waaronder lieveheersbeestjes en mestkevers
• de tweevleugeligen: hiertoe behoren bijvoorbeeld vliegen en zweefvliegen

In onze streken weten we dat 85 % van de bestuiving van bloeiende planten wordt uitgevoerd door wilde insecten, en slechts 15 % door honingbijen. In tegenstelling tot honingbijen zijn deze bestuivers gedurende alle bloeiperioden actief en sommige, zoals de hommel, bestuiven zelfs bij koud en regenachtig weer.

In de loop van miljoenen jaren zijn sommige ervan zelfs mee geëvolueerd en bepaalde insect-plantcombinaties zouden vandaag niet meer zonder elkaar kunnen overleven, zoals de vijgenboom en zijn enige bestuiver, de vijgenwesp Agaonidae. Zweefvliegen bestuiven bijvoorbeeld kleine bloemen die door grotere insecten worden overgeslagen, hommels kunnen bloemen van tomaten laten trillen om het stuifmeel vrij te maken, en de kolibrievlinder, een vlinder met een lange roltong, kan als enige de nectar van bepaalde bloemen met diepe buisvormige bloemkronen oogsten.

Hommel, bij, kolibrievlinder en zweefvlieg zijn allemaal bestuivende insecten die elkaar in de natuur aanvullen

Hoe spelen ze een rol in het bestuivingsproces?

Meer dan 80% van de bloeiende planten is voor de voortplanting afhankelijk van bestuivende insecten, aangevuld met enkele vogels, zoals de kolibrie, of kleine zoogdieren, zoals de vleermuis. Deze bestuivende insecten zijn bijzonder efficiënte, maar ook onmisbare “landarbeiders”.

De geslachtelijke voortplanting van planten vereist namelijk het transport van stuifmeel van de mannelijke organen, de meeldraden, naar de vrouwelijke organen van de bloemen, de stampers. In meer dan 80% van de gevallen wordt dit stuifmeel dus door bestuivende insecten vervoerd; de overige planten worden bestoven door de wind en, minder vaak, door water of door zelfbestuiving, zoals bij sommige granen, waaronder haver, gerst en rijst.

Laten we ons dus niets wijsmaken: de heerlijke geuren van rozen, sering en vlinderstruiken en de prachtige kleuren van bloemen zijn niet voor tuiniers bedoeld, maar wel degelijk voor bestuivende insecten, die de aangeboden pollen en nectar niet kunnen weerstaan en er massaal op afkomen… in ruil voor hun diensten! En zonder bijen, vliegen, mieren of vlinders: geen bloemen meer… en dus ook geen vruchten meer! En zoals iedereen weet: vruchten bevatten de zaden waaruit nieuwe planten ontstaan, in een cyclus die al 135 miljoen jaar voortduurt.

Bestuivende insecten zorgen voor de voortplanting van bloeiende planten en de productie van vruchten

Belangrijke aanvullende diensten

Maar dat is nog niet alles, want de natuur zit oneindig goed in elkaar: naast het zorgen voor de voortplanting van planten zorgen bestuivers ook voor de genetische uitwisseling van planten, waardoor deze in staat zijn om:

• zich aan hun omgeving aan te passen
• zich aan klimaatveranderingen aan te passen
• situaties van stress te overwinnen (aanvallen door plagen, waterstress…)
• ziekten te overwinnen

Onderzoekers hebben aangetoond dat zelfs op korte termijn een verandering in de insecten in hun omgeving invloed heeft op de evolutie van planten, hun bloemen en dus hun vruchten.

Oorzaken van de achteruitgang van bestuivers

In de loop van miljoenen jaren evolutie hebben planten en insecten zich aangepast om in harmonie samen te werken, elkaar wederzijds voordelen te bieden en hun overleving veilig te stellen.

• Maar in een halve eeuw heeft de moderne landbouw echte biologische woestijnen gecreëerd, met miljoenen hectaren monoculturen die met pesticiden worden besproeid en die decennialang de lucht, het water en de bloemen vervuilen waarvan bestuivers afhankelijk zijn. Hun voedsel en leefgebied worden rechtstreeks aangetast en zelf worden ze bij miljarden vergiftigd, waardoor de massa vliegende insecten in minder dan 30 jaar met 70% is afgenomen.
• Monoculturen beperken de diversiteit en de beschikbaarheid van pollen in de tijd.
• Intensieve landbouw en verstedelijking (wegen, bouwwerken…) hebben geleid tot de vernietiging van natuurlijke leefgebieden (bomen, hagen, graslanden…)
• Het systematisch ploegen van de bodem vernietigt de nesten van bepaalde bestuivers.
• Klimaatverandering en globalisering verstoren de interacties tussen planten en bestuivers en introduceren nieuwe roofdieren, zoals de Varoa of de Aziatische hoornaar.

In vijftig jaar hebben we de insectenpopulaties op aarde gedecimeerd

De gevolgen voor de plantenwereld

Terwijl ze onvermoeibaar op zoek zijn naar voedsel en tegelijkertijd stuifmeel van bloem naar bloem vervoeren, zorgen bestuivende insecten voor het welslagen van de kruisbestuiving van planten. Van hun overleving hangt dus ook die van tienduizenden soorten bloeiende planten af.

Ze vormen een onmisbare schakel voor het behoud van de biodiversiteit op aarde en het evenwicht van ecosystemen. De meeste bloeiende planten (bedektzadigen) zouden zich eenvoudigweg niet meer kunnen voortplanten zonder bestuivers. En het is goed om te weten dat deze planten in de loop van de evolutie de overhand hebben gekregen en tegenwoordig de plantenwereld domineren: bijna 9 op de 10 planten behoren ertoe!

In tuinen, boomgaarden en op akkers vullen de verschillende wilde insecten elkaar aan en zonder hun bijdrage zou, of liever gezegd zal, ons voedsel sterk verarmen: bijna geen fruit en groenten meer op ons bord, noten verdwijnen uit ons dagelijks leven, net als eiwithoudende gewassen zoals erwten en tuinbonen en oliehoudende gewassen zoals olijven, koolzaad en pinda’s. Ook koffie en chocolade zijn dan verleden tijd… Alleen enkele gewassen zoals tarwe, maïs en rijst, die door de wind worden bestoven, zullen overblijven.

Zonder bestuivende insecten zullen veel bloeiende planten, die onze tuinen verfraaien en een groot deel van ons voedsel produceren, verdwijnen. Alleen bepaalde planten, zoals maïs, die dankzij de wind worden bestoven, zullen overblijven

Wat kunnen we doen voor bestuivers?

Ook al denken we op individueel niveau dat onze inspanningen tevergeefs zijn, elke actie telt om de biodiversiteit te beschermen:

• Verwelkom insecten in je tuin, op je balkon of op je binnenplaats door ze voedsel en een schuilplaats te bieden: plant nectarrijke planten en planten die rijk zijn aan stuifmeel
• Plant gevarieerde hagen, bosjes en royale borders waarin ze kunnen schuilen
• Maak en plaats insectenhotels
• Ban absoluut elk gebruik van insecticiden en pesticiden in de tuin en in huis. Vergeet niet dat “natuurlijke” insecticiden zoals bruine zeep schadelijk zijn voor alle insecten, niet alleen voor de insecten waar je je planten van wilt bevrijden (bladluizen…)
• Maak jongeren bewust van de noodzaak om insecten te respecteren en te beschermen. Leer ze ook om niet bang te zijn voor wespen, hommels of bijen
• Als je die mogelijkheid hebt, verwelkom dan bijenkasten in je tuin!

Met allerlei acties kan iedereen gemakkelijk bestuivende insecten in de tuin verwelkomen